Aramyzda júrgen ardaqty aǵa, ortamyzda júrgen atanjilik azamat Amangeldi Ermegııaevtiń 70 jasqa tolýyna oraı jazbaqshy bolǵan osy estelikti oılastyrý ústinde onymen qashan, qalaı tanysqanymdy esime túsireıin desem, naqty bir kún qaperime keler emes. Áıteýir, talaı zamannan beri tonnyń ishki baýyndaı jaqyn bolǵanymmen, jolymyz bir kúni kelip toǵysqany anyq qoı. Talaı saparlarda birge júrip, talaı kúnder men túnderdi birge ótkizgenimizdiń arqasynda ma eken, men ony júz jyldan beri biletin sııaqtymyn. Al naqtylaı kelsem, Amangeldi Dinulymen aralasa bastaǵanyma sonsha kóp te bolmaǵan eken. О́ıtkeni, aqyndar aıtysynyń jańa kezeńin bastap ketýge bel býyp, 1997 jyldyń kúz aılarynda Almatynyń baı-manaptarynyń tabaldyryǵyn tozdyryp, demeýshi izdep júrgenimde, men ony tanymaıtyn bolatynmyn. Áıtpese, Muhtar Qul-Muhammed aıtysqa qolushyn sozǵan sol kezde armanymdy aıtyp, aldyna bara qalsam, Amangeldi Ermegııaev ta aıtystan qalys qalmas edi ǵoı. Al 2002 jyly Balqashta Aǵybaı batyrdyń 200 jyldyq mereıtoıy atap ótilgende, eki jaqtan janashyr bolyp atsalysqanymyz anyq este. Demek, jańa myń jyldyqtyń bas kezinde, men Hasen Musaulynyń zııatkerlik klýbyna múshe bolyp, atty-tondylarmen aralasa bastaǵan kezimde, jolymyz túıisken ǵoı. «Almatyqurylys» holdıngi tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolǵan marqum Mekesh Ýtın baýyrymyz da óner dese eleń etetin elgezek kóńilimen meni ish tartyp, ol kezde tasy órge domalap turǵan qurylys holdıngine meni jıi baýraı beretin. A. Ermegııaevtiń 60 jyldyq mereıtoıyna da qoıarda qoımaı qolqalap alyp barǵan sol Mekesh edi-aý.
Aqyry Amangeldi Dinuly aqyndar aıtysynyń negizgi qoldaýshy – demeýshisine aınaldy. «Otan» partııasynyń basshysy bolyp saılanǵan soń, biraz ýaqyt aıtysty tikeleı qolǵa aldy dese de bolady. Aıtysty qaıda, qalaı ótkizý, kimderdi qatystyrý, qandaı júlde taǵaıyndaý máseleleri Amangeldisiz sheshilmeıtin. Eń jaqsysy, Ábekeń aıtysqa kelgende «túıe ústinen sıraq úıitpeıtin». Kóleńkesinen úrikpeıtin. Nebir túıtkildi máselelerdi ushyndyryp jyrlap jatqan aıtyskerlerdi betinen qaǵyp, tabada shyjǵyrý ol kisiniń daǵdysynda joq edi. Qaıta, olardyń asyryp aıtqan tustaryn tegistep, tigisin jatqyzyp, kósheli kisiniń beınesinde kórinetin. О́zderiniń shyǵarmashylyq bolmysyn tereń uǵynyp, arqasynan qaǵa biletin aǵaǵa rıza bolǵan aqyndar da Amangeldi Dinulyn aıtys saıyn alqalap, ardaqtap, jyr qoshemetine bólegenin altyn qorda saqtaýly jazbalardan anyq kórýge bolady. Osy zamanǵy aıtys óneriniń arqasy keńip, tizgini bosap, kósile shapqan tusy sol dep batyl aıtýǵa bolady. Aqyndar aıtysynyń ashylýy men jabylý saltanattarynda esilip sóılep, aqyndarǵa júldeden shúlen taratyp turǵan A.Ermegııaev eldiń kóz aldynda qalǵan bolýy kerek. Ol osy tusta Alashtyń ardaqty azamattarynyń qataryna kúmánsiz qosylyp edi.
A.Ermegııaevtiń neshe aıtysqa demeýshilik jasap, qansha temir tulpardyń tizginin ini-qaryndastaryna ustatqanyn anyqtap aıtyp bere almaımyn. О́zi sekildi jaǵdaıy bar qansha azamattyń betin aıtysqa buryp, atamura ónerdiń qoldaýshysyna aınaldyrǵanyn da sanamalap aıtý qıyn. Áıteýir, Erlan Atamqulov, Qusaıyn Omarov, Serik Úmbetov, Serik Kereıbaev, Shalbaı Qulmahanov, О́mirzaq Sársenov sekildi biraz qaltaly adam Amangeldiniń arqasynda aıtystyń qosyna jegilip, demeýshige aınaldy. Olardyń qaısysynyń qaı tetigin basyp, qalaı tilin tapqanyn áńgime etpeı-aq qoıalyq. Uıymdastyrýshylyq qabilettiń neshe túrli yqpyl-jyqpylyn jetik meńgergen aǵamyz solardyń bárin yńǵaıyna kóndirýshi edi. Kezinde Almaty qalalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, mınıstr qyzmetinde bolǵan Ábekeń shendi-shekpendilermen óz tilinde sóılesip, olardyń býynyn bosatýdyń joldaryn tez taýyp, ıliktire qoıatyn. Nátıjesinde, qazaqtyń aqyndar aıtysy Máskeýdiń tórinde de án áýeletti, Parıjdiń qaq ortasynda da qazaq jyryn shalqytyp, Eýropada elin ańsap júrgen qandastarymyzdyń kózine jas úıirdi. Bul – eshqashan umytylmaıtyn eńbek!
Eýropańyz ne, ózimizdiń Qaraǵandy oblysyndaǵy Shet aýdany qurylǵanyna 80 jyl tolýyn toılaı almaı otyrǵanda, Ermegııaevtiń arqasynda arqa-jarqa mereıtoı jasap, at shaptyryp, balýan kúrestirip, aıtys ótkizip, máre-sáre bolǵanyn Aqsý-Aıýlyǵa Amangeldi Dinulynyń aqshasyn dorbalap tasyǵan men bilemin ǵoı. Aq maıdyń arasynda júregi kilkigen aýdan ákimi Tileýbergenovtiń toıdan keıin sol Amangeldini aýyldan uzatyp salýǵa aqyly jetpeı, jol ústindegi shaıhanadan Ermegııaev ekeýmizdiń bálish jep, arasan sýyn iship attanǵanymyzdy kózi kórgender bar.
Qarqaralyda uly sazger Mádıge qaıtalanbas eskertkish ornatyp, ulan-asyr toı jasaǵan kim? Osy Ermegııaev.
Egindibulaqtaǵy urpaǵynyń qolynda keminde eki ǵasyr saqtalyp kelgen, eshkimge kórýge bermeıtin Qazybek bıdiń shapanyn bir mashına berip satyp alyp, mýzeıge tapsyrǵan kim? Osy Ermegııaev.
«Saryarqa sazdary» degen atpen Arqa ánderiniń bir tomyn kitap etip, elge taratqan kim? Osy Ermegııaev.
«Táttimbet tálimindegi kúıler» degen atpen shertpe kúılerdiń bir tomyn kitap etip, elge taratqan kim? Taǵy da Ermegııaev.
Qasym Amanjolovtyń jyr murasyn eki kitap etip bastyrǵan kim? Ermegııaev.
Aqynnyń eki qyzyna el qurmetin kórsetip, Qaraǵandydan eki bólmeli páter satyp ápergen kim? Sol Ermegııaev.
Kózden tasa bolsa, kóńilden de umyt bolatyny ras. Búgin men sanamalap aıtyp otyrǵan osy ıgi sharalardyń birazy Amangeldi Dinulynyń óziniń esinde bolǵanymen, qyzyǵyn kórgen bylaıǵy jurt áldeqashan umytyp ketti ǵoı.
