Jetisýda Abaı Qunanbaıulynyń eskertkishi joq. Ult rýhanııatynyń abyzyna arnap eskertkish ornatýdy halyq kópten beri aıtyp keledi. Jaqynda óńir turǵyndary oblys ákimi Beıbit Isabaevpen kezdeskende de aıtqan edi. Aqyry tas beıne B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan drama teatrynyń aldyna qoıylatyn bolypty. Al sonda bıyl oblys bolyp júz jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan halyq ártisiniń eskertkishi qaıda ornatylady? Jurttyń pikiri ekige jarylýda. Eskertkish qoıýdyń da óz mádenıeti bar emes pe?
Ulttyń rýhanı qubylasy – Abaı, boı túzer aınasy da alyp aqyn. Biz tek árbir mádenı nyshan ózine tıisti ornynda tursa deımiz. Ol aldymen jastar úshin de mańyzdy. Abaıdyń alyp músini qaıda tursa da jarasady ǵoı, biraq ony teatrdyń aldyna tyqpalaýdyń ne qajeti bar?
Álqısa. Osy rette Jetisýdan shyqqan bir ázil áńgime oıymyzǵa oralyp otyrǵany. Taldyqorǵannyń kireberisindegi Jastar sport saraıynyń aldynda Súıinbaı babamyzdyń eskertkishi tur. Birde óńirimizge saparlap kelgen kishkentaı oqýshy kólik júrgizýshisinen halyq aqynynyń sportqa ne qatysy bar ekenin surapty. Sonda qala turǵyny: «babamyz batyr bolǵan, jas kezinde bokspen aınalysqan eken» dep jaýap beredi. Balanyń qııaly júırik qoı, dúnıeni bir-birimen batyl baılanystyrady. Shahardyń sáni úshin bulaı sheshim qabyldaýǵa bola ma?
Jalpy, Abaıǵa kelgende oblystyq mádenıet, arhıv jáne qujattama basqarmasynyń isi sıyrquıymshaqtana beretini nesi? 2019 jyly óńirdegi Qoǵamdyq keńestiń, Ardagerler uıymynyń taǵy basqa da birlestikterge jaýaptylardyń bastamasymen hakimniń 175 jyldyǵyna arnalǵan eńseli eskertkish turǵyzýǵa sheshim qabyldanǵan edi. Sóıtip, qajetti qujattar daıyndalyp, azamattardyń usynysyna saı teatr ǵımaratynyń aldynan oryn belgilenip, 100 mln teńge qarajat ta bólingen. Alaıda beımálim sebeptermen qolǵa alǵan jumys aıaqsyz qaldy.
Keıinnen eskerýsiz qalǵan isti ultjandy azamattar burynǵy Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov pen Taldyqorǵan qalasynyń ákimi Erjan Jasybaevqa jetkizgen. Azamattardyń ótinishine qaraı óńir basshysy Abaı eskertkishin turǵyzýdy 2022 jyldyń jumys josparyna engizip, taǵy da 154 mln teńge qarajat qarastyrǵan. Sonymen birge atalǵan eskertkish týraly másele óńirdegi tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne monýmenttik óner qurylysyn ornatý jónindegi komıssııanyń otyrysynda qaralyp, joba avtorlary da bekitilgen. Ári Taldyqorǵan qalasy ákimdiginen eskertkishti turǵyzýǵa qatysty 2022 jyly tolyq júzege asyrylatyny týraly arnaıy jaýap hat ta kelgen. Osydan keıin oblysqa ákim bolyp kelgen Qanat Bozymbaevqa da bul istiń jaı-japsary túsindirilip, jumysty jalǵastyrýǵa kelisim berilgen edi.
Byltyrǵy jyldyń aıaǵynda Qoǵamdyq keńes músheleri atalǵan máseleni ortaǵa salyp, jańadan qurylǵan Jetisý oblysynyń basshysy Beıbit Isabaev pen Taldyqorǵan qalasynyń ákimi Áset Masabaevty qulaqtandyrǵan edi. Onyń ústine Memleket basshysy óńirge jasaǵan saparynda hakim Abaıǵa eskertkish qoıýdy nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıtynyn basa aıtqan bolatyn. Osydan soń barlyq jumys qolǵa alynyp, eńseli eskertkish quıyla bastaǵan edi. Buıyrsa, aldaǵy naýryz aıynda Abaı eskertkishi boı kótermek. Endi eskertkishti teatrdyń aldyna qoıý qanshalyqty durys degen másele qoǵamdy dúrliktirip otyr.
«Abaı eskertkishi Almatydaǵy sehtardyń birinde ázirlenip, ıaǵnı tıisti saraptamalyq komıssııanyń shaǵyn eskertpeleri túzetilip jatyr. Eki-úsh aıdyń kóleminde daıyn bolady. Al qoıylatyn orny halyqpen aqyldasa otyryp sheshiledi», degen edi B.Isabaev halyqpen kezdeskende.
Byltyr Bıken Rımovanyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan saltanatty is-sharada oblys ákiminiń orynbasary Rýstam Álı sóz alyp, Bıken Rımova – qazaqtyń birtýar perzenti ekenin jetkizgen. Ǵumyrynda 200-den astam áıel obrazyn somdaǵan sahna sańlaǵynyń ónegeli ómirin, shejireli ǵumyr-belesin aıshyqtaı kele:
«Bul toı búkil eldiń dúbirli dýmany. Sondyqtan aldaǵy jyly Bıken apamyzdyń toıyn erekshe atap ótemiz. Sonymen qatar abzal ana, alyp júrekti teatr maıtalmany Bıken Rımovanyń eskertkishin eńseli qalamyzda tuǵyryna qondyramyz», dep ónersúıer elmen erekshe qýanyshty habardy bólisken edi. Al endi teatrdyń aldynda Abaıdyń eskertkishi ornatylsa, B.Rımovanyń eskertkishi qaıda qoıylmaq? Onyń zańdy orny óziniń atyn ıemdengen teatrdyń aldy emes pe?
«Abaıdyń eskertkishin Abaı kóshesiniń boıyna qoıatyn shyǵar dep edik...Ol jerde laıyqty oryn da bar. Jalaıyrı dańǵylynyń boıyna, Bıken Rımova teatrynyń aldyna atamyzdyń eskertkishin qoıý týraly sheshimdi Qoǵamdyq keńes qalaı shyǵarǵan? Qısyn qaıda?», deıdi «Jetisý» telearnasy dırektorynyń orynbasary Danııar Seısenbaev. Rasymen, logıka qaıda?
Eskertkish – tárbıe quraly. Urpaq óner týyndysyna qarap oılanady, oı túıedi, ulttyq rýhyn kóteredi. Bizdi qýantatyny sol, Jetisý jeke shańyraq qurǵan tusta bul másele oń sheshimin tapqany. Turǵyndar Abaı eskertkishi oblys ákimdigine qarama-qarsy ornatylsa degen pikirin bildiredi. Ári Abaı kóshesiniń boıynda Abaıdyń turýy zańdy da sekildi. Degenmen bul da qalany bilmeıtin jurttyń qapııada aıtqan aqyly sekildi. Bul rette Mádenıet qaıratkeri, belgili jýrnalıst Jumahmet Jaılaýbaev ol jerdiń aýlasy shaǵyn ári jupyny ekenin tilge tıek etti.
«Búginde saltanatty jıyndar Mádenıet saraıynda emes, B.Rımova atyndaǵy teatrda ótedi. Teatr – ásem qalamyzǵa sán berip turǵan jańa ǵımarat. Shaǵyn shaharǵa kirgende kózge birden Abaı eskertkishi túser edi. Bilesizder, óńirde hakim eskertkishiniń ózi biraz jyr boldy. Endi Bıapaǵa eskertkish ornatamyz dep jyrlasaq, ol másele sheshilgenshe teatr ǵımaraty eskiretin de shyǵar. Bıapa Abaıdy jaqsy tanyp bildi, bir ǵana Zeınep obrazymen Abaı dáýirin bizge jetkizdi. О́zi keremet tulǵa sanaǵan Abaı atasy óz atyndaǵy teatr aldynda tursa, ekeýiniń aty qatar atalyp jatsa, arýaǵy rıza bolady dep oılaımyn», deıdi J.Jaılaýbaev.
Teatr – qashan da kórermenge qyzmet kórsetetin, sapaly qoıylymdar sahnalap, halyqtyń rýhanı baılyǵyn arttyratyn mekeme. Hakim Abaı atamyz da, sahna sańlaǵy Bıken apamyz da ár ǵasyrda ómir súrgenmen, bir halyqtyń mádenıeti men rýhanııatynyń damýy úshin qaryshtap eńbek etken tulǵalar. Bıyl Bıapamyzdyń 100 jyldyq mereıtoıy bolǵandyqtan, josparǵa saı aktrısanyń eskertkishi ornatylǵa tıis. Qala ákimi Áset Masabaevtyń aıtýynsha, teatr alańy – oblys ortalyǵynyń turǵyndary men qonaqtary úshin eń qolaıly oryn. Demek Bıken Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan drama teatrynyń aldyna Bıapanyń emes, hakim Abaıdyń eskertkishi turady degen sóz. Al halyq ártisi óziniń tıisti orynyn qazaqtyń bas aqynyna bermek.
«Oral qalasynda Hadısha Bókeeva atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń aldynda da apamyzdyń eskertkishi ornatylmaǵan, ol bir óreskel másele, tynymsyz talas týdyratyn jaǵdaı emes dep oılaımyn. Bıken Rımova óz ǵumyrynda Abaı Qunanbaevqa arnap «Abaı-Áıgerim» pesasyn jazǵan, qalamynan týǵan ár týyndysynda da Bıken apamyz hakim Abaıdyń esimin ulyqtap ótken. Bıapanyń esimi teatrǵa berildi, onyń týyn qulatpaı, atyn óshirmeıtin ujymy, biz barmyz. Endeshe, Bıken apamnyń teatrynyń aldynda Abaı atamyz tursa – bul eki uly tulǵa arasyndaǵy shyǵarmashylyq baılanystyń kórinisi dep oılaımyn. Tek osy mekemeniń basshysy retinde ótinishim, ǵımarat pen eskertkishtiń arasynda teatrdyń mádenı is-sharalary ótetin oryn bolsa deımin», deıdi teatr dırektory Erlik Jýasbek.
Ulttyń rýhanı qubylasy – Abaı, boı túzer aınasy da alyp aqyn. Biz tek árbir mádenı nyshan ózine tıisti ornynda tursa deımiz. Ol aldymen jastar úshin de mańyzdy. Abaıdyń alyp músini qaıda tursa da jarasady ǵoı, biraq ony teatrdyń aldyna tyqpalaýdyń ne qajeti bar? Máselen, Jumat Shanın atyndaǵy Shymkent qalalyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń aldynda Jumat Shanınniń, Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq akademııalyq drama teatrynyń aldynda áıgili jazýshynyń eskertkishi tur. Mundaı mysaldy júzdep keltirýge bolady. Bizdiń túsinbeıtinimiz, jetisýlyq zııalylardyń osyny eskermeı, sheshim qabyldaǵany.
Jetisý oblysy