Jyl saıyn ózen jaǵalaı qonǵan jalpaq eldiń kóńilin maı ishkendeı kilkitetin jaı – kóktemgi sý tasqyny. Keıingi jyldary birneshe márte sý tasqyny boldy. Qanshama adam zardap shekti. Sol oqys oqıǵalardy oı eleginen ótkizip, tarazy basyna tartsańyz, tabıǵattyń taqsiretinen aman bolý úshin tyńǵylyqty daıyndyq kerek eken.
Bıyl osy bir qaýipti kezeńniń aldyn alyp, tasqynǵa tosqaýyl qoıý baǵytynda birshama daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr. Osy arada aıta ketetin bir jaı, ótken jyldyń jazy men kúzinde eldi mekenderde ınjenerlik qorǵaý is-sharalary túzilgen jospar aıasynda ózen jaǵalaı qonǵan 65 eldi mekende jumys júrgizilipti. Bes shaqyrymnan artyq ózen arnalary tazartylǵan. Ádette, qamys pen quraq, árqıly sý ósimdikteri shirip, ózen tabanyna shógip qalady. Battasqan laıdyń beriktigi sondaı, aǵyn sý da alyp kete almaıdy. Qyzyl sý júrgen kezde kóp-kórim bógesin. Sonyń saldarynan keptelis paıda bolyp, qar sýymen molyqqan aryndy ózen jaǵalaýǵa shyǵyp ketedi. Mine, osyndaı jaıdy boldyrmaý úshin qońyr kúzde ózen tabanyn tazalaǵan lázim. Endigi bir qaýipti tus – dala ózenderiniń kilt burylysy. Jer bitimine oraı saıyn dala tósinde ózinshe órnek salatyn ózenderdiń mundaı qaltarys-bultarysy az emes. О́tken jylǵy atqarylǵan jumysqa qaraǵanda, dál osyndaı kilt burylyp, kidiris jasaıtyn qaýipti tustyń 24 shaqyrymy tazartylǵan eken. Sál jataǵan jaǵalaýlar da bıiktetilip, topyraq tógilip, nyǵaıtylǵan. 34 sý ótkizý qurylǵysy jabdyqtalǵan. Jyl saıyn erte kóktemde arnasynan asyp-tasyp jatatyn, ashýy qatty Jabaı ózeniniń birsypyra jaǵalaýy bekitilgen.
О́ńirde sý tasqyny bolýy múmkin 128 eldi meken bar. Árıne, bul esep osy eldi mekenniń barlyq jerinde sý tasqyny bolady degen boljam emes. Mamandardyń esepteýi yqtımal dúnıe. Arnaıy ádisteme boıynsha jasalǵan saraptama. О́tken jyldary jar jaǵasyndaǵy eldi mekenderdi jazataıym sý bassa, keler jyly da dál osyndaı qaýiptiń bolýy múmkin degen joramal jasalady eken. Máselen, bul tizimde sonaý 1970 jyldarynda sý tasqyny oryn alǵan keıbir eldi mekender de bar. Injenerlik qorǵaý jospary aıasynda atqarylatyn is-sharalar birqatar eldi mekenderde sý basý qaýpin seıiltken syńaıly.
Qaýipti bolyp esepteletin eldi mekenderde 13 myńnan asa turǵyn bar. Aıtyp keletin apattyń zardabyn eskergen tıisti oryndar qazirdiń ózinde daıyndyq jumystaryn shıratyp otyr. Máselen, 2023 jylǵa arnalǵan qor ótken jylmen salystyrǵanda 15,5 paıyzǵa ósken. О́ńirdiń aýdandary men qalalarynda tótenshe rezervter men shuǵyl shyǵyndar da qarastyrylyp jatyr. Bul oraıda da mólsher ótken jylmen salystyrǵanda eki ese kóbeıgen. Iаǵnı 920 mln teńgege teń. Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý baǵdarlamasy boıynsha 218 mln teńge baǵyttalǵan.