Táttimbetke arnalǵan tórt kitapty baspadan shyǵaryp, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııada Táttimbet synybyn ashtyryp, stýdentterge shákirtaqy taǵaıyndap, áli kúnge súıemeldep kele jatqanyn kim biledi? Nemese aıtyspen qabattastyryp, kúı jarysyn ótkizip, dáýlesker kúıshilerge temir tulpar mingizgen atymtaılyǵyn kim eskerip jatyr? Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Sáken Imanasov sekildi uly aqyndar bastaǵan qazaq shaıyrlaryna arnap músháıra ótkizip, árqaısysyna bir-bir mashına mingizgen jomarttyǵyn búgin kim elep jatyr. Sonyń bárine dáneker bolyp, basy-qasynda júrgen men osyny endi aıtpaǵanda, qashan aıtamyn? Osy oqıǵalardyń báriniń tusynda men Amangeldi Dinulymen mıdaı aralasyp ketkenim sonshalyq, onyń aıtysqa demeýshiligi men maǵan aǵalyq qamqorlyǵyn shatastyryp alyp, onyń malyn óz dáýletimdeı kórip degendeı... Qaraqum túkpirindegi óz aýylymda meshit salǵanymdy, aıtys pen at jarystyń júldelerin A.Ermegııaevke tiktirip, mereıtoıymdy sol kisi men Qusaıyn Omarovqa toılatyp, at minip, shapan kıip, mereıim tasyǵanyn men de umyttym-aý.
Nege umytaıyn! Amangeldi Dinulynyń atasy, myńdy aıdaǵan baı Ermegııa 32-shi jyldyń ashtyǵynda jer aýyp kele jatyp, Balqash kóliniń jaǵasynda ashtan ólgen. Sol jerge kishi inisi Muratbek marqum úsheýimiz baryp, duǵa jasaǵanbyz. Kelesi jyly bir tóbeniń basyna eskertkish belgi ornatyldy. Aqshataý men Aqjaldyń kólge qaraı qulaı berisindegi atamekenderine, babalardyń eski zırattaryna da qada qaǵylyp, belgi qoıyldy. Narynqol, Kegen jaǵyndaǵy alban ishinde týyp-óskeni bolmasa, Amangeldiniń, onyń áýletiniń atamekeni sol Aqjal, Qarabulaq aımaǵy, Arqa jeri. Jaýjúrek Jarylǵap batyrdyń urpaǵy. Osynyń bárin tizip otyrǵan Ámet Dinuly degen shejire qarııa bar. Amangeldi men atameken arasyndaǵy «baılanysshy» da sol. Ámet aǵa eskiniń áńgimelerin sóılegende, qulaǵyńdy tósep tyńdaı bergiń keledi.
Aıtpaqshy, Ermegııaev áýletinde maǵan ishtartyp júretin taǵy bir aǵa bar. Ol – Sovet Dinuly. Qatty sóıleıtin, qatty qımyldaıtyn Sákeńniń boıynda babalarynyń qasıetteri saqtalyp qalǵany anyq kórinedi. Qanjyǵaly qart Bógenbaımen qudalyǵy jarasqan Jarylǵap batyrdan osyndaı bir tuqym qalmasa, qalaı bolar edi? Osy Amangeldini oqytamyn dep, jasynan beınet astynda bolǵan Sovet aǵa kisilik qalpyn saqtaǵan, bitimi bólek, kesek tulǵa. Qylyǵy jaqpaǵan kisini betiń bar, júziń bar demeı syqpyrta salý Sákeńe túkke turmaıdy. Unatqan adamyna ıilip kórpe, jaıylyp jastyq bolý da qolynan keledi. Jetpistiń jelkesine shyqsa da, ańshylyǵyn tastamaǵan seri adam. A. Ermegııaevke erip, Qaqpaq taýlaryna suǵyna kirip, ań qaǵyp júrgende talaı ret at ústinde syrlastyq. Birge qaraýyl qaradyq. Ertoqym jastanyp, ot basynda jylyndyq. Bıeniń sútin bólip ishtik. О́zi ara ustaıtyn omartashy. О́zin ózi emdeıtin emshiligi de bar. Zamannyń táýir, adamnyń meıirban kezinde Sovet aǵadan sálemdemege shelek-shelek bal, soǵymǵa mal kelip turýshy edi, sońǵy kezde habarsyz qaldyq.
Amangeldi Dinulyn ózim týǵan Qaraqumǵa eki qys ertip baryp, ań aýladyq. Bir jaz Ulytaýdy aralattym. Elge bara qalsam, aǵaıyn-týǵandarym onyń otbasynyń amandyǵyn aldymen suraıdy. Týys dep biledi. Al men Ermegııaevterdiń Kegen, Jalańashtaǵy mekenderinde san márte boldym. Jelilep bıe baılatyp, saýmal iship, ańǵa shyqtyq. Byltyr áke-sheshesiniń júz jasqa tolǵan asyna da baryp qatystym. Astan keıin Asanáli Áshimov, Baltash Tursynbaev, Toqtar Áýbákirov, Qusaıyn Omarov beseýimiz Qaqpaq taýyna enip, eki kún ańshylyqpen aınalystyq. Asekeń, Toqtar úsheýimiz bólek qaıttyq. Jol ústinde Ermegııaevter týraly sóılesip keldik. EKSPO-2017-niń tizginin ustap otyrǵan Talǵat Amangeldiuly týraly da sóz ettik.
