«Berdibek Soqpaqbaevtyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanynda bir áńgimeshil keıipkerdiń qýaqy tilmen qaı-qaıdaǵyny qozǵap otyratyny bolýshy edi. Aýyl adamdarynyń aýzyn ańqıtyp qoıyp, halyqtyq etımologııadan da habardar etetin ol kisige aıtqyzsańyz, bizdiń qazaqtyń barmaǵan jeri, kórmegen eli joq, sol barǵan, kórgen jeri men eliniń bárine at taýyp bere bergen. Bir jerge baryp, shyjyǵan ystyqqa shydamaı «Qapyryq, á?» dep tańdanypty, keıin sol jer «Afrıka» atanyp ketipti, bir elge baryp, qalyń ósken shıdi kórip, «Shıli jer eken» depti, keıin sol el «Chılı» atanyp ketipti, taǵy bir elge barǵanda ushy-qıyryna jete almaı sharshapty da, «Biraz el, á?» dep qaıran qalypty, keıin sol el «Brazılııa» atanyp ketipti...
Sol qazaqy qaljyń ıesiniń, basqasyn bilmedik, áıteýir, geografııadan habary bolǵany talassyz. Brazılııaǵa kelgende qaı qazaqtyń da oıyna onyń shynynda da «biraz el» ekendigi oralmaı qoımaıdy. Bir qurlyqtyń ústinde ushaqpen tabandatqan toǵyz saǵat ushqandy kórip pe edińiz? Biz sony kórdik. Nıý-Iorkten túske taman aspanǵa kóterilgen Prezıdent ushaǵy el astanasy Brazılıanyń túbindegi Brazılııa áskerı-áýe kúshteriniń avıabazasyna kelip qonǵansha tup-týra toǵyz saǵat ótti. Bári – bir Amerıka.
Brazılııa – Ońtústik Amerıkadaǵy eń iri memleket. 8,5 mıllıon sharshy shaqyrymdy alyp jatqan bul el kólemi jaǵynan aldyna tek Reseıdi, Kanadany, Qytaıdy, Amerıka Qurama Shtattaryn ǵana túsiredi. Mundaǵy el de biraz... 190 mıllıon adam, bul jaǵynan Brazılııa altynshy orynda. Brazılııa biz úshin áli ashylmaǵan araldaı jumbaq jer deýdiń de artyǵy bolmas. Brazılııa dese bizdiń kóbimiz teńbil doptyń teńdessiz sheberlerin, janyńdy jadyratyp, tánińdi sergitetin kofeni, bir bastalsa bitpeıtin de qoımaıtyn teleserıaldardy ǵana oıǵa alamyz. Eldiń tarıhy men mádenıetin tanyp-bilý de qazirshe aldymyzda tur. Osy jaqqa júrerde birneshe tanysymyzdan brazılııalyqtardyń qaı tilde sóıleıtini jóninde tamyr basyp baıqaǵanda kóbi ıspansha dep oılaıtynyn kórdik. Búkil Latyn Amerıkasynyń ıspansha sóıleıtini ras. Áıtse de portýgal tilinde sóıleıtin bir memleket bar – ol osy Brazılııa. Búkil qurlyqty ıspandyqtar jaýlap alǵanda bulardyń ata-babalary portýgaldardyń ýysyna túsken. Bul ózi negizinen bir ultty el, el halqynyń 95 paıyzy – brazılııalyqtar. Shamamen 3 mıllıonnan astam ımmıgranttar bar, solardyń ishinde japondar men arabtardyń kóptigi tańdanarlyq.
Endi negizgi taqyrypqa – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Brazılııa Federatıvti Respýblıkasyna memlekettik saparynyń jaıyna aýysaıyq.
Brazılııadan joldanyp, 2007 jyly 29 qyrkúıekte gazetimizde jarııalanǵan «Qazaqstan – Ortalyq Azııanyń júregi» atty maqalamyz osylaı bastalǵan eken. Biz silteme sózdi osy jerden qaıyryp, endi negizgi taqyrypqa – dál búgin, 2014 jylǵy 12 maýsymda búkil adamzat balasy alańdaı kútip otyrǵan orasan oqıǵa – fýtboldan álem chempıonaty ótetin eldiń eń ataqty qalasy Rıo-de-Janeıronyń jaıyna aýysaıyq.
Rıo-de-Janeıronyń álemge áıgili qalalar qataryna qosylatynyna eshkimniń de kúmáni joq. Osy aıdaı aqıqatqa kúmán keltiretin bireý tabyla qalsa, ony seıiltý úshin taǵy bir dáıeksóz alýǵa týra keledi. Rıo-de-Janeıroda Ilıa Ilf pen Evgenıı Petrovtyń «Altyn baspaq» romanynyń ataqty keıipkeri Ostap Benderge eskertkish ornatylǵan. Nege deısiz ǵoı? Negesi sol, qalany bir kórmekke qumarlyqty, qushtarlyqty kúsheıte túskenderdiń bireýi osy Ostap. Búkil álemde klassıkalyq ádebıetti biletin jurt bir jerdi kórip, kóńili tolmaǵanda Ostaptyń «Joq, bul Rıo-de-Janeıro emes» degen áıgili sózin ázilmen ádiptep aıtyp jatady. Esińizde bar shyǵar, Ostap astyrtyn mıllıoner Koreıkonyń aqshasyn alýdyń qamyna kiriserde seriktesi Balaganovqa: «Meniń ketkim bar, Shýra joldas, ketkende de shyrqap, sonaý Rıo-de-Janeıro ótpekpin», deıtin edi ǵoı. Odan ári qaraı áńgime bylaı órbıtin.
«– Men bala jasymnan-aq Rıo-de-Janeıroǵa barýǵa yntyqpyn. Siz, árıne, dúnıede sondaı qala bar ekenin de bilmeısiz.
Balaganov jabyrqap basyn shaıqady. Dúnıejúzilik mádenıet besigi ataýlyda ol, Máskeýden basqa, tek Kıevti, Melıtopol men Jmerınkany ǵana biletin. Bylaısha jerdiń jalpaqtyǵyna da eshbir kúmán keltirgen emes-ti.
Ostap kitaptyń jyrtyp alynǵan bir betin stol ústine tastaı berdi.
– Mynaý «Sovettik kishi ensıklopedııadan» jyrtylyp alynǵan.
Minekı, munda Rıo-de-Janeıro haqynda bylaı dep jazylǵan: «Halqynyń sany 1360 myń adam...». Iá, «olardyń kópshiligi mýlattar... Atlant muhıtynyń keń kólemdi buǵazy jıeginde...». Mine, mine! «Basty kósheleri óziniń magazınderiniń baılyǵy jáne úıleriniń sáýlettiligi jaǵynan dúnıe júzindegi eń tańdaýly degen qalalardan birde-bir kem túspeıdi». Túsinip otyrsyń ba, Shýra? Birde kem túspeıdi! Mýlattar, buǵaz, kofe eksporty bylaıshańnan aıtqanda, ony qoıarǵa jer joq. «Meniń qyzymnyń bolymsyz birdeńesi bar» dep atalatyn charlston bıi... qaısybirin aıta beresiń! О́ziń de kórip otyrsyń ne ekenin. Bir jarym mıllıon adam jáne bári de jappaı aq dambalmen júredi. Men bul aradan ketýim kerek. Sońǵy jyldyń ishinde sovet ókimeti ekeýmizdiń aramyzda qyrǵıqabaqtyq kúsheıip ketti. Ol sosıalızm ornatpaqshy, al maǵan onyń qajeti joq. Sosıalızm qurý degenińiz men úshin óte kóńilsiz kásip. Nelikten sonshama aqsha kerek ekenin endi uqqan bolarsyń?».
Ostaptyń osy jarqyn jarnamasy Balaganovty da eliktirip áketetin.
« – Rıo-de-Janeıro jaǵy qalaı bolar eken sonda? Meniń de aq dambal kıgim keledi.
– Rıo-de-Janeıro meniń bala jastan bergi asyl armanym, – uly kombınator kesip aıtty, – oǵan aram qolyńdy suǵýshy bolma. Odan da istiń qamyna kiriselik».
Bender men Balaganov ózderiniń biletin bıznesin bastaı bersin, biz óz isimizdiń qamyna kiriselik. Sonymen, «Álemge áıgili» avtorlyq aıdarynyń búgingi aıtary – Brazılııanyń bas qalasy Rıo-de-Janeıronyń jaıy.
Iá, Brazılııanyń bas qalasy Rıo-de-Janeıro. Basty qalasy emes, eń úlken qalasy da emes. Eldiń basty qalasy, ıaǵnı astanasy – Brazılıa. Eldiń eń úlken qalasy – San-Paýlý. Brazılııa Federatıvti Respýblıkasynyń astanasy Brazılıa ekeni de, Federaldy okrýg úkimetiniń rezıdensııasy sonda ornalasqany da, el ómiriniń barsha mańyzdy máseleleri boıynsha sheshimder 1960 jyly prezıdent Jýselıný Kýbıchek dı Olıveıranyń (aıtqandaı, ulttyq tegi jaǵynan – cheh) pármenimen astana retinde uly arhıtektor Oskar Nımeıerdiń jobasymen atymen jańadan salynǵan sol qalada qabyldanatyny da, ózinde 11 mıllıonnan astam, mańaıymen qosqanda 20 mıllıonnan astam halqy bar San-Paýlýdyń Brazılııanyń ǵana emes, búkil Batys jarty shardyń da eń úlken qalasy, kókke boı tiregen ǵımarattary negizinen shyny men metaldan órilgen shýly shahar ekendigi de ras. Sonymen birge, Brazılııany oıǵa alǵan kezde Brazılıadan buryn, San-Paýlýdan buryn astana ataǵynan aıyrylǵanyna jarty ǵasyrdan asqan, turǵyndarynyń sany 6 mıllıonnan jańa asqan Rıo-de-Janeıronyń aty aýyzǵa aldymen oralatyny taǵy ras. Tizgindi saıasatta Brazılıaǵa, ónerkásipte San-Paýlýǵa berip qoıǵanymen, bul qala týrızm ındýstrııasynyń týyn ustap qaldy da, bara-bara bir Brazılııadaǵy ǵana emes, búkil Amerıka qurlyǵyndaǵy kýrort ortalyǵyna aınala bildi.
Munyń basty sebebi – Rıo-de-Janeıronyń ǵajaıyp kórkemdigi. Rıonyń «Keremet qala» degen beıresmı ataýy da bar. «Qudaı álemdi alty kúnde jaratqan. Al jetinshi kúni Rıo-de-Janeırony jasaǵan» – brazılııalyqtar osylaı dep ázildegende bárinen buryn qalanyń kórgen jannyń bárin tań-tamasha qaldyrarlyq tabıǵat aıasynda ornalasqanyn, sonshalyqty sulý etip salynǵanyn, shyn máninde perzenttik súıispenshilikpen ornatylǵanyn aıtady. Aıtsa aıtqandaı-aq. Qalanyń bir jaq betin Atlant muhıtynyń alyp shalqar aıdyny alyp jatyr, teńiz jaq betten qumy maıda jaǵajaılardyń appaq, palmalardyń kókpeńbek jolaǵy qorshaǵan, bir jaq betinde kókshil buǵazdyń dál túbinen tesip shyqqandaı bolyp oqshyraıǵan taý shyńdary samsap tur, taý betkeıiniń bári syńsyǵan tropıkalyq orman. Jaǵalaýǵa jaqyn shyńdardyń arasynan tutastaı granıtten turatyn eki shyń erekshe kózge túsedi. Bıiktigimen de, ádemiligimen de. Osydan endi ózińiz kózge elestete berińiz. «Qar appaq, túlki qyzyl, búrkit qara» degendeı, kógildir aspan, kókshil teńiz, appaq qumdy jaǵalaý, jasyl palmaly jıek, qyzǵylt mármár