Jıhankez

Jaryq dúnıege shyr etip kelgen bette oǵan berilgen esimniń Sapar atalýy tegin bolmasa kerek. Soǵysqa ketken úsh birdeı uldyń sol sapardan aman kelýin yrymdap qoıǵan esimniń jańa týǵan náresteniń bylaıǵy taǵdyryna áser etetinin kim bilgen. Jer sharyndaǵy 6 materıktiń barlyǵynda bolyp, ońtústik jáne soltústik polıýsterge tabany tıgen jıhankez Sapar YSQAQULY jýyrda ǵana dúnıejúzin aralap, Astana-EKSPO týyn 27 eldiń kóginde jelbiretip qaıtty.

Bizdiń tilshimiz 2005 jyly «Jyl adamy», 2006 jyly «Altyn adam», 2006 jyly «Jyldyń isker adamy», 2008 jyly «Jyl patrıoty» atanǵan, 2007 jyly máskeýlikter «Júzjyldyq mesenaty» ataǵyn bergen, Reseıdiń «Zolotoı kompas» kýbogynyń eki márte ıegeri, Reseıdiń «Derjava», «Rýbınovyı krest», Ulybrıtanııanyń «Koroleva Vıktorııa» ordenderiniń, Shveısarııanyń halyqaralyq «Altyn medaliniń» ıegeri, ataqty saıahatshymen jolyqqan bolatyn.

– Sapar aǵa, halqymyz «Kóp jasaǵannan emes, kópti kórgennen sura» deıdi. Siz bul jaǵynan el kórip, jer kórip, álemdi kóp sharlaǵan jansyz. О́zińiz aıtpaqshy, Machý-Pıkchýdi kórmegen adam jıhankez bolyp sanalmaıdy, tek saıahatshy bolyp qalady, dep. Sondyqtan sizben el-jer kórgen adam retin­de áńgimeleskim kelip otyr. Sózińizdiń basyn ózińiz shyqqan uıa, ósken ortańyzdan bas­tasaq deımin. Atyńyzdyń Sapar dep qoıyl­ǵany saıahatyńyzdyń basy bolǵandaı ma? – Bizdiń halqymyz yrymshyl ǵoı ózi. Meniń ákem úsh aǵaıyndy eken, 1941 jyly soǵys bastalysymen úsheýi birdeı soǵysqa kete­tin bolady. Men sol jyly tamyzda dúnıe­ge kelippin. Sodan sapardan úıine aman oralsyn dep yrymdap, esimimdi Sapar dep qoıyp, aqyrynda ákem maıdannan jalǵyz ózi oralady. Jaralansa da aman keldi. Qalǵan eki aǵasy soǵys dalasynda qaldy. Yrym degennen shyǵady, bizdiń elde úıinde turmaıtyn, el aralap, kezbeligimen aty shyqqan adam bolypty. Sol kisi apyl-tapyl basyp júrgenimde ádeıilep, meniń aýzyma túkiripti. Jáne meniń babam­ Tilep áıgili baqsy kisi eken. Al baqsylar da qalypty adamdardaı emes, ózgeshe jandar ǵoı. Men jastaıymnan anda-mynda júrgendi jaqsy kóretinmin, ekinshiden, Qaraǵandyda polıtehnıkalyq ınstıtýttyń qurylys fakýl­tetinde oqyp júrgenimde arhıtektýradan sabaq bergen Aleksandr Meldiń áseri boldy. Ol kisi álemdik arhıtektýralyq shedevrler týraly maıyn tamyzyp turyp aıtatyn. Aleksandr Nıkolaevıch qyzyqty etip áńgimelep jatqanda qııaldap ketip,­ shirkin-aı, baryp kórer me edi, deıtinmin. Ol kezde jabyq úkimet bolǵandyqtan, múm­ki­ndik shekteýli, biraq men 1962 jyly Lenın­gradqa praktıkaǵa bardym. Onyń ózinen de, mańaıyndaǵy Gatchına, Peter­gof, Pýshkıno syndy qalalardyń bárin­de patsha zamanynda salynǵan keremet ǵıma­rattardy kórdim. Osydan bastap, meniń álemdik sáýlet óneriniń ólmes týyndylaryna degen qyzyǵýshylyǵym oıandy. Kádimgideı «aýyrdym» desem de bolady. Degenmen, sol keńes tusynyń ózinde men múm­kindigi bolǵansha saıahatqa shyǵyp otyrdym. 1972 jyly alys shetelden alǵash ret Mysyrǵa baryp qaıttym. Perǵaýyndar turǵyzǵan pıra­mıdalardan, álemdegi órkenıet besiginiń biri­nen alǵan áserimdi tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Keńes tusynda 4 ret, birinde Dýnaı bo­ıyn­daǵy qalalardy, Eýropany kememen aınalyp shyqtym.  – Iá, 1995 jyly Arqalyqta sizdiń úıińizden 30 shaqty eldiń kishkentaı ǵana týlarynyń tizilip turǵanyn kórgenim bar. Munyń mánisi ne eken degenimde bul sizderdiń, zaıybyńyz ekeýińizdiń baryp qaıtqan elderińizdiń týy bolyp shyqty. Sonda tańǵalǵanym bar edi. Meniń oıymsha, sizder 70 shaqty memleketti Astanaǵa kóship kelgen soń araladyńyzdar-aý deımin? – Iá, ıá, Torǵaı oblysy jabyldy, jaǵ­daı qıyndap ketti, sol kezde, ıaǵnı 1998 jyly Astanaǵa qonys aýdardyq. Odan jaman bol­ǵan joqpyz. Shynymdy aıtsam, naryq men eseıińkirep ketken tusta keldi. Jas ýaqyttaǵy kúlli kúsh-qýatym Keńes Odaǵynyń «kommýnızm» turǵyzýyna ketti, oǵan ony salyp ta úlgere almadyq (kúldi), ne kerek, Arqalyqqa qazir bar­ǵa­nymda eńbegimniń zaıa ketip, salǵan úılerimniń qırap qalǵanyn kórgende janym aýyrady, kádimgideı kúızelemin. 1998 jyly Astanaǵa kelgende 57 jasta ekenmin. Sodan beri de qurylysty tastaǵan emes edim. Bıyl balama: «Sen myna bılikti qolyńa al, men saǵan kómektesemin, biraq burynǵydaı úı salý, júgirýdi azaıtaıyn, 73-ke keldim», – dedim. Jumys-jumys dep júrip, nemerelerimniń de qalaı ósip ketkenin baıqamaı qalyppyn. Olardy ata bolyp qydyrtyp, ata-babasynyń, týǵan eliniń tarıhyn, óz kórgenderim men bilgenderimdi aıtyp, tárbıelerine de aralaspaı keledi ekenmin. Endi sonyń ornyn toltyryp jatyrmyn. Biraq, eńbek istep úırenip qalǵan adam toqtaı almaıdy eken. Úıde otyryńqyrap qalsam, aýyramyn. Qazirdiń ózinde teatrdy jumys qylyp otyrmyn. Onyń da sharýasy kóp. 12 adamnan turatyn «Kók túrikter» ansambli bar, júrgen jerlerimde kórgen úlken óner ıelerin shaqyryp, konsertterin bergizemin. Onyń syrtynda kórgenderimnen kitap jazamyn.  – Eki polıýsti aıtpaǵanda, kórgen elderińizdiń uzyn sany qansha bolady? – 107 eldi aralappyn. Bylaı qarasańyz, rekord dep aıtýǵa bolady. Odan keıin stratosferaǵa kóterildim. Onda, tipti, júregim­niń aýyratynyn jasyrdym, áıtpese, júregimde 5 stend tur, 3 ret Germanııada qoıdyrǵan bolatynmyn. Ońtústik polıýske bararda da, dárigerge:­ «О́mirlik armandaǵan, tabanym tıse degen jer edi» degen soń ol kisi túsindi, jazyp berdi. Baryp elimniń týyn jerdiń eń ońtústik núktesinde tigip qaıttym.  – Al osy jolǵy saparyńyz qalaı boldy? Jer sharyn aınalyp shyqtyńyz ǵoı? – Jer sharyn árkim ártúrli ádispen aınalyp shyǵady. Budan buryn ushaqpen bir ret aralap shyqqan bolatynmyn. Biraq ol shyn máninde jıhan kezý emes, ony ekiniń biri jasaıdy. Jer sharyn aınalýdyń bir joly ıahtamen shyǵý, ol úshin teńizshi bolý kerek, jas jigit emespin, sodan kememen Jer sharyn túgel aınalý qolymnan keler dep, 10-synypta oqıtyn nemeremdi alyp, jolǵa shyqtym. Qazirgi balalar aǵylshyn tilin jaqsy biledi, ári jolda dárimdi ýaqtyly berip turady. Buǵan qosa, taspaǵa túsiretin eki mamandy alyp, tórteý bolyp jolǵa shyqtyq. Barardyń aldynda nege elimizde ótkiziletin EKSPO-2017 kórmesi jaıly júrgen jerimde aıtyp júrmeımin degen oı keldi. Sodan komıtetke habarlasyp: «Biz bári­bir Jer sharyn túgel aralaýǵa shyǵyp baramyz, eger qajet deseńizder EKSPO-nyń týy men jarnamalaıtyn býkletterińizdi aparaıyq. Bi­raq, sizder Syrtqy ister mınıstrligi arqyly biz barǵan kezde jergilikti turǵyndarmen kezdesý ótkizetindeı jaǵdaı jasatsańyzdar», – dedim. Eki aptanyń ishinde soǵan daıyndyq jumys­tary júrgizilip, jolǵa shyqtyq. 27 elde bolyp, olarda bıznes, jergilikti bılik ókil­derimen, jýrnalıstermen kezdesýler ótkizdik. 17 elde bizdiń elshilikterimiz bar eken, olardaǵy kezdesýler jaqsy ótti. Ásirese, Malaızııada eki-úsh gazetke suhbat berdik, birneshe telearna túsirdi, Sıngapýrda Azııanyń geografııasyna arnalǵan jýrnal bar eken, soǵan shyǵaratyn boldy. Birikken Arab Ámirlikterinde bizdiń elshi dıplomatııalyq korpýstyń 20 shaqty ókilderimen kezdestirip, olardyń aldynda sóıledim. Júrgen jerimizdiń bárinde EKSPO týraly, Qazaqstan men onyń bas qalasy elorda, elimizdiń tabıǵaty men resýrstary, jalpy múmkindikteri týraly aıtyp berip júrdik, jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵy endi kádimgideı boldy. Onyń ústine bizben birge saıahattap júrgen kemedegi týrıster bar degendeı, biraz adamǵa EKSPO kórmesin qolymyzdan kelgenshe nasıhattadyq. Elge oralǵan soń baspasóz máslıhatyn ótkizip, kúlli eldiń adam­dary­nyń qoltańbasy qoıylǵan EKSPO týyn óz­derine tabystadyq. 120 kún júrip serik bol­ǵan týǵa baýyr basyp qalyppyz, qımaı-qımaı berdik. Buǵan qosa, Saǵadat Nurmaǵambetov atyn­daǵy qorymyz bar, sonyń jáne Qostanaı oblysynyń da týyn ala barǵanmyn. Olardyń da týyn tapsyramyn. – Qostanaı oblysy degenińiz túsinikti, al Nurmaǵambetov atyndaǵy qorǵa qatystylyǵyńyz týraly estimeppin. – Bul – Saǵadat aǵanyń kózi tirisinde, óziniń ruqsatymen ashylǵan halyqaralyq qor. Ol úsh jyl ishinde kóp jumys atqardy. Alǵashynda Almatyda, odan keıin Shymkentte boldy. Qazir Qyzylordada, kelesi jylǵa týdy alýǵa kezekke turǵan oblystar bar. – Ol sonda jyljymaly qor bolǵany ma? – Iá, o basta solaı kelisilgen, Saǵadattaı ul halyqqa ortaq bolǵan soń, tý bir-bir jyldan ár oblysqa baryp, jyl aıaǵynda tý tapsyrǵan oblys esep bersin dep kelisilgen. Esep óziń úshin emes, halyq ıgiligine ne atqardyń degen turǵydan. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynda Imanjúsipke, onyń ákesi men babasynyń basyna úlken eskertkish qoıyldy, sol kisiler turǵan jerde stadıon, mektep, kelesi aýylda balabaqsha ashyldy. Imanjúsiptiń nemeresi Raýshan qaryndasymyzdyń qatysýymen úlken as berildi. Bul – qordyń bir jylda ǵana jasaǵan jumysy. Endi Qostanaı daıyndalyp jatyr, alamyz dep. Olardyń josparynda Qostanaı qalasynda Qobylandy batyrdyń eskertkishin ornatý bar. Aqtóbe de, Pavlodar da alǵylary keledi, bir kúni Astanaǵa da keledi ǵoı. Men osy qordyń Astanadaǵy fılıalynyń prezıdenti bolyp saılanǵanmyn. Bul bir jaqsy uıym. Kásipkerler kezdesip, pikir­lesip, jurtqa, halyqqa, eldiń ıgiligine ne jasaı alamyz deıtin kishigirim beıresmı qury­ltaı deýge bolatyn otyrys. Bir mysal keltireıin. Shymkentte iri bıznesmen eki jigit bar. Jaǵdaılary óte jaqsy. Solarmen kezdes­kende: «Senderdiń ata-babalaryńnyń kindik qany tamǵan jeri – Torǵaı. Qypshaqtardyń atamekeni Torǵaı ǵoı. Senderdiń shamalaryń jetedi, Torǵaıda munaı bolýy ábden múmkin. Torǵaıǵa baraıyq, kóp bolsa, qudaıy sadaqa retinde 3 mıllıonyń keter (bir burǵylaýdyń quny)», dep burynǵy barlanǵan qaǵazdardy kótertip, jigitterdi alyp bardym. Amandyq bolsa, jaqyn arada seısmobarlaý jasalady. Mine, kórdińiz be, qordyń jumysy qandaı, al eger ol qor bolmasa meniń sózim óte me, ótpeı me. Eger munaı shyǵyp jatsa, Torǵaıǵa ınvestısııa aǵylady, jol da salynady, tirshilik te ońalady. – Siz buryn týrıstik saparlarǵa jeke ózi­ńiz shyǵyp júrdińiz, al bul joly belgili bir mıs­sııa atqaryp, Syrtqy ister mınıstrligi tara­pynan uıymdastyrý máselesinde kómek kór­dińiz. Ekeýiniń aıyrmashylyǵy qandaı boldy? – Barlyq jol shyǵyny, túsirýshilerdiń sapary óz qaltamnan shyqty. Árıne, kemeniń aldynda mýzykasyn oınatyp, seni elińniń sol memlekettegi elshiliginiń resmı adamdary qarsy alyp jatsa, jigitter kútip turyp, kisilermen ta­nystyryp, kezdesýler uıymdastyrsa, óziń­di óte senimdi sezinesiń. Otyrǵan kóligiń de, el­shiliktiń aýlasy da sol eldegi Qazaqstan jeri sanalady. Al qansha jerden keremet bolyp ketseń de sheteldiń aty – shetel, endeshe, joǵarydaǵy sezimniń kıeliliginde úlken mán jatyr. Meniń týdy alyp shyǵýymnyń ózi Otanymdy súıgendigim. 120 kúnniń joly bar, ár elde bola­tyn kúniń esepteýli, sonda keı jerde 1 kún toq­taıtyn bolsaq, ózge týrıster qyzyqtap júr­gende meniń jarty kúnim mıssııany atqa­rýǵa ketedi. 