– Osy bala áke dańqymen júrgen joq. Ári kishipeıil, ári isker. Maǵan unaıdy, – dedi Toqań.
– Bári shyqqan tekke baılanysty. Osylardyń arǵy jaǵynda bir qasıet bar, – dedi Asekeń.
Ermegııaevter áýletimen rııasyz aralasyp ketkenim sonshama, Amangeldini ózimniń marqum bolyp ketken jalǵyz aǵam Jumaǵalımen birdeı kórip, arsyń-gúrsiń sóılep, keıde artyq sózine sóz qaıtaryp, dúńk ete qalatynym bar. Ondaıda Aman aǵa da jasy úlkendigin esine túsirip, qyńyraıyp qalady. Sondaı bir syzdaýyqtyń jarylmaǵan kezi bolsa da Asekeń men Toqańnyń Ermegııaevter áýleti týraly jyly sózi janyma maıdaı jaǵyp, Amangeldi Dinuly týraly óleńimdi jatqa oqyp berdim. О́z sózim olqy soǵyp qala ma dep, sońǵy jaǵyna uly jyraýdyń:
Jaqsydan jaman týsa da,
Jamannan jaqsy týsa da,
Tartpaı qoımas negizge! – degen danalyǵyn qosyp jiberdim. Sózim ótimdi bolsa kerek, Toqtar Áýbákirov:
– Sen kúshti aqyn ekensiń ǵoı. Telefonyńdy jazyp bershi. Habarlasyp turaıyq, – dep qolqa saldy.
Másele meniń aqyndyǵymda emes. Másele ózekjardy sózimdi syrtqa shyǵarýǵa sebep bolǵan Amangeldi Dinulynyń kisilik qasıetinde.
Men A.Ermegııaevtiń qurylys salasyndaǵy eńbek shejiresin tizbelep bere almaımyn. Tolyp jatqan qurmetti ataǵy bar, akademık dárejesi bar óndiristiń iri komandıri qarapaıym qurylys sheberinen bastap kúrdeli holdıngtiń basshysyna deıin kóterilgende, búkil bilimi men tájirıbesin Almatyǵa arnaǵany anyq. Qalanyń tórt túkpirinde, tipti, tóńirektegi aýdandarda birge saparlap júrgende, mynaý meniń qoltańbam qalǵan ǵımarat edi dep talaı nysandardy kórsetti. Al qurylysshylar men sharýashylyq basshylarynyń aýqymdy basqosýlarynda Amangeldi Dinulymen ózge azamattardyń qalaı sóılesetinin, ony qalaı syılap-qurmetteıtinin kózimiz kórip júr. Qajetti jerinde kesip aıtatyn týralyǵy da onyń osyndaı abyroı tabýyna tııanaq bolǵan shyǵar. Ulttyq dástúrlerge, til men saltqa beriktigi aıtysqa, án men kúıge jetelep alyp kelse, onda da tekten kelgen zańdylyq bar.
Jetpistiń bıigine endi ilinip, ulttyń qamyn jeıtin ulyq tulǵalardyń qataryna qosylǵan Amangeldi Ermegııaev sekildi ardaqty aǵanyń qolyna sý quıýǵa jaraǵan inilerdiń aldy da, arty da biz emespiz. Soǵan shúkirshilik etemiz.
Amangeldi Dinulynyń Mádı degen bir nemeresi Amerıkada týýy sebepti sol eldiń azamattyǵyn ıelenip, AQSh-tyń áskerı akademııasynda tyńdaýshy bolyp júr. Qazaqshaǵa da jetik, ornyqty, kisi bolaıyn dep júrgen bala. Jaýjúrek Jarylǵap batyrdyń bir shópshegi muhıttyń arǵy betinde tárbıe alyp, egemen eldiń erteńine tutqa bolǵanyn kórsem dep armandaıtyn ata Amangeldiniń búkil áýletiniń ǵumyr shejiresinde táýelsiz Qazaqstannyń búgingi ómir shyndyǵy beınelenip tur.
Júrsin ERMAN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ALMATY.