taýlar, aq shaǵaladaı aqshańqan ǵımarattar, bár-bári bir-birimen astasa, jymdasa, jalǵasa kelip alyp aýqymdy sulý sýret salyp shyǵady. Ný jynysty toǵaılarmen qalyń etip qaptalǵandaı, turqy tań-tamasha qaldyratyn taýlardyń aıasynda nebir kók tiregen úılerińizdiń ózi ádemilik úshin ádeıi ornatyp qoıǵan ánsheıin oıynshyqtaı bolyp kórinedi. Oǵan endi qalanyń tropıkalyq ormanǵa oranyp turǵanyn, aýa raıynyń sýbekvatorlyq delinetin janǵa jaılylyǵyn, qys aılarynyń ózinde temperatýrasy +18 gradýstan esh tómendemeıtin jylylyǵyn, jaýyn-shashynnyń jyldyń ón boıynda birdeı túsetinin qossańyz, Rıo-de-Janeırońyz kádimgi jumaqtaı jerdiń ózi bolady da shyǵady.
Sondaı bolyp shyǵatyndyqtan da eýropalyqtar bul jerge ıelik etý úshin qyrqysýdaı-aq qyrqysqan. 1502 jyldyń 1 qańtarynda Gýanabara shyǵanaǵyna alǵash ret portýgal teńizshileri keme tumsyǵyn tiregen eken. Arada tórt jyl ótkende jańaǵy jerge fransýzdar kelip kıligip, qonys-meken salyp tastaıdy. Oǵan kóne qoıatyn portýgaldar ma, ózderi ashqan jerdi qorǵaýǵa urys salyp, bas-aıaǵy on eki jyldaı soǵysyp júrip, 1567 jyly fransýzdardy aqyry yǵystyryp shyǵarady. Keıinnen Rıo-de-Janeıro búkil Brazılııadaǵy portýgal tájine qarasty jerdiń báriniń astanasy bolyp jarııalanady. Ony aıtasyz, Napoleon áskerimen shaıqasa júrip, jeńilýge aınalǵanda 1808 jyly Portýgalııanyń korol saraıy Brazılııaǵa kóshirilip, búkil álemdegi portýgal ımperııasynyń biraz ýaqyt osy Rıo-de-Janeırodan basqarylyp turǵan kezi de bar tarıhta.
Bul jerge alǵashqy portýgaldar qańtar aıynda kelgenin aıttyq qoı. Qala aty sol aıdyń ataýymen baılanysty. Rıo – ıspansha «ózen». Ekvadordaǵy Rıobamba, Paragvaıdaǵy Rıo-Bermeho, Meksıkadaǵy Rıo-Grande, Argentınadaǵy Rıo-Dýlse sekildi qalalardyń báriniń aty sol ózenderdiń boıyna salynǵandyqtan qoıylǵan. Rıo-de-Janeıro – «qańtardaǵy ózen» degen sóz. Qańtar aıynda ashylǵanyna qarap aıtylǵan. Kúni keshege deıin qańtardy «ıanvar», oǵan deıin eskisheleý ádebıette «ǵınýar» dep kelgenimizdi ázirshe umytqan joqpyz. Bir qyzyǵy, «ózendi qala» atalǵanymen bul jerde eshqandaı da ózen joq. Konkıstadorlar alǵash kórgende taý shatqalyna suǵyna kirip jatqan shyǵanaq sýyn ózen dep oılap qalypty. Qala atyndaǵy aıqyn qatelikti qoıǵanda bul eldiń óziniń atynda da alyp bara jatqan maǵyna shamaly. Eldi jaýlap alǵan portýgaldar sol jerden «brazıl» dep atalatyn qurylysqa taptyrmaıtyn dińi qatty sandal aǵashyn Eýropaǵa tası-tası júrip, keıinnen ol aǵashtyń shyqqan jerin de álgi aǵashtyń atymen ataı salǵan. Bylaısha aıtqanda, Brazılııa – brazıldi jer degen ǵana sóz. Qysqasy, ókinishke oraı, Berdibek romany keıipkeriniń dolbary, ıaǵnı «Brazılııa» sózi sol jerdi alǵash ashqan qazaqtyń eldiń ulan-ǵaıyr úlkendigine ań-tań qalyp, «Biraz el, á?» dep tańdanýynan qoıylǵan degeni durystyqqa jata qoımaıtynyn ashyq aıtýǵa týra keledi...
Rıo-de-Janeıronyń basty sımvoly – Qutqarýshy Hrıstos eskertkishi. Bul músinniń áýelgi keremeti – turǵan jeri. Músin bıiktigi 704 metrlik Korkovadý tóbesiniń ushar basyna ornatylǵan. Statýıanyń óziniń bıiktigi – 30 metr. 7 metrlik tuǵyrtasy taǵy bar. Búkil Rıo sol tóbeniń aıasynda jatyr. Aspanǵa shyqsańyz da, jerge tússeńiz de aldymen kóretinińiz – Hrıstos. Qalanyń birde-bir túkpirinen Hrıstos kórinbeı qalmaıdy. Kúndiz de, túnde de Hrıstos tóbeden tónedi de turady. Túnde statýıaǵa 1964 jyly amerıkalyq «Djeneral elektrık» fırmasy ornatqan asa qýatty 44 projektor jaryq túsirip, onyń áseri kúndizgiden de kúsheıip ketedi. Biz Prezıdent ushaǵymen Rıo-de-Janeıroǵa jetkende qala tún qushaǵyna oranyp úlgergen eken. Sonda áýejaıǵa tómendep kele jatyp, ıllıýmınatordan alǵash kórgenimiz Qutqarýshy Hrıstos eskertkishi bolǵan edi.
Eskertkishti ornatý ıdeıasy Brazılııa táýelsizdiginiń júz jyldyǵy atalǵan 1922 jyly týyndaǵan eken. Ult sımvolyna aınalýǵa tıisti músinniń jobasyna jarııalanǵan konkýrsta arhıtektor Ektor da Sılva Kostanyń usynǵan nusqasy jeńip shyǵypty. Taý basyndaǵy ushar bıikke Hrıstosty aspandatpaq bolǵan nıetti jalǵyz bul qalanyń emes, búkil eldiń turǵyndary qostap, qoldap alyp ketipti. Shirkeý búkil el boıynsha qarjy jınap, músindi ornatýshylar eshqandaı qıyndyq kórmepti. Bul ıdeıanyń jalpaq jurtty jelpindirip jibergeniniń jaıy mynada. Sonyń aldynda dál sol jerge Hrıstofor Kolýmbtyń alyp eskertkishin ornatý usynylyp, halyq bir sheshimge kele almaı ári-sári bolyp júr eken. Bir jaǵynan qarasań, Amerıkany ashqan adamǵa qurmet kórsetken durys ta sııaqty, bir jaǵynan qarasań, qansha jerden jer-jahanǵa aty jaıylǵan jıhangez bolǵanymen, túptep kelgende kádimgi teńizshi degendeı, tym artyq qurmet te sııaqty... Al Hrıstostyń jóni basqa. Túý tóbeden qarap turǵany, seniń árbir qımylyńdy kórip turǵany kóńilińdi ósirmeı, táýbeńe túsirmeı qoımaıdy.
Eskertkishtiń erendigin, avtorlar (músinshisi – Pol Landovskıı) oıynyń tereńdigin Korkovadý taýynyń tóbesine shyqqanda erekshe sezinesiz.
Bul bir ǵajap kórinis. Hrıstos qos qolyn aıqara jaıǵan kúıi qalaǵa qarap tur. Qoldy aıqara jaıý bir jaǵynan aıaýshylyqtyń, bir jaǵynan shapaǵattyń, bir jaǵynan qýanyshtyń, bir jaǵynan mereılenýdiń belgisi. Ǵaısa paıǵambar osy qushaq jaıýy arqyly qalaǵa, qala arqyly búkil elge, el arqyly búkil úmbetterine aıaýshylyq tanytyp ta tur, shapaǵatyn tógip te tur, qýanyshyn jetkizip te tur, mereılenetinin bildirip te tur.
Músinniń alyptyǵy qaıran qaldyrady. Internet materıaldarynda saıttan saıtqa kóship júretin myna derekterdi biz de keltirmeı tura almaımyz. Músindegi bastyń salmaǵy 35,6 tonna. Ár saýsaqtyń salmaǵy – 9,1 tonna. Hrıstostyń qos qolyn jaıǵandaǵy qushaǵynyń arasy – 23 metr. Músinniń jalpy salmaǵy týraly derekti taba almadyq, biraq onyń bıiktigi 30 metr ekenine qarap, sol sandy shamalap shyǵara berýge de bolatyndaı. Osyndaı ǵalamatty temir-betonnan quıyp, sur tústi taspen qaptap, jer túbindegi Parıjden muhıttyń arǵy jaǵyna jetkizgen jankeshtilikke qaıran qalmasqa áddiń joq.
Osynsha bıiktigine qaramastan, Qutqarýshy Hrıstos músinine kóterilý op-ońaı. Sonaý 1855 jyly tartylǵan tramvaı jelisi aınalyp-aınalyp júrip, tóbe basyna jap-jaqyn jerge jetkizedi. Onyń sońǵy aıaldamasy statýıaǵa nebári 40 metr jerde ǵana. Sodan baspaldaqpen 220 saty basyp, kórý alańyna kóterilesiz. Oǵan qosa 1884 jyly ornatylǵan fýnıkýler taǵy bar. Onyń vagondary músinniń dál túbine 30 mınýtta jetkizedi. Kórý alańyndaǵy sharbaqtyń asty – qulama jar. Sodan da qalaǵa qaraǵanyńyzda siz de áýede parlap bara jatqandaı áserde bolasyz.
2013 jyldyń 3 qyrkúıeginde «Álemge áıgili hram» aıdarymen jarııalanǵan «Borobýdýr» degen maqalamyzda: «Biraz jyldan beri el-eldiń ǵalymdary, jýrnalısteri jańa dáýirdiń 7 keremetin anyqtaý úshin aýyq-aýyq ınternet-saýaldama júrgizip qoıady. Egıpettegi Heops pıramıdasy bastaǵan barshaǵa belgili 7 keremetten keıin de adamzat nebir ǵajaıyptardy jasaǵan joq pa? Olar da laıyqty ardaqtalýǵa tıisti emes pe? Jańa dáýirdiń 7 keremeti tizimine úmitkerler bolyp Uly Qytaı qorǵany, Kolızeı, Machý-Pıkchý, Petra qalasy, Táj-Mahal, Rıo-de-Janeırodaǵy Hrıstos statýıasy, Meksıkadaǵy Chıchen-Isa pıramıdasy sııaqty ataqty nysandar jazylyp jatyr. Solardyń arasynda aty atalatyndardyń biri – Borobýdýr. Iаvaǵa baryp, ony bas-aıaǵy tórt saǵat boıy emin-erkin aralap shyqqannan keıin biz óz basymyz Borobýdýr sol tizimge úmitkerler qataryna enýge shyn laıyqty ekenine kózimizdi jetkizip, kóńilimizdi sendirip qaıttyq», dep jazǵanbyz. Sol aıtqandaı, Rıo-de-Janeıroǵa barsańyz, siz de sondaǵy Hrıstos statýıasy jahan boıynsha jasaqtalyp jatqan jańa tizimge enýge shyn laıyqty ekenine kóz jetkizip, kóńil sendirip qaıtasyz.
Osy músinge baılanysty áńgimeni túıinderde myna bir jaıdy aıtpaı kete almaımyz. Prezıdenttiń beıresmı baǵdarlamasynda sapardyń sońǵy kúninde Korkovadý tóbesine kóterilip, qalany, eskertkishti tamashalaý kózdelgeninen habardar bolatynbyz. Rıo-de-Janeırodan ushyp shyǵatyn kúngi tańda qalany qalyń tuman basyp turdy. Hrıstos eskertkishi de kórine qoımady. Tipti músinniń túbine barǵanda da kórinbeıtindeı boldy. Biraq, Nursultan Ábishuly barǵanda bári de ózgerip sala berdi. Az ǵana sátke bolsa da. Ol oqıǵany bizben saparlas bolǵan, búginde marqum jýrnalıst Oleg Kvıatkovskıı «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 2007 jylǵy 2 qazandaǵy nómirinde shyqqan «Kókjıektiń bári de ashylǵanda» atty maqalasynda bylaı keltirgen:
«... Iá, oǵan barlyq kókjıekter ashylady. Dál solaı ekenine surǵylt tumandy tańda Korkovadý taýynda búkil Rıoǵa aıqara qushaq ashyp, jol bolsyn aıtyp turǵan Hrıstostyń janyna jınalǵan ártúrli elderdiń júzdegen azamattary taǵy da kóz jetkize aldy.
Qas qylǵanda Kopakabana qumymen jyljyp, «ańyzǵa aınalǵan jaǵajaıdaǵy» fýtbolshylardy da qýyp shyǵarǵan tuman seıilmeı turdy da aldy.
– Taǵy sál ǵana kúteıik, – dedi Prezıdent Nursultan Nazarbaev.
Sol-aq eken, dál osy sózden keıin Hrıstos barlyq týrısterdiń kóz aldynda jarqyrap ashyla qaldy. Bozań bulttardyń arasynan alyp statýıanyń búkil aýqymy kórindi.
Ashyldy da qaıtadan jabyla qaldy. Tuǵyrtas janynda turǵandar dýyldata qol soqty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine san túrli tilde «Rahmet!» degen alǵysqa toly sózder estildi!
Ol dál sol sátte adamdarǵa Rıo sımvolyn kórýge kómektesti me?
Meniń oıymsha, tek sol sımvoldy ǵana kórýge kómektesken joq.
Halyqtyń, adam men eldiń jany shynaıy dostyqqa jáne álemge aıqara ashylǵan kezde bizdiń ortaq ómirimiz aldymyzdan kez kelgen kókjıekti ashady.
... Solaı etkende ǵana. Solaı etkende ǵana. Tek solaı».
Biz júırik jýrnalıstiń bul sózderine túsinikteme jasap jatpaı-aq qoıaıyq.
Prezıdenttiń áýejaıǵa bara jatqan jolda «Marakana» stadıonyn kórip ótýi de olja boldy. 200 myń jankúıer sııatyn keremet kólemin aıtpaǵannyń ózinde, sonaý 1950 jyly Brazılııadaǵy fýtboldan álem chempıonatynyń fınaly osynda ótkenin, jalpy fýtbol tarıhyndaǵy eń dramatızmge toly match osynda oınalǵanyn (bulaı demeı, qalaı deıik endi, eger sol kúni «Marakanaǵa» jınalǵan 200 myń jankúıerdiń kóz aldynda Ýrýgvaı komandasy Brazılııa quramasyn 2:1 esebimen jeńip, búkil ultty zar jylatyp ketse!) eskersek, al bıyl sol «Marakana» Meksıkanyń «Asteka» stadıonynan keıin fýtboldan álem chempıonatynyń fınaldyq matchy oınalǵan ekinshi stadıon bolǵaly turǵanyn eskersek, sol alańda uly Pele, Garrıncha, Jaırzıno, Tostao, Vava sııaqty ǵajaıyp oıynshylar óner kórsetkenin eskersek, «Marakananyń» qadir-qasıeti arta túsedi. Aıtqandaı, sol jolǵy saparda Nursultan Nazarbaevqa Brazılııa prezıdenti Lýla da Sılva uly Peleniń ózi qol qoıǵan 10-shy nómirli fýtbolka men fýtbol dobyn syılaǵan edi. Prezıdentimizdiń dopty qolǵa ustaı salmaı, kádimgi fýtbolshydaı jerge túsirmeı, birneshe ret qaqpaqyldatqanyna jınalǵan jurtshylyq dán rıza bolǵan. Gazette ony da jazǵanbyz.