2 kún bolsa, onyń 1 kúni soǵan jumsalady. – Aǵa, osynshama el aralaǵanda ózińizdi tańǵaldyrǵan jaıttarmen ortaqtassańyz. – Meksıka men Perý degen elde boldym. Meksıkada maıa, Perýde ınkter turady. Meksıkada 8 kún júrgenimde Iýkatan túbe­gin­degi halyqtyń tilindegi kóp sózderdiń meniń ana tilimdegideı aıtylatyny jáne onyń maǵynasynyń da dál solaı bolýy qatty tańdan­dyrdy. Mysaly, «kún», «bir», «eki», «úsh», «aqqý» degen sózder. Úńgirdiń ishinde kól bar eken, sony «Qarakól» deıdi. Bul bizdiń shyǵý tegi­mizdiń birligin kórsetedi. Muny bir dep qo­ıy­ńyz. Ekinshiden, Perýdegi ejelgi mádenıet pen arhıtektýra. Machý-Pıkchýdegi sumdyq iri tas­tardy bir-birimen jymdastyryp, kesip salý úshin óte joǵary tehnologııa qajet. Sonda ony ertedegi adamdar qalaı jasady dep tań-tamasha bolmasqa sharań joq. Biraq belgisiz jaǵdaıda ol mádenıet joıylyp ketken. Al olardyń jaǵ­daıynyń tómendegeni sonsha, ıspandyqtar HV ǵasyrda órkenıettiń izin kórgende ony bul halyq jasaýy múmkin emes degen uıǵarymǵa kelgen. – El-eldi aralap, basqa halyqtardy kórgende, shirkin, bizdiń jurtymyzda osyndaı qalyp bolsa ǵoı dep qyzyqqan tusyńyz boldy ma? – Men ár elge jeke-jeke baryp júrdim ǵoı. Al barlyǵyn bir ýaqytta aralaǵanda sen ár jurttyń ereksheligi men artyqshylyqtaryn, kemshin tustaryn saralaı túsedi ekensiń. Birinshiden, planetany aınalyp ótkende bar-joǵy 120 kúnniń 40 kúni jolǵa ketti, ıaǵnı bizdiń Jer óte úlken emes eken. Ekinshiden, qaı elge barsańyz da tabıǵat erekshelikteri bolmasa, halyq bar jaǵynan uqsas. Tek ekonomıkalyq turǵydan bireý ilgeri, bireý keıin degen aıyrmashylyq bar. Qaı elge de baryp tura berýge bolatyndaı. Avstralııaǵa da, Jańa Zelandııaǵa da qonystanyp jatqan qazaqtar bar. Qazirgi zaman naǵyz jahandanǵan álem ǵoı. – Aǵa, jańa bıikke, stratosferaǵa kóteril­ge­ni­ńizdi aıtyp jatyrsyz. Bıik degennen shy­ǵady, Torǵaı dalasynda tek kók júzi­nen tómen qaraǵanda ǵana kórinetin, geome­t­rııa­lyq fıgýralar geoglıfter bar deıdi. Eger zerttelip, qupııasy ashylyp jatsa, týrısterdi naǵyz tartatyn orynnyń biri sol bolmaı ma? – Durys aıtasyń. Dál sondaı geoglıfter jer-júzinde eshbir eldiń aýmaǵynda kezdespeıdi. Ony zertteý biraq úlken qarajatty talap etedi, al úkimetke onyń qajeti joq tárizdi. Bir ǵalym jigit sonyń ǵaryshtan túsirilgen sýretterin jınap, maǵan kómektesińizshi, dep kelgen bolatyn. Sodan baryp kórdik. Shynynda, eger ol jer zerttelse, Anglııanyń Stoýnhendjinen artyq bolmasa, kem túspeıdi. Úkimet zer salmaǵan kúnde, Torǵaıdan munaı shyǵyp, sharýa júrip ketse, sol aradan týrıstik baǵyt ashý nıetim bar. Ol ózi Torǵaıdyń biraz jerinde, keremeti sol, planetada kúni búginge deıin kim salǵan dep bas qatyratyn, týrısterdiń legin úzbeıtin geoglıfter salynǵan birneshe oryn bar, al bizdegi solardyń eshqaısysyna uqsamaıdy. Bıyl shama jetse ózim ǵalymdarǵa qarajat ja­ǵy­nan kómektespekshimin. Bastaýdyń ózine kóp qarjy kerek. – Dúnıede neden qorqasyz? – О́limnen qoryqpaımyn, ol anyq. О́ıtkeni, ózimnen kishi inilerim de, qımastarym da, nebir jaqsy men jaısańdar da ótýde. 73-ke keldim, biraz jasadym, jetpeıtin nárse bar, ol – ýaqyt. Oı kóp, jospar kóp, solardy oryndaýǵa ýaqyt az. Nemerelerimniń qyzyǵyn kóre tursam deımin. Olarǵa da ýaqyt taba almadym, ótken joly saıahatqa alyp shyqqan nemerem jolda júrgende biraz nazyn aıtty. Uıaldym. Saıahatta júrgende ajalmen betpe-bet kelgen tustarym da boldy. Úndi muhıtynyń jaǵasynda sýǵa aıaǵymdy malyp tur edim, úıdeı tolqyn kelip, alyp uryp, kózdi ashyp-jumǵansha jaǵalaýdan qashyqqa uzatyp jiberdi. Bir saǵattyń syrtynda jaǵalaýdan 300 metr jerden aman shyqtym. Jalpy, qatty aýyrǵan sátterimde babam kómekke keledi. Infarkt alyp, jansaqtaý bóliminde jatqanymda ústimnen syldyrap bulaq aǵyp ótkendeı boldy. Jazylyp shyqtym, artynan dáriger qarap, sizde ınfarkten eshqandaı iz qalmapty, beıne aýyrmaǵan adamdaısyz, dedi. – Áli de, barsam, kórsem dep armandaıtyn jerińiz bar ma? – Ol bar ǵoı.Tıbetti bir aınalyp shyǵyp, Kaılas degen úlken taýǵa barsam deımin. – Sizdiń balalaryńyzdyń esimderi qyzyq – Enrıke, Ilıko, tek Jánibektiń aty ǵana úırenshikti, nege olaı qoıdyńyz? – Men Torǵaıdan Qaraǵandyǵa oqýǵa bar­ǵa­nym­­da taza dápter tárizdi edim. Tobymyzda 5 qana qazaq jigiti bar, onyń ekeýi qalada ó­s­kender, al men aýyldyń qara balasymyn, sodan namysqa ty­ry­syp, kitaphanadan shyqpaı qoıdym. О́zimdi ózim tárbıeledim, oqıtyn salama qatysty bolma­sa da álemdik ádebıet pen ónerdi de nazaryma al­dym. Jaspyz, keıde qydyrǵyń da keledi, sondaı­da qyzdarmen áńgimeleseıin deseń, ıa oryssha bilmeısiń, ıa olardy eliktiretin esh­nár­seden habaryń joq. Áńgime eter taqyryp ta tap­­paı qalasyń. Sol kitaphana maǵan aqyrynda klas­sıkalyq mýzykaǵa degen mahabbatymdy oıatty. Ulym­nyń atyn Enrıke Karýzonyń qurmetine qoıdym. Al Ilıko dep anasy qoıdy. Al nemere­lerim­niń biri– Qobylandy, biri – Atılla, biri – Múde, nemere qyzymnyń esiminiń biri– Baıansulý, ekinshisin anamnyń qurmetine Dámeli dep qoıdym. Dámeli anam, rasyn aıtqanda, meniń ákem Ábdibektiń týǵan apasy. «Qudaı aldynda suraýsyz», dep meni 41-jyly sol kisige bergen. Sodan baryp men Ysqaqov boldym. Kámeletke tolyp tólqujat alarda ákem: «Arýaqtyń nazasyna qalamyz, o basta qudaı atymen apama bergenmin, tegińdi ózgertpe», – dedi, sodan Ysqaqov bolyp kettim. Negizinde, men Omarov bolýy tıis edim. Anam meni betimnen qaqpaı ósirdi. Erke­le­tip, aıtqanymdy eki etken joq. Ol kisi Álibı Jangeldınniń jıeni. Ákem naǵa­shy­laryńmen tanys dep Álekeńniń ba­la­larynyń úıine alyp ta barǵan. Bi­raq eshqaısynyń qazaqy qalyby joq eken. Al Omar atam qalpe bolǵan kisi. – Siz sonda eki shańyraqtyń úzigin jalǵap otyr ekensiz ǵoı. – Solaı dep aıtýǵa da bolady. О́zim­nen ki­shi inim Arqalyqta, onyń tegi Ábdi­bekov. Al men ózimdi Tilep atam­nyń da atyn jalǵastyrýshy dep bilemin.  Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.