Tórt túlikti kim emdeıdi?

Jalpy, qazaq halqy keń-baı­taq dalanyń ystyǵy men sýy­ǵy­na qalyptasa otyryp mal sharýa­­shylyǵymen keń kólemde aı­­nalysty ári órkendete bildi. Hal­­qymyzdyń osy salamen erte za­mannan bastap aınalysýyna negiz de bar. Eń aldymen álemdegi jaıylym jer kólemi boıynsha qazaq dalasy (187 mln ga) besinshi el bolyp sanalady. Ekinshiden, ǵasyrlar boıy qalyptasqan tá­jirı­be nátıjesinde tórt túlik maldy ósirý – halqymyzdyń ata­kásibi. Babalarymyz «Mal – áýlıe, malsyz bolsań jarylqar qaı áýlıe» degendeı, maldy áýlıe sanaǵan qazaq halqynyń ǵa­syrlar boıy tirshilik kózi de aýyl sharýashylyǵynyń osy salasy bolyp kelgeni tarıhtan belgili. Sondyqtan biz úshin qazaq aýyly men tórt túlik mal egiz uǵym ekenin umytpaýymyz kerek. Aýyldy kórkeıtemiz desek, aýyldaǵy mal sharýashylyǵyna kóńil bólip, onyń túriniń, sany­nyń kóbeıýine, órkendeýine, odan alynatyn ónimderdiń sapasyna erekshe mán bergenimiz durys.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda «Eli­­mizde aýyl sharýashylyǵy ónim­­deriniń kólemin jáne onyń qo­symsha qunyn arttyrý qajet. Bul – strategııalyq mindet», dep atap aıtty. Sonymen qatar Mem­leket basshysy «Bizge sa­palyq turǵydan jańa memle­ket­­tik basqarýshylar kerek. Mem­leket­tik qyzmetkerlerdi irikteý jáne jumystan bosatý júıesin zaman talabyn eskere otyryp qaıta qurý kerek», dedi. Osy eki máseleniń aýylǵa, aýyl ómirine tikeleı qa­tysy bar ekeni sózsiz.

Birinshiden, 2021 jylǵy máli­met boıynsha Qazaqstanda iri qara mal basy – 8,2 mln, qoı – 18,6 mln, eshki – 2,3 mln, jylqy – 3,5 mln, túıe – 234,4 myń basty qurady. Atalǵan iri qara mal basynyń 52,3%-y jeke úı sharýasynyń, 38,2%-y sharýa jáne fermerlik sharýashylyqtardyń ıeliginde bolsa, tıisinshe qoı 50/43%, jyl­qy 44/49,4% kórsetkishpen úı shar­ýasynyń jáne jeke sharýa qo­­jalyqtarynyń ıeliginde. Osy­laısha, Qazaqstanda mal sharýa­shylyǵy ónimderin óndirý­shi­ler negizinen jeke úı sharýasy men sharýa qojalyqtary bolyp sanalady.

Mal sharýashylyǵymen aına­ly­satyn úı jáne sharýa qoja­lyq­­­tary túbegeıli aýyldarda shoǵyrlanǵan. Osy baǵytta árbir otbasynyń tabys kózi men onyń kólemin anyqtaý mańyzdy. Al aýyldaǵy árbir úıdiń ortaq sharýasy – tórt túlik mal. Aýyl tur­­ǵyndarynyń 80-85%-y tórt tú­­liktiń bir nemese birneshe tú­rin aýlasynda baǵyp, odan ónim ón­di­rip, ony óz otbasyna, arty­ǵyn et, sút túrinde nemese basqa da ónim tú­rinde otbasynyń tabys kózine aı­naldyryp kún kórip jatyr.

Sonymen qatar jeke úı sha­­rýa­synda mal sharýashylyǵyn ór­ken­detýge múmkindikter jeter­lik. Alaıda osy baǵyttaǵy ju­mys­­tardy óz deńgeıinde aýyl tur­­ǵyndary atqara ala ma? Bizdiń bile­tinimiz, aýyl turǵyndarynyń al­dynda bir-eki mal túri bolsa, bolǵany. Tipti mal tuqymdaryn asyl­­dandyrýǵa da asa mán bermeı keledi.

Aýylda mal ósirý men odan ónim alý áli kúnge deıin ata-babadan kele jatqan eski jolmen iske asyrylyp otyr. Nátıjesinde, tek qana iri qara malynan sút óndirý keıingi 30 jylda bir saýyn sıyrǵa shaqqanda 1-1,2 myń lıtr­den aspaı otyr. Odan bólek basqa mal túrlerinen de óndiriletin ónim kólemi óte tómen. Qazirgi tańda aýylda qalyptasqan jaǵdaı úı jáne sharýa qojalyǵyndaǵy mal sharýashylyǵyn tıimdi júrgizý ári órkendetý tek qana bilikti, bi­lim­di mal mamanynyń aýylǵa qajet ekenin kórsetedi.

Aýyldyń, árbir úı aýlasynyń órkendeýi úshin olardyń problemalaryn joǵary basqarý organyna jetkize otyryp sheshý – aýyl ákiminiń tikeleı mindeti. Osy turǵydan alar bolsaq, aýyl ákimi qyzmetine qaı mamandyq ıesi laıyqty degen suraq týyndaıdy. Árıne, aýyldaǵy negizgi tirshilik kózi mal bolǵandyqtan, ákimniń ne onyń orynbasarynyń (eger ol shtat kestesinde bolsa) joǵary bilimdi maman – «Menedjer-zo­oın­jener» bolǵany durys. О́ıt­keni joǵary bilimdi Mened­jer-zooınjener aýyldaǵy mal tuqymyn jaqsartýǵa, oǵan selek­sııalyq-asyldandyrý jumys­ta­ryn júrgizýge, joǵary sapaly mal ónimderin óndirip, ony tıimdi paı­dalanýda biliktigin kórsetip, aýyl turǵyndaryna osy baǵytta baǵdar bergen bolar edi.

