Qaınar kóp, qaıran joq

Kúni keshe Astanada baýyrlas úsh memlekettiń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıdy. Qazaqstan Prezıdenti: «Ol qol qoıýshy memleketter halyqtarynyń ál-aýqatyn, ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan», degen sózderimen mańyzdy qujattyń negizgi maqsatyn da aıqyndap berdi. Bul oraıda, aldymen bolashaqty jasaıtyn, óz qolymen ornyqtyratyn ıgilikter ortasynda ómir súretin otandastarymyzdyń densaýlyǵyna, mándi demalysyna degen qamqorlyq kóńil ósiredi. Eńbektiń adamy bolsyn, zeınettiń adamy bolsyn jylyna bir keler demalysyn tıimdi ótkizýge tyrysady. Osyndaı jospar qurǵan kisilerdiń kópshiligi Býrabaıǵa bet burǵysy kelip turatyny da anyq. Ýaqyt tynyǵýshylar talǵamyn ósirip otyr. Áıgili Býrabaı buǵan daıyn ba? Kóńilge óleń qondyratyn tabıǵatymen qosa óńirdiń usynym­dary da kóbeıip kele jatqanyn aıtýymyz kerek. Býrabaı arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda halyqaralyq talaptarǵa tolyq jaýap beretin «Rixos Borovoe» bes juldyzdy oteli boı kóter­di. Kýrorttyq sanattaǵy oteldiń bas mened­jeri Lýı de Iong munda 270 jumys orny quryl­ǵa­nyn tilge tıek etý arqyly qyzmet kólemi men sa­­pa­­synyń deńgeıin ańǵartady. Áıtkenmen, ol Qa­zaq­­stan kýrorttarynda qoldanysqa engi­zil­me­­gen resýrstardyń barlyǵyn atap kórse­tip, bul ba­ǵytta kóp jumys isteý kerektigin de aıt­a­­dy. Ot­basylyq demalys, aýrýhanadan ke­ıin­­gi ońal­týǵa qatysty oılanatyn jaılar bar­­shylyq. Dem­alys­tyń máni qolaılylyqta, tar­­tymdylyqta. Aınakóldiń jaǵasyndaǵy «Oqjet­pes», Býrabaı kóliniń jaǵalaýyndaǵy «Aı­na­kól», orman qoınaýyndaǵy «Zelenyı bor», «Shý­chınskıı», «Almaz», «Botakóz», «Jeke batyr» sııaqty ondaǵan shıpajaılar servıstik qyz­met aý­qymyn keńitkenin bilemiz. Solaı bolýǵa da tıisti. Áıtkenmen, solaı bolmaı turǵan jaılar da joq emes. Resmı derekter boıynsha, Býrabaıǵa jylyna bir mıllıonǵa jetpeıtin týrıster keletin kórinedi. Nápaqasyn osy saladan aıyryp, saltanat quryp jatqan elder az ba? Múmkindik bola tura mıllıondar tasqyny bizde nege az? Másele qoljetimdilikte. Shıpajaılar men qonaq úılerińizdiń táýliktik quny 10 myńnan 30-35 myń teńgege deıin sharyqtaıdy. Tamaqtaný oryndary men saýda núktelerindegi baǵaǵa tis batpaıdy. Kádimgi kásibı básekelestik bolmaı tur. Jurt arasynda shetelge aǵylýdyń toqtamaı turǵanyn da osydan kórińiz. «Attyń basy jaǵdaıǵa qaraı burylady» degenińiz osy bolsa kerek. Demalys oryndary, ásirese, qys aılarynda bos turady. Osy oraıda, pikirimizdi shashyratpaı, barlyq shıpajaılarǵa tán ortaq máselege nazar aýdarǵymyz keledi. Máselen, aty jurtshylyqqa málim, áleýmettik sıpattaǵy «Zelenyı bor» sanatorııin alyp qaraıyq. Munda zamanalyq jabdyqtar jetkilikti, tynyǵýshylarǵa em-dom­nyń otyzdan astam túri usynylady. Soǵan qara­mastan jaz aılarynda tapqan tabystary qysqy shyǵyndardy óteýge jetpeı jatatyn kórinedi. Sıfrmen aıtsaq, 10 myń sharshy metr turǵyn aýmaǵyn jylytýǵa aıyna 6,3 mıllıon teńge, elektr qýatyna 2,5 mıllıon teńge jumsalady. Buǵan kommýnaldyq qyzmet, adamdardyń jalaqysyn qosyńyz. Munyń sebebiniń bir ushyn qysqy jáne medısınalyq týrızmge kóńil bólinbeı  turǵanynan izdegen jón sııaqty. – Biz ıgi bastamalardy qoldaýǵa árqashan ázirmiz, – deıdi «Zelenyı bordyń» dırektory, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Dúısenbek Amanjolov. – Kópten beri áleýmettik jobalarǵa úlesimizdi qosyp, densaýlyǵyn túzetkisi kelgen kisilerge qol ushyn berýge, sol arqyly aýrýhanalar men gospıtaldardaǵy jetpeı jatqan oryndardy bosatýǵa yqpaldassaq deımiz. Biraq, is barysynda júıke juqartar kedergilerge aıaǵymyz shalynady. Áleýmettik qoldaý turǵysyndaǵy ádemi tenderlik saıasattyń sarsańy, bıznes qurylymy basshylarynyń memleket-jekemenshik áriptestigi baǵytyndaǵy belsendiliginiń tómendigi, ózimizdiń ilkim áreketterimiz ortaq isti irkip turatyn jaǵdaılarǵa kezigemiz. Álemniń bári kommersııalandyrylyp ketken joq. Solaı bolǵannyń ózinde zań ortaq, ustanym ortaq. Jýrnalıstik zertteýlerimiz Dúısenbek MáshHúrbekulynyń sózderiniń jany barlyǵyn aıqyndaıdy. Munyń sebebi, andyzdap shyǵa bergenimen, adamdar, ádette, qolda joqty izdeıtini baryn eskersek, bul talapqa qurmetpen qaraıtyn ýaqyt jetkendeı. Jurtshylyq tarapynan radon sýlaryna suranys kóp. Ol Kókshetaýda aǵyl-tegil. «Kókshetaý mıneraldy sýlary» AQ vıse-prezıdenti, QR Mıneraldy resýrstar akademııasynyń korrespondent-múshesi Evgenıı Pıatovtiń aıtýynsha, Býrabaı, Zerendi, Sandyqtaý, Bulandy, Eńbekshilder aýdandarynyń kez kelgen jerinen ony kádege jaratýǵa bolady. Osy aımaqta kúndelikti paıdalanyp júrgen sýlarymyz da sondaı. Tek olar, hımııalyq erekshelikterge baılanysty, qaınarlardan atqylap shyǵysymen kádimgi aýyzsýǵa aınalyp ketetin kórinedi. – Búgingi kúni álemniń 300-den astam saýyq­tyrý ortalyqtary radon qaınarlaryn emdik maqsatta paıdalanady jáne onyń tıimdiligi naqty dáleldengen, – deıdi bizben áńgimesinde Evgenıı Aleksandrovıch. – Kórshiles Reseıde osyndaı 20-ǵa jýyq saýyqtyrý ortalyǵy bar. Men Altaı ólkesindegi ataqty «Belokýrıha», «Lıpovka» jáne Ýraldaǵy birneshe sanatorıılerde boldym. Onda kezekke jarty jyl buryn jazylady eken. О́ıtkeni, radon terapııasy júrek-qan tamyrlary, júıke, ishki aǵza, gınekologııalyq, teri jáne basqa keselderge daýa bolyp tabylady. О́kinishke qaraı, bizde qaınarlar qory baıaǵyda zerttelgenimen, is júzinde áli kúnge paıdalanylmaı keledi. Shıpajaılardyń jyl boıǵy qyzmetin qamta­masyz ete almaýdyń bir syry osynda. «Zelenyı bordyń» áńgimesine qaıta oralaıyq. Munda ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna deıin sanatorııdiń ózine qarasty radon qaınarlary keńinen paıdalanylǵan. Sodan keıingi toqyraý jyldarynda jer­asty baılyqtaryn paıdalaný jónindegi qoldanystaǵy kelisimniń kúshi joıyldy. Biraq, byltyrǵy jeltoqsan aıyndaǵy QR vıse-premeri deńgeıindegi qaýly negizinde, olar «Esil» ÁKK kómegimen radon sýlaryn paıdalanýǵa áreket jasap kórgen.  Ol úshin shıpajaı birlesken kásiporyn quryp, túsken paıdanyń 20 paıyzyn «Esilge» berýge tıisti bolǵan. Buǵan maqul saýyqtyrý ortalyǵy odan keıingi qııamet-qaıymnan habarsyz edi. Zerthanalyq hımııalyq zertteý, ken qoınaýyn paıdalanýdyń jumys jospary  jáne kelisimshart jasaýǵa qajetti tolyp jatqan qujattar daıyndaý qajet bolǵan. Munyń jalpy quny 14 mıllıon teńgege baǵalanǵan. «Zelenyı bor» buǵan da kóngen. Osy jerde  Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qorytyndysyn alý úshin taǵy da qomaqty qarjy qajettigi anyqtalady. Másele munymen de shektelmeıdi eken. Álgi qorytyndyǵa qol qoıylǵannyń ózinde, onyń sál-kem ózgeristerge túsýiniń ózi qosymsha shyǵyndarǵa, bárinen buryn medısınalyq qyzmetkerlerdiń negizgi jumysyn toqtata turýyna ákelip soǵatyny túsinikti. Sóıtip, qunarly quıqany túrtip qalsań atqylaı jóneletin radon sýlary altyn sýlarǵa aınalyp shyǵa kelgen. Esesine, «Zelenyı bor» tapsyrys berýshilerdiń 90 kúndik kelisimshartyn birjaqty buzýyna májbúr bolǵan. Áriptestik qatynastar ashyq bolýǵa tıisti. Ol, árıne, zańǵa súıenedi. Degenmen, «Ken paıdalaný týraly» Zańdy paıdalanýdyń erekshelikteri de bolýǵa tıisti dep oılaımyz. Máselen, munaı, altyn, gaz, metall, kómir óndirýshilermen emdeý-saýyqtyrý mekemeleriniń jaǵdaıyn bir bezbenmen ólsheýdiń qısyny kelmeıtini anyq. Qurmetti depýtattar muny da eskergeni jón. Onyń ústine, respýblıkamyzda áli kúnge kýrorttar týraly zań qabyldanbaı keledi. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy.