Kóshekqalı sultan

Aldymen, sózdiń basyn az-kem Shyǵaı áýletine bursaq. Shyǵaı sultan Bókeı han qaıtys bolǵannan keıin 8 jyl Ishki Qazaq ordasyna basshylyq etti. Onyń uldarynyń barlyǵy da tegine tartyp, shetinen ójet boldy. At jalyn tartyp mingennen el basqarý isine belsene aralasty. Úlkeni О́tebáli 1825 jyly ákesi basshylyq jasaǵan qyzylqurt rýyna rýbasylyqqa taǵaıyndaldy. Onyń izin ala tabyn rýyna – Hansultan, kete rýyna – Toǵym, tana rýyna – Mirhaıdar, alasha rýyna – Qaıypqalı, no­ǵaı-qazaqqa – Dáýletkereı jáne Jaqyp, Júsip, Kóshekqalılar basshy boldy.

Orda men Orynborda el bas­qa­rýǵa aralasqan Kóshekqalı Shyǵaev noǵaı-qazaq shejiresin, álem tarıhyn jetik bilgen, kadet korpýsynan eýropa men shyǵystyń birneshe tilin úırenip shyqqan bilimpaz bolatyn. Sonyń ishinde orys tiliniń máneri men baılyǵyn sheber qol­danýy talaıdy tańǵaldyrǵan.

Shekara komıssııasynyń bu­rynǵy tóraǵasy Ladyjenskıı: «Kóshekqalıdaı orys tiline je­tik adam osy ólkede orys pen qazaq ishinde sanaýly», degen. Kóshek­qalıdyń orys tiline sheber­li­gin 1844 jyldyń qarasha aıyn­da Or­daǵa kelgen tarıhshy baron F.Bıýl­ler de baıqapty. О́z qol­jaz­basynda: «Kóshekqalı Shy­ǵaevpen sóılesý qandaı ǵanıbet, ol oryssha tamasha sóıleıdi», dep jazǵan.

Kóshekqalı men inisi Mirhaıdar Orynbor Neplıýev kadet korpýsyn bitirdi. Korpýsty horýn­jıı shenimen úzdik aıaqtaǵan Kóshek­qalıdy Jáńgir han 1834 jy­ly qaıtys bolǵan aǵasy О́te­báli­niń ornyna qyzylqurt rýyn bas­qarýǵa taǵaıyndaǵan. Sol jyly jeltoqsan aıynda oǵan esaýl (jasaýyl) sheni berilse, 1835 jyldyń 1 qyrkúıeginde Oraldyń tómengi shekarasy Ishki Oral jáne Ortaaralyq dıstansııalary boıynsha Ordanyń depýtaty bolyp bekitildi.

Jáńgir 1840 jyldyń 9 qaza­nynda Kóshekqalıdy úkimet­tik mara­patqa usynǵanda: «Rý basshysy, horýnjıı, sultan Kóshek­qalı Shyǵaıuly 1833 jyldan bas­tap búginge deıin osy laýazymdy atqardy. Tildi jetik biledi, ózine júktelgen úkimet tapsyrmala­­ryn muqııat oryndap keledi», dep ­polk sotnıgi shenin berýdi suraǵan. ­Ol shendi 1841 jyly 11 qańtarda alǵan.

Ýaqytsha keńes qurylǵan soń Kóshekqalı 1847 jyly Oryn­bor áskerı gýbernatorynyń ókimi­men Orda basqarýshysynyń is-qaǵaz­daryn júrgizdi. Hannyń kezinde de, Ýaqytsha úkimet tusynda da el ishindegi tergeý, qazaqtar qonys­tanǵan jerlerdi sholý jóninen arnaıy tapsyrmalardy oryndady.

Kóshekqalı osyndaı san túrli qyzmette júrip, bir kezdegi ákesi Shyǵaı sekildi Orda bıligin qolyna alý nıeti de bolǵan edi.

Qyzmet babynda atalas­ta­ry­nyń qaı-qaısynan da bili­mi artyq sultan bul oıyn júze­ge asyra bastady. Ásirese Ýaqyt­sha Keńestiń is-qaǵazdaryn júr­gizýge taǵaıyndalǵannan keıin Kóshek­qalı keńesshiler Shóki men Meńdigereı sultandardy bılikten yǵystyrýǵa kúsh salǵan.

Kóshekqalıdyń shaǵystyrýyna shydamaǵan Jáńgirdiń aǵaıyndary joǵary jaqqa habarlap, onyń qyzmetin tómendetýdi suraǵan. Tek kónekóz Shóki nemere inisiniń túrtpegine ońaılyqpen kónbegen.