Elbasynyń resmı saparyn gazet betinde kórsetýge barǵanda qalany ábden aralaı almaıtynyń túsinikti. Sonda da Rıo-de-Janeıroda ótkizgen eki táýliktiń ishinde redaksııaǵa materıalymyzdy jibere salysymen qala kóshelerine shyǵýǵa asyqqanymyz, biraz belgili oryndardy keıbirin ishteı, kóbin syrttaı bolsa da kóre alǵanymyz, tań atpaı álemge áıgili Kopakabana jaǵajaıyna jetip, Atlant muhıtynyń sýyna túskenimiz este qaldy. Bárinen este qalǵany – elshilikten kólik suratyp, atyshýly favelderge (qalanyń eń shetkeri, eń kedeı, eń qylmysty aýdandary) barýǵa táýekel etkenimiz. Rıo-de-Janeıroda júzdegen favel bar. Vıkıpedııa: «Bular shyn máninde memleket ishindegi shaǵyn memleketter. Federaldyq bılik is júzinde favelderdiń sharýasyna aralaspaıdy. Favelderdiń kóbinde ómir súrý deńgeıi óte tómen, munda kóbine eń qarapaıym jaǵdaıdyń ózi jasalmaıdy, mektep, aýrýhana degen bolmaıdy, sonyń saldarynan qylmystyq jaǵdaı sumdyq órship, sanıtarlyq ahýal jantúrshigerlik kúıge jetedi», dep jazǵanyn ǵana eske salaıyq.
Jalpy, oqımyn degen adamǵa Rıo týraly ádebıet jetip jatyr. Rıo-de-Janeıroda kim turmaǵan, bul qala jaıynda kim jazbaǵan deseńizshi. Anatol Frans, Enrıko Karýzo, Albert Eınshteın, Marııa Kıýrı, Tomas Mann, Redıard Kıplıng, Stefan Sveıg, Orson Ýells, Alber Kamıý, Grem Grın, Jan Pol Sartr sııaqty uly tulǵalardyń qaı-qaısysy da Rıoǵa kelgen, Rıonyń keremetterin kórgen, tańdana, tamsana, tebirene sóz etken. Olardyń bári Internette syqasyp tur. Qala týraly tolyǵyraq bilgińiz kelse, belgili qalamger Rýı Kastronyń «Karnaval v ogne» degen tamasha kitabyn oqyp shyǵýǵa keńes berer edik.
Árıne, Rıo-de-Janeıro eki-úsh kúnniń ishinde syryna qanyǵa qoıatyn qala emes. Áıtse de, osydan jeti jyl burynǵy kórgenderimizdi eske túsirip, odan beri oqyǵandarymyzdy oı eleginen ótkizip, osy maqalany fýtboldan álem birinshiligi bastalar kúni nazaryńyzǵa usynýǵa táýekel ettik. Buıyrtsa, naqty aıtqanda, belgili qaıratker azamatymyz Temirhan Dosmuhamedov bizdi 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda ótetin Jazǵy olımpııalyq oıyndarǵa alyp barmaq bolyp júrgen ýádesin oryndasa, álemge áıgili bul qala jaıynda taǵy da qalam tartyp qalýymyz ábden múmkin. Qazirshe – barymen bazar.
Saýytbek ABDRAHMANOV.