Keıingi jyldary elimizde keń taralǵan sút beziniń qaterli isigi, arterııalyq gıpertenzııa, qan aınalymynyń buzylýy, baýyr sırrozy, qolqa demikpesi, mıokard ınfarkti, taǵy da basqa áleýmettik aýrýlardy zertteý ulttyq ǵylymdy damytý jobalary aıasynda júzege asyp keledi.
Salaǵa bilikti genetıkter qajet
S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ janyndaǵy B.Atshabarov atyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly medısına ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda 2021 jyly ashylǵan Genomdyq ortalyq mamandary osy baǵytta izdene otyryp, DNQ-ny zertteýge baılanysty birqatar jumys júrgizgen. Zertteýler aýrýdyń aldyn alý, emdeý sharalary, genetıkalyq beıimdilikti qamtıdy.
Instıtýt dırektory Tımýr Salıev Genomdyq ortalyqtyń ashylýyn, otandyq ǵylymdy damytýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadamnyń biri ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazirgi kezde derbestendirilgen medısına baǵdarlamasy aıasynda genetıkaǵa qatysty jobalar júzege asýda. Atap aıtqanda, belgili bir etnostyń (qazaqtardyń) aýrý túrlerine beıimdiligi jáne epıdemıologııa boıynsha bıologııalyq úlgilerdiń bıobankin qurý jáne qalyptastyrý isi ózekti.
Búginde zamanaýı jaraqtalǵan ortalyqta ǵylymı zerthana jetekshisi Zýlfııa Kachıeva, ǵylymı qyzmetkerler – Aıǵanym Tólegenqyzy, Roza Kenjebekova, Janar Ahmetova, Saltanat Sálimbekova, Gaýhar Bismildına, kishi ǵylymı qyzmetkerler – Aıbek Smaǵul, Dınara Turarova, Krıstına Kovaleva, Janerke Tileýles sııaqty jas ǵalymdar jobalarmen aınalysyp jatyr.
– Zerthanada adam genomyn skanerleýge laıyqtalǵan affymetrix mıkrochıp analızatory iske qosylǵan. Qurylǵy genomdy belgili bir qaýip-qaterlerge, aýrýlarǵa beıimdilikke tolyq taldaý múmkindigine ıe. Aldaǵy ýaqytta zertteý nátıjelerin elimizdegi klınıkalar tájirıbesine engizý kózdelgen. Zerthanada STC Compact ult bıologııalyq úlgilerin tirkeýge, esepke alýǵa jáne saqtaýǵa arnalǵan robottandyrylǵan júıe bar. Biregeı júıe 80 myńǵa deıin úlgini saqtaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq saraptaýǵa, málimetter bazasyna qosýǵa, úlgilerdi basqarýǵa arnalǵan kompıýtermen jabdyqtalǵan. Desek te aldaǵy jobalardy júzege asyrý úshin salaǵa bilikti genetıkter qajet. Sonymen qatar zerthanalyq qural-jabdyqtardy jetildirý, qarjylandyrý máselesi der kezinde sheshilse, ult saýlyǵyna baǵyttalǵan jobalar jemisin beretini sózsiz, – deıdi T.Salıev.
DNQ-ny radıasııadan qorǵaıtyn dári
Búginde álem ǵalymdary radıasııanyń densaýlyqqa qaýpin zerttep, odan qorǵaıtyn preparattar jasaý ústinde. Osy oraıda Tımýr Salıev jetekshilik etetin ǵalymdar toby hırýrgııalyq ota kezinde qan ketýdi toqtatý úshin qoldanylatyn «amınokapron qyshqyly» negizinde jasalǵan dáriniń adam organızmin radıasııadan tıimdi qorǵaıtynyna kóz jetkizgeni málim.
Ortalyq ǵalymdary ony radıoprotektorlyq dári retinde paıdalanýǵa bolatynyn aıtady. Búginde patenttelgen preparatty ári qaraı jetildirý jumystary júzege asýda. Tımýr Salıevtiń aıtýynsha, bul tarapta arnaıy júrgizilgen tájirıbede óz erkimen qan tapsyrǵan deni saý adamnyń perıferılik qanynyń mononýklearlyq jasýshalary paıdalanylǵan.
– Preparat sáýle terapııasyn alyp júrgen pasıentter men radıasııa sáýleli qural-jabdyqpen jumys isteıtin medısına qyzmetkeri úshin taptyrmaıtyn qorǵanysh quraly. Buǵan qosa, bul dári ıadrolyq reaktormen jumys isteıtin áskerıler men azamattyq sala mamandary úshin de paıdaly. Iаdrolyq fızıka ınstıtýty mamandarymen birlesip kemirgishterge jasalǵan synaq barysynda preparat tıimdiligin kórsetti, – deıdi T.Salıev.
Wi-Fi-dyń ishek mıkrobıomyna áseri
Genomdy ortalyqta jemisti júzege asqan jobalardyń biri – Wi-Fi tolqyndarynyń ishektiń mıkrobıomyna áseri. «Otandyq ǵalymdardyń bul baǵyttaǵy zertteýi – alǵashqy qadamnyń biri», deıdi Tımýr Salıev.
Buǵan deıin Wi-Fi sáýlelenýiniń ishek mıkrobıomasyna áserin eshkim zerttemegen. Kemirgishterge jasalǵan synama nátıjesinde ishek mıkroflorasy sáýlelenýden keıin aıtarlyqtaı ózgeriske ushyraǵan. Synama janýarlarǵa jasalǵandyqtan, aldaǵy ýaqytta Wi-Fi-dyń adam aǵzasyna keri áserin túbegeıli zertteý isi mańyzdy.
– Mıkrobıom quramyndaǵy ózgerister sáýlelenýden keıingi 30 kún