1848 jyly Memlekettik mú­lik mınıstrliginiń birinshi de­par­tamenti Orynbordan Kóshek­qalı Shyǵaev pen Jaras Nuraly­hanovtyń formýlıar tizimin su­rat­qan. General-gýbernator eke­ýin Syrdarııa bekinisin salý ke­zinde áskerı júk pen azyq-túlik jet­kizýge Bókeı ordasynan túıe men at jınaýdaǵy sińirgen eńbegin elep, nagradaǵa usynbaq bolyp, úkimetke buǵan deıin jasaǵan qyzmetin bilýdi tapsyrǵan eken.

Orda basshylyǵy Jarasqa: «63 jasta, Kishi júz hany Nuraly Ábilqaıyrulynyń balasy. Ishki Oral shebine taıaý Qamys-Samar­da jaz jaılap, qys qystaıdy. Ordada tynyshtyq ornyǵýyna járdemdesken ónegesimen belgili. 1829 jyldyń basyndaǵy tolqý kezinde Jaıyqtan ótpek eldiń jolyn kesý úshin Irgequmǵa attandy. Shekara komıssııasynan maqtaý qaǵaz aldy», degen oń minezdeme bergen.

Kóshekqalıǵa da osyndaı formýlıar jóneltilgen. Alaıda olarmen bir mezgilde han ordasynan Orynborǵa basqa mazmundaǵy mi­nezdeme qosa joldanady. Shóki sultan óz mórin basyp: «Kóshekqalı Shyǵaev pen Jaras Nuralyhanov sultandardy nagradaǵa usyný úshin formýlıar tizimderin attestattaı almaımyn. О́ıtkeni birinshisi meniń jáne ulym Medetǵalıdyń ústinen jalǵan shaǵym jazýǵa jurtty arandatýda. Al Jaras tek Orynborǵa deıin kerýenge ilesip barǵany bolmasa, ony jasaqtaýǵa aralasqan emes», dep máseleniń mán-jaıyn ashyp bergen.

Orynbor muraǵaty qujatta­ryn­da Kóshekqalıdyń orys ulyq­tary aldynda bedeli joǵary bol­ǵan­dyǵyn aıqyndaıtyn taǵy bir derek bar.

1854 jyly Ishki Qyrǵyz orda­sy basqarmasy boıynsha Ýaqyt­sha Keńeste Memlekettik Mú­lik Mı­nıstrliginiń keńesshisi, Bas shtab polkovnıgi Ivanın: «Sul­tan Kóshekqalı Shyǵaev – keńesshi, Meńligereıdiń tobynda, ol qazaqtyń salt-dástúrin jaq­sy biletin Ordadaǵy eń bilimdi sultannyń biri, oryssha jaqsy sóılep-jazady, orys kitaptary men jýrnaldaryn jazdyryp alady, turmys saltynda orystyń kóp ádet-ǵurpyn qoldanady, sol úshin Ádil, Shóki jáne Shombal Nııazov basqarǵan eski qazaq tobyn jek kóredi. Jalqaýlyǵyna, qazaqy jaıbaraqattyǵyna qaramastan orystarmen jaqyndasýda jáne Orda qyzmetinde paıdaly bolar dep men ony keńesshi etip taǵaıyndaýǵa tyrystym», dese sol jyly Ishki Qyrǵyz ordasyna arnaıy tapsyrmamen kelip, polkovnık Ivanınniń ornynda ýaqytsha qyzmette bolǵan maıor Jıtkov ta osy pikirde bolǵan.

Kóshekqalıdy oryssha sheber jaza bilý óneri qıyn-qystaý kezde úkimettiń kárinen talaı qutqarsa da, 1856 jyldyń qysynda «bıligin asyra paıdalandy» dep qyzmetinen shettetildi. Biraq araǵa jyldar salyp 1862 jyldyń mamyrynda Kóshekqalı qyzmetke qaıtarylyp, Ordanyń Talov bóliginiń basqa­rýshysy etip qoıyldy. Al ómiri­niń sońǵy jyldary Qamys-Samar qı­symynyń pravıteli bolǵan. Qaıtyp Ordaǵa oralýǵa taǵdyr jazbaı, osy ákimshilik bóliniste júrip, elý jasynda ómirden ozyp, sol mańda jerlengen. Onyń qul­pytasynda: «Deshti Qypshaq ha­ny han Nuralynyń nemeresi Kóshek­qalı sultan Shyǵaıuly 1866 jyly 50 jasynda ýaqytsha ómirden máń­gi ómirge kóshti», delingen.