Qoryta aıtqanda, tıesili mı­nıstr­likten nemese agenttikten elimizdegi 2 272 aýyl ákiminiń, ne olardyń orynbasarlarynyń biri «Menedjer-zooınjener» mamany bolýyn ótine otyryp, atalǵan laýazymdardy saılaý erejesiniń bir tarmaǵy retinde engizýdi qup kóremiz. Nátıjesinde, aýyldy aýyl mamany basqarsa, mal sha­rýa­shylyǵynyń órkendeýine yq­pal eter edi.

Al endi mal sharýshylyǵy ma­­­man­­dyǵyna toqtalar bolsam, tó­men­degi máselelerge erekshe mán ber­gen durys bolar.

Birinshiden, qazirgi tań­daǵy agrar­lyq joǵary oqý­ oryn­­­da­ryn­daǵy burynǵy zootehnııa ma­man­­dyǵynyń ornyna engizilgen «Mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý tehnologııasy» mamandyǵy mamandyqqa jata ma degen oryndy suraq týyn­­­daıdy. Eń aldymen, bul ma­­man­­dyq maqalanyń ne bolmasa dıs­ser­tasııalyq jumystyń taqy­rybyna tán, al eger osy ba­ǵyttaǵy ma­man­dyq qajet bolsa, onda ol «Mal sharýashylyǵy ónim­derin óndirý tehnologi» dep atalýy kerek.

Ekinshiden, kóbine «Zooteh­nııa», «Ǵalym-zootehnık» ne bol­masa «Zooınjener» maman­dyq­tary tóńireginde áńgime bolsa, mal sharýashylyǵyna tán «Veterınarııa» mamandyǵy bar degen oı-pikir aıtylady. Bul – durys uǵym emes. О́ıtkeni veterınar nemese mal dárigeriniń maman retindegi mindeti múldem bólek. Veterınar – joǵary bilimdi mal dárigeri. Onyń negizgi jumys baǵyttary men mindetteri – aýyl sharýashylyǵy maldaryn emdeý. Zootehnııa mamandyǵyna saı ke­letin veterınarııa maman­dy­ǵyn­da qyzmettik mindet túrleri joqtyń qasy. Tek qana maldy qoldan uryq­tandyrýda bir-birin almas­ty­ra alatyn mamandyqtar.

Jalpy, qazirgi zamanaýı ómir talabyna saı mal sharýashylyǵy mamany – «Menedjer-zo­oteh­nık». Menedjer – óndiristi uıym­dastyrýshy maman. Ol – ne­gi­zinen kásiporyndaǵy, aýyl jaǵ­daıyndaǵy barlyq jumysty uıymdastyrý, úılestirý jáne bas­qarý máselelerimen aınalysatyn maman. Zooınjener – mal ósirýdiń joǵary bilimdi mamany. Ol mal tuqymyn asyldandyrý, tabyndy óz tólinen ósirý, maldyń azyq qoryn qurý, mal ónimin óndirý sııaqty qyzmetterdi atqarady. Son­dyqtan mamandyqtyń aýyl ómi­rindegi orny joǵary ekenin eskere otyryp, agrarlyq joǵary oqý oryndarynyń bilim baǵ­dar­la­masyna «Menedjer-zooın­jener» mamandyǵyn engizip, bi­likti mal mamanyn daıyndaý maqsatynda arnaıy memlekettik kvota bólý kerek. Osy oraıda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń bir top ǵalym-ustazdary 2019 jyly «Menedjer-zooınjener» mamandyǵynyń oqý baǵdarlamasyn ázirlep qoıǵanyn atap ótken jón. Tek ony is júzinde asyrý kerek.

«Menedjer-zooınjener» ma­man­dyǵynyń oqý baǵdarlamasy qabyldanyp, osy mamandyq bo­ıynsha bilikti, bilimdi mamandar daıarlanyp, ol aýyl ákimderiniń saı­laý talaptarynyń bir tarmaǵy bolsa, árıne, joǵary bilimdi mal mamanyn jumysqa ornalastyrý, mal basyn kóbeıtip, odan óndiriletin ónim kólemin arttyrý máselesi de sheshilgen bolar edi. Osy mamandyq ıeleriniń oblystyq, aýdandyq aýyl sharýa­­shylyǵy basqarmalaryna, res­pýb­lıkalyq mal tuqymdary pa­­la­­talaryna, ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttaryna, qus fabrıkalaryna, joǵary oqý oryndaryna orna­­lasýlaryna múmkindikteri jet­kilikti.

Tórt túlik maldyń qyr-sy­ryn aýyl balasy ǵana jetik bile­di. Sondyqtan aýyl jastaryn tórt túlik maldan úrkitip al­maı, olardy osy baǵytta bilim alyp, aýyl mamany, mal sharýa­shy­ly­ǵy mamany retinde qalyp­tastyrý kerek. Jalpy, tól sharýa­shy­lyǵynan alystaǵan saıyn qa­zaq qa­zaqtyǵynan da alystaı be­re­ti­nin uǵynsaq eken.

Ábdirahman OMBAEV,

UǴA korrespondent-múshesi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty