Kúı tarıhy – el men jer, ult jady tarıhynyń bóligi. Qaıbir qordaly shyǵarma bolsyn alýan sebepten, alabóten oqıǵadan bastaý alyp, sońyna ańyz qaldyryp otyrǵan.
Mahambet kúıleri aqynnyń bolmysyndaı tik, jambyǵa qadalǵan jebedeı jyldam, qaısar saryndy bolyp keledi. Máselen, «Jumyr, Qylysh» kúıiniń tarıhy qan qasap maıdan tusyna tap keledi. 1838 jyly qandy kóılek serigi, «taýdan munartyp ushqan tarlany» Isataı batyr ólgennnen keıin jalǵyz qalǵan aqyn bar kúshin boıyna jıyp, hannan kegin alý úshin Jaıyq boıyndaǵy Baıbaqty eline barady. Baıbaqtynyń Jumyr (shyn aty Sadyr) jáne Qylysh degen batyrlarymen kezdesip, joldas bolady. Osylaı jasyryn júrgen er Mahambet, janyna Jumyr men Qylyshty ertip, Baıbaqty eliniń bir aýylynda tórelermen keńes quryp otyrǵan Baımaǵanbet Aıshýaqovtyń ústinen túsedi. Mahambet pen Baımaǵanbet sultan alǵash ret betpe-bet júzdesedi. Qapelimde nıetin iske asyrmaq bolyp, Baımaǵanbet Mahambetti qolǵa túsirýge kúsh salady. Biraq erjúrek joldastary Jumyr men Qylysh batyrdy arashalap, toptan aman shyǵyp boı tasalaýyna sep bolady. Qym-qýyt osy bir oqıǵadan áserlengen aqyn janyna ergen jigitterge dán razy bolyp, «Jumyr, Qylysh» atty kúı shyǵarady.
Al Qumanǵazynyń «Kedeı zary» kúıi qazaq halqynyń náýbetti, mehnatty tarıhynynan syr tolǵaıdy. Kúıdi 1962 jyly oryndaǵan Muhıt Bıtenov týyndynyń tarıhyn áńgimelep bergen. Kúıshiniń aıtýynsha Arqadan Jem-Saǵyz arqyly eline qaıtqan Qurmanǵazy jolshybaı bir aýylǵa soǵady. Aýyl shetindegi qarasha úıdiń janyna kelip, syrttan dybys beredi, biraq ishten eshqandaı jaýap bolmaıdy. Esesine zarlap jylaǵan qaıǵyly ún qulaǵyna jetedi. Qurmanǵazy qandaı jaǵdaıǵa tap bolǵanyn bilmek bolyp úıge ense, egilip jylap otyrǵan kempirdi kóredi...
Kúıshi kóńili jarym, qaıǵy bulty júzin torlaǵan kempirden saýlyq surasyp, jaǵdaıyn biledi. Sonda kempir basyna túsken aýyrtpalyqty baıandap qoıa beredi: «Jalǵyz balam bar edi. Oǵan bıimiz atymdy urladyń dep jala jaýyp, shabarmandaryna dúre soqtyryp, soıylǵan jyqty. Sol balam aqyry qamshynyń zardabynan qaıta ońalmaı qaza tapty. Endi osy úıde jalǵyz qalyp, zarlap otyrǵan qý basym, shyraǵym», – deıdi. Ananyń qaıǵysyna ortaqtasqan kúıshi:
–Jylamańyz sheshe, jylaǵanmen ketken adam qaıta kelmeıdi. El, jurt, aǵaıyn aman tursa, siz de qıynshylyq kórmessiz, – dep shermende kóńilin jubatady. Qart anany kórip, kóńiline qorǵasyn salmaǵyndaı muń kirgen kúıshi:
– Sorly bolǵan kedeı, báriniń de kúni osy ǵoı, – dep, «Kedeı zary» atty kúıin tolǵana tartqan eken desedi. Kúıde bir ǵana adamnyń tarıhy emes, ult basyna túsken aýyrtpalyqtardyń zary kórinis beredi.
Dına Nurpeıisovanyń «Qaraqasqa at» kúıi bıik ańsardan, saǵynyshtan, keýdeni kernegen alapat sezimnen týǵan shyǵarma. Dınanyń ákesi Kenje súıikti qyzy Dınany uzatqanda qyzynyń basqa jasaýlarymen birge, úsh bolysqa ataǵy shyqqan, Qaraqasqa degen atyn qosyp beredi. Atqa asa qumarlyǵy bolmasa da, kúıshi ákesiniń bergen tartýyn qurmettep, baptap baǵady. Qaraqasqa at óziniń jas kezin, baqytty shaǵyn eske túsiretin eskertkish sekildi sezim týdyrady. Ákesi Kenje birneshe jyldan soń ómirden ozady. Dına kúıshige Qaraqasqa at tutqynǵa túskendeı, óz aýylyn saǵynyp turǵandaı kórinedi. Tekti janýar súıikti ákesiniń kózindeı ystyq edi. Kenje qyzynyń dombyrashy bolǵanyna súıinip, qýattap otyratyn. Birde Qaraqasqa at aýyryp, ajal qushady. Kúıshi baqytty jastyǵynyń tilsiz kýásindeı janýardan aırylǵanyna qaıǵyryp, oǵan arnap kúı shyǵarady. Kúıdiń basynan aıaǵyna deıin erekshe súıispenshilik sezim, jan jylylyǵyna toly ańsar, saǵynysh aıqyn sýretteledi. «Qaraqasqa at» kúıi – qamsyz baqytty jastyq shaqtyń, kindik kesip, kirin jýǵan týǵan jermen tereń baılanystyń, qaıta burylmas jaz dáýrenniń, ińkárlik pen súıispenshiliktiń eskertkishindeı tuǵyrly týyndy.