Eldi mekenderde taǵy bir túıtkil másele – qys boıy jaýǵan qasat qardy ýaqtyly tazalaý. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda sýaǵardyń joqtyǵyna baılanysty qyrdan quldılaǵan qyzyl sý kól-kósir topanǵa aınalyp, jyl saıyn qıyndyq týdyryp jatady. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qar sýyn ıgilikke aınaldyrýdyń da joly bar. Aıtalyq, tabıǵı sý joldaryn buryp, oıpań jerdegi kólshikke jınaqtasa. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta malsaq qaýym tórt túlik malyn osy kólshikten sýarsa da olja emes pe? Burnaǵy jyly sýly-nýly degen Zerendi, Sandyqtaý aýdandarynyń mal súmesimen kún kórip otyrǵan turǵyndary jaz aılary qurǵaqshylyq ári eresen ystyq bolǵan kezde sýat taba almaı qınaldy. Al kóktemdegi qar sýy saı-salany qýalap, aıdalaǵa aǵyp ketken. Kónekóz qarııalardyń pikirinshe, sýdyń ysyrap bolýynyń taǵy bir sebebi bar. Keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵy qurylymdary súdiger jyrta bermeıdi. Kóktemde alqaptyń ústi tastaı bolyp qatyp jatady da, erigen qar sýy topyraqqa sińbeıdi. Mine, bardy baǵalaı almaı otyrǵan sharýanyń qııýy qashatyn jeri – osy. Onyń ústine eldi mekenderden shyǵarylǵan taý-teńiz qar sý kózderinen alysqa tasymaldanady. Eger jaqyn tógilse, qyzyl sýdyń ózin yrysqa aınaldyrar edik. Bıyl eldi mekenderdegi qardy tazalaýǵa 1,3 mlrd teńge bólinip otyr. Osy qomaqty qarajatty tıimdi paıdalansaq, aýyl halqy baǵymdaǵy malyn sýarýdyń sheshimin tabar edi. Jergilikti atqarýshy organdar eldi mekenderdi erigen qar sýy basyp qalmas úshin qazirdiń ózinde 255 myń tekshe metr qar shyǵaryldy degen aqparat berip otyr. Alda aqpan men naýryzdyń qarly borandary bar. Aýa raıyn boljaıtyn bıýronyń habarlaýyna qaraǵanda, óńirdiń keıbir aýdandarynda bir metrge jýyq qar túsken. Árıne, barlyq jerde birkelki emes, orman-toǵaıly alqaptarda qar jyldaǵydan qalyń.
Tótenshe jaǵdaı departamentine sý tasqynyna qarsy tıesili sharalardy júrgizý úshin oblystyq bıýdjetten 131,5 mln teńge qarajat bólingen. Osy qarajatqa ózen arnalarynda seń keptelip, sýdyń aǵýyna bóget bolmaýy úshin jarylys jumystaryn uıymdastyrady. Qar kóbesi sógilip, qyzyl sý aǵar aldynda ǵaryshtan monıtorıng júrgizedi. 154 tonna janar-jaǵar maı jınaqtalǵan, 15,6 myń tonna ınertti materıaldar daıyndalǵan, 63,2 myń qapshyq ázir. Bul baǵyttaǵy jumys áli de óristetile túsedi. О́ńirdegi ózenderdiń asa qaýipti ýchaskelerinde sý deńgeıin ýaqytyly anyqtap otyrý úshin 92 qosymsha baqylaý beketinde táýlik boıy kezekshilik júrgizilmek. Oblysta 2,5 myń adamnan 1 100 tehnıkadan turatyn arnaıy top daıyn tur. Olar motopompalarmen, júzý quraldarymen qamtamasyz etilgen. Ár jerdegi jasaqtalǵan toptardyń daıyndyǵyn tekserý naýryz aıynda júrgizilmek.
Jer-jerde táp-táýir daıyndyq jumystary júrgizilip jatqan syńaıly. Máselen, oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy Selınograd aýdanynyń óńirinen aǵyp ótetin Nura ózeniniń boıyndaǵy keıbir jaǵalaýlardy nyǵaıtý jumystaryn júrgizý úshin jobalyq-smetalyq qujattama ázirlegen. Qazirgi tańda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń málimetine qaraǵanda, respýblıkalyq bıýdjetten 269 mln teńge qarajat bólý mejelenip otyr.
Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń «Tabıǵat qorǵaý is-sharalary» baǵdarlamasyna sáıkes 2021-2026 jyldar aralyǵynda Kókshetaý qalasynyń aýmaǵynda Qylshaqty ózenin abattandyrý jáne tazartý jumystary josparlanyp jatyr. Bul da – óte qajetti is. Keıingi jyldary qyldaı ǵana Qylshaqtynyń ózi kóktem saıyn bir býyrqanyp alady. Oblys ortalyǵyndaǵy kópqabatty úılerdiń jertólelerin basyp, jer úılerdiń aýlalaryna da kirip ketetin oqys oqıǵalar oryn alyp turady. Joba bes ýchaskege bólingen eken. Olardyń árqaısysy – jyl saıyn qaýip tóndiretin jerler.
Kóktemgi sý tasqyny kezinde shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń jolyn sý basyp, qatynastyń úzilip qalýy da arakidik kezdesedi. Máselen, ár jyl saıyn Kolýton ózeninde sýdyń eresen molaıýy saldarynan Iаgodnoe aýyly mańyndaǵy jergilikti mańyzdaǵy avtojol jabylyp, qarym-qatynas jarty aıǵa deıin úzilip qalatyn jaǵdaılar kezdesip júr. Mine, osyndaı túıtkildi tustar tarazy basyna tartylyp, bolashaqta mundaı berekesizdikke jol bermeý jaıyn oılastyrǵan jón.
Qyzyl sýdyń qaýip-qateri – jyl saıyn qaıtalanatyn jaı. Túsiniksizi ár jyl saıyn bıýdjettiń qyrýar qarjysy bólingenimen, sharýanyń tap-tuınaqtaı aıaqtalmaıtyny. Tabıǵı sý joldaryn birjola tazartyp, sý shaıǵan ózen ańǵarlaryn myzǵymastaı etip bekitip tastaýǵa bolmaı ma?! Sonda qyrýar qarajatty qyzyl sý shaıyp ketpes edi.
Aqmola oblysy