О́lke­tanýshy M.Jahatovtyń «Qul­pytastar sóıleıdi» kitabyn­da Jańa­qala aýdany Jańajol (Aıdar­han) aýylyndaǵy Shárip degen jerdiń – pravıtel jatqan qo­rym ekendigin, sol jerde «Kó­shek­qalı bógeti», «Kóshek aıdyny» degen jerler barlyǵyn, qo­rymnan 200 metrdeı shyǵys ba­ǵytta úlken-úlken úılerdiń oryndary bolǵandyǵyn osy jerde kóp jyl qoı baqqan Júzjasar Sha­baqov aıtqan. Qamys-Samarda Kóshek­qalı Shyǵaıuly, Muhamed-Salyq Babajanov, Salahaddın Kóshekqalıuly (halyq – Salyq dep ataǵan bolýy múmkin), Sharafeddın Kóshekqalıuly (halyq – Shárip dep ataǵan) sııaqty adamdar Baqty­ge­reı Qulmanovtan buryn pravıtel bolǵan.

Kóshekqalıdyń qulpytas deregi boıynsha 1816 jyly dúnıege kelgen. Al ózi 1848 jyly 10 naýryzda toltyrylǵan formýlıarlyq tizimde «jasym 33-te» dep kórsetken.

Babalar rýhyna taǵzym – urpaq paryzy demekshi, ǵasyrdan ǵa­syr­ǵa qulpytasy muqalmaı jetken Kóshekqalı babasynyń basyna 2020 jyly urpaqtary Aıbek ­Aman­geldiuly, Artýr Meńdibaı­uly jáne Bagır О́teǵalıuly Quran baǵyshtap, eskertkish-belgi ornatty.

Qamys-Samardaǵy taǵy bir qul­pytas – Shyǵaıdyń áıeli, Kóshek pravıteldiń anasy Jibek hanymdiki. Ol qulpytasta: «Deshti Qypshaq hany Nuraly han uly Shyǵaı sultannyń zaıyby Jibek hanym Asanqyzy Qarabaı sultan nemeresi ýaqytsha ómirden máńgi ómirge kóshti 78 jasynda 1870 jyly» delingen.

Kóshekqalıdyń 1848 jylǵy formýlıarlyq tiziminde ony «vdov», ıaǵnı áıeli qaıtys bolǵan dep jazady. Uldary Salahaddın – 8 jasta, Sharafeddın – 5 jasta bolǵan. Qaıtys bolǵan áıeli jóninde esh málimet joq.

Al odan keıingi áıeli Hanym­jan Han qorymynda jerlengen. Hanymjannyń qulpytasynda: «Bul jerde jatqan Kóshekqalı sultannyń nekeli áıeli Hanymjan Qaıypqalı sultan qyzy baqılyqqa kóshti 44 jasynda 1874 jyly. Belgi qoıǵan nekeli kúıeýi Kóshek­qalı sultan» delinip, tóre tań­basy qoıylǵan.

Hanymjannyń ákesi Qaıyp­qalı Esimov te, atasy Esim han Nu­ra­­lyhanuly da ta­rıhta orny bar tulǵalar. Al Kóshek­qalı­dyń bedeliniń zor ekendigin dúnıe sal­ǵanyna 8 jyl ótse de qulpytasqa esiminiń jazylýy dáleldep-aq tur.

Kóshekqalıdyń eki uly da áke ­jolyn qýyp Orynbordaǵy Nep­lıýev kadet korpýsynda oqydy. Nep­lıýev kadet korpýsyn tamamda­ǵan horýnjıı shenindegi Salahad­dın men Júsiptiń balasy Saǵynge­reı Shyǵaevty Orynbor men Samar general-gýbernatory 1859 jylǵy 14 qazandaǵy buıryǵymen Orda­ny basqarý jónindegi Ýaqytsha keńeske jibergen. Olar keńes tór­aǵasy Gernniń qaramaǵynda is-qa­ǵazdaryn júrgizip, tilmashtyq qyz­met atqarýǵa tıis bolǵan. Sala­haddınniń ómiri men qyzmetine qa­tysty basqa derek tabylmady.

Salahaddınnen taraǵan urpaq­tan bizge Jańaqala aýdanynda jerlengen qyzy ǵana belgili. Onyń qul­pytasynda: «Deshti qypshaq ha­ny Nuraly han urpaǵynan Kóshek­qa­lı sultannyń nemeresi Bıbi-Hadısha Salahaddın sultan qyzy ýaqytsha ómirden máńgi ómir­ge kóshti 12 jasynda 1880 jyly» delingen.

Bulardan tórt jyl keıin oqý bitirip kelgen Sharafeddın Orda qyzmetine jıyrma tórt jyl ǵu­myryn arnaǵan. Áýeli aǵasy sekildi tilmashtyqtan bastaǵan ol bókeı­liktiń tórt buryshyn túgel qamtyp: 1866-1868 jyldary Orta dıstansııada depýtat, 1870-1873 jyldary – Talov, Qamys-Samar, 1877-1881 jyldary – Tarǵyn, Qalmaq, 1881-1882 jyldary Naryn qısymynda basqarýshy boldy. Al 1882-1885 jyldary Ordaǵa polısmeıster qoıylyp, Reseıdiń nysandyq kıimi­men sán túzegen alǵashqy qazaq tártip saqshysy boldy.

Sharafeddın – qyrda ákim­dik qyzmet atqarǵanymen, áskerı adam retinde sheni ósken qazaqtyń biri. Neplıýev kadet korpýsyn bitirisimen 1863 jyldyń 12 maý­symynan Orynbor jeliaralyq 2-batalonyna praporshık shenimen kirisken oǵan bir jyldan keıin kornet ataǵy berildi. Bes jyl qyz­metten keıin armııa kavalerııasy boıynsha ıyǵyna porýchık belgisin taqty. 1871 jyldyń 1 shildesinde shtabs-rotmıstr atanǵan.

Ordanyń barlyq bóliginde der­lik ákimdik laýazym, 1868-1870 jyl­dary Ýaqytsha keńeste keńesshi qyzmetterin atqarǵan Sharafeddın de bir kezde atasy Shyǵaı, atalas­tary Bókeı men Jáńgir birtindep zańdastyrǵan Orda shekarasyn naqtylaı túsýge atsalysqan.

1873 jyldyń 27 naýryzynda qazaqtar men Oral kazachestvosy­nyń jerlerin mejeleý jónindegi úkimettik komıssııanyń múshesi re­tinde tórt aı shekara belgileýge issaparǵa jiberilgen. Osy eń­begi erekshe baǵalanyp, patsha jar­lyǵymen Áýlıe Stanıslav orde­nimen marapattalǵan.

1885 jyldan Qamys-Samar bóliginiń ákimi bolǵan Sharafeddın 1889 jyldyń qańtarynda Astra­han gýbernııasy bastyǵynyń buı­ryǵymen otstavkaǵa shyqty. Qo­lyna «qaı jerde de erkin turýyna ruq­sat beretin» pasport aldy. Aıbek Shyǵaev arhıvten alǵan qujatta 1901 jyly dúnıeden ozady dep jazylǵan.

Sharafeddın ata-baba salty­men áýeli aqsúıek tuqymynan Bajaq Qasymovtyń qyzy Aıjanǵa úı­len­genimen, alǵashqy jary jas­taı qaıtys boldy. Ekinshi áıeli ordalyq Itemgen Urqymbaevtyń qyzy Qarashash. Odan 1871 jyly dúnıege kelgen Ýásıla esimdi qyz ben 1873-1888 jyldary ómir súrgen Azamatkereı jáne 1876 jyl­ǵy Ádilgereı degen uldary bol­ǵan. Qarashash Han qory­myn­da jerlengen. Sonymen qosa ur­paǵy Aıbektiń aıtýy boıynsha Shara­feddınniń úshinshi áıeli orys bol­ǵan. Ázirge ol jóninde derek joq.

Bul kúnde Oral qalasynda tu­ra­tyn Kóshekqalı urpaǵy Aıbek Amangeldiuly Shyǵaev aldaǵy ýaqyt­ta Sharafeddın babasynyń jerlengen jerin naqtylap, basyna belgi ornatyp, qaýymdy uzartyp qorshamaqshy.

Sharafeddınniń dúnıege kelgen ýaqyty naqty zertteýdi talap etedi. Sebebi qoldaǵy bar máli­met­ter boıynsha 1848 jyly Sha­ra­­fed­dın 5 jasta delinse, dúnıe­ge kel­gen jyly 1843 jyldyń sha­masy, al Sharafeddınniń 1885 jyl­ǵy qyzmeti jónindegi formýlıar­ly tiziminde 35 jasta ekendigin jazǵan. Bul tizim boıynsha dúnıege kelgen jyly 1850 bolady. «Qamys-Samar – Jańaqala. О́tkeni men búgini» atty kitaptyń I tomynda Sharafeddın 1846 jyly týǵan degen derek keltirilgen.

Bul sultannyń beınesi men tul­ǵasyn tolyq kórsetý áli de jan-jaqty izdenip, zertteýdi qajet etedi. Sondyqtan maqalada keltirilgen málimetter men boljamdarǵa qo­symsha derekter tabylyp, túze­tilip, tolyqtyrylyp jatsa, kúnil­geri rızashylyǵymyzdy bildiremiz.

Laýra MUSAǴALIEVA,

Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııa­lyq mýzeı-qoryǵy qyzmetkeri

Batys Qazaqstan oblysy