Búgingi balalar oıyny Onyń paıdasy men zııany nede?

Jaz kezi bolatyn. Aıaǵyn apyl-tapyl basqan kishkentaıymdy ertip, aýlada serýendep júrgenbiz. Alańqaı tolǵan balalar. Ár jerde shúpirlep oınap jatyr. Meniń nazarymdy:   «Maǵan kredıt beresiz be?»  degen kishkentaı qyzdyń sańqyldaǵan   daýysy aýdardy. Balalardan  bólinip, kúrkeshede oıyn qyzdyrǵan qos búldirshinge eriksiz kóz almaı, qarap turmyn. Eseptegishine úńilgen 8-9 jas shamasyndaǵy ul bala «Zarplat qansha alasyz?,»  – dep suraq qoıdy. 6-7 jas shamasyndaǵy qyz da taısalar emes: «80 myń alamyn»  – dep jaýap berdi.  Bala qolyndaǵy qaǵaz-qalamymen qansha kredıt beretinin, ár aıǵa qansha shyǵatynyna deıin «eseptep», qyzǵa «kartochka» berip, «osydan alasyz» dep jatyr. Men oıynǵa ábden berilgen balǵyndardyń qasyna jaqyndap, «Qandaı oıyn oınap jatyrsyńdar balaqaılar?»,  dep suradym.  «Biz «bank» bolyp,  oınap jatyrmyz»,  dedi qara qyz. Ul bala meniń oıyndy ból­genimdi  jaratpaı, qabaǵyn túıe qarady. Qaryndasyn ertip, burylyp ketti. Erteńine álgi balalardy úıdiń kire­berisinen kezdestirdim. Aǵasy ózinen sál-aq kishi  qaryndasyn arqalap, túsip keledi eken. Olar keshegi jerge baryp, taǵy da oınaı bastady.   Aǵaıyndy ul men qyzdyń tatýlyǵy, bir-birine degen qamqorlyǵy meni qyzyqtyra tústi. Olarǵa jaqyn otyryp, oıyndaryn tamashalaýǵa kiristim. Qyz alańqaıdyń syrtyna shyǵyp ketti. Qolyndaǵy uıaly telefonyn alyp, aǵasyna  «habarlasyp» jatyr. «Aǵaı kvartırge qanshaǵa jiberesiz?». «45 myń ba? Sý, gaz bárin ózimiz tóleımiz be?». «Búgin baryp úıdi qaraýǵa bola ma?». Taqyldap suraq qoıyp bolǵan soń  qolyndaǵy kishkentaı sómkesin alyp, aǵasynyń qasyna keldi.  Bala ózderi oınaıtyn kúrkeshege ertip kirip, «úımen» tanystyryp jatyr.  Pysyq qara qyz maǵan jymııa qarap,  «Biz búgin «kvartırant» bolyp oınap jatyrmyz»,  dedi. Aǵasy taǵy da bizge jaratpaı, alara qarady. Keshkilik serýenge shyqqan saıyn qos búldirshindi izdeıtin ádet taptym. Biraz ýaqyt kórinbeı ketken olar, bir kúni ózderiniń úırenshikti ornyna jaıǵasty. Ekeýiniń bul kúngi oıyndary tipti bólek. Jolǵa qaraı shyǵyp turǵan qaryndasyn aǵasy nuqyp qulatty da, sosyn ornynan turǵyzyp, aıqaılap «Jedel járdem» shaqyryp, uıaly telefondarynan «pepildegen» dybys shyǵaryp áýre boldy da qaldy.  Alǵashynda túk túsinbegen men birdeńe bolyp qaldy ma dep qastaryna júgirip baryp edim, meni kórgen qyz aǵasynyń qolynan túsip, «Biz búgin «avarııa» bolyp oınap jatyrmyz», – dedi kózin syǵyraıtyp. –  Ol jaman oıyn ǵoı. –  Joq apaı,  men ólmeımin!   Tek ótirik aıaǵym synyp qalady. – Sonda da olaı jamandyq shaqyrýǵa bolmaıdy. Kóńildi oıyn oınaǵandaryń durys. Oılanyp qalǵan qyz: – Meniń mamam da aldynda «avarııa» boldy. Aıaǵy synyp aýrýhanaǵa jatty. Ony qaǵyp ketken aǵaı bizge kóp aqsha tóledi, – dedi erkeleı sóılep. Endi men oılanyp qaldym. Qazirgi balalar aqshany jaqsy kóredi degenniń bir dáleli aldymnan shyqty. Biz oınaǵan oıyndar Esime bala kezde biz oınaǵan oıyndar tústi. Alaqandaı aýylda kórgenimiz muǵalim bolǵandyqtan biz  «muǵalim» bolyp   oınaıtynbyz. Ár muǵalimniń óz ereksheligi bar. Birimiz qyzyl monshaq pen qyzyl kózdi syrǵa taǵatyn Toqtash apaı bolǵymyz kelse, endi birimiz belin qyldyryqtaı qylyp ádemi kóılek kıip, janymyzdy shyǵaryp sabaq suraıtyn Qurmansulý apaı  bolǵymyz keletin. Taǵy birimiz berilip sabaq túsindiretin Gúlzıra apaı bolsaq dep armandaımyz.  Sol apaılardan kórgenimizdi, solardyń qımyl-áreketin oıyn ústinde qaıtalaıtynbyz.  Qazirgi tilmen aıtqanda, olar biz úshin «juldyz» edi. Bizdiń bala kezimizde, ásirese, jaz kezderinde toı jıi bolatyn. Tipti eki kúnniń birinde toı bolyp jatatyndyqtan – biz de toı jasap oınaıtynbyz. «Qyz uzatý»  toılary birtúrli kóńilsiz kóringendikten «Kelin túsirý»  oıyny qyzyqtyratyn. Bizdiń bala  uǵymymyzda  aq  kóılek kıgen kelin perishte edi. Aýyldyń áńgimesi sol kelin bolǵandyqtan shyǵar, qyzdar jaǵy perishte  kelin bolýǵa kádimgideı talasatynbyz. Odan qaldy kóktem shyǵyp, jer kepken soń «Orta dop», «Tyǵylyspaq», «Aq terek, kók terek», «Soqyr teke»,  tipti, arasynda asyq ta oınaıtynbyz. Tehnıka áldılegen sábıler Qazirgi balalar  róldi oıyndarǵa qumar emes.  Kompıýter men uıaly telefon balalarymyzdyń 4-5 jastan bas­tap senimdi serigine aınaldy. Túrli oıyndar men qulaq quryshyn qandyrar mýzykanyń birneshe túri jınaqtalǵan (aıfon, planshet) ámbebap dú­­nıelerdi olar jas­ta­nyp uıyqtaıtyn boldy. Tipti, sharanany da uıaly telefondaǵy áýezdi ándermen áldılep, jastyǵynyń astyna qoıatyn kúnge jettik. Nárestemiz bir-eki jastan bastap-aq uıaly telefon men teledıdar pýltin ózi basyp, meńgerip alatyn boldy.  Olarǵa qarap jaqsy ósip keledi, tehnıkaǵa jetik dep máz bolamyz. Al  ǵalymdar bolsa,  uıaly telefon­nyń adam aǵzasyna zııany kóp dep dabyl qaǵýda. Oqymystylardyń aıtýynsha, 10 jyl boıy kúnine jarty saǵat uıaly telefonmen sóılesken adamdardyń glıoma dertine shaldyǵý qaýpi 40 paıyzǵa deıin ulǵaıatyn kórinedi. Uıaly telefondardyń elektromagnıttik sáýleleri júıke, endokrındik jáne jynystyq aýrýlardyń asqynýyna áser etedi eken. Epılepsııa, aq qan sııaqty dert asqynýynyń da negizgi sebepkeri  osy symsyz telefon kórinedi. Balalar uıaly telefon men kompıý­ter­degi onlaın oıyndaryn áp-sátte meńgerip alady. Mundaı oıyndardyń jaqsy jaǵy balamyzǵa logıkalyq jáne strategııalyq oılaýdy, adamdarmen ortaq til tabysýdy úıretýi múmkin. Al kemshiligi, birinshiden, bala shynaıy ómirdi umytyp, vırtýaldy ómirge boıy úırenip, soǵan táýeldi bolyp qalady. Ekinshiden, bul oıynda belgili bir jetistikke jetýiń kerek. Ol qoldan kelmeı jatsa ashýshańdyq paıda bolyp, balańyz júıke júıesi dertine shaldyǵýy  yqtımal. *** Sıýjetti róldi qozǵalys oıyndaryn qazirgi balalar oınamaıdy desek te, joǵarydaǵy aǵaıyndylardyń mazmundy oıyny kópke oı salarlyqtaı.  Qalaı bolǵanda da, qazirgi balalardyń oıyny muńdylaý kórindi,  maǵan. Siz ne deısiz oqyrman? Sizdiń balańyz «kim» bolyp oınap júr? Gúljamal JOLDYǴALI, jýrnalıst. Batys Qazaqstan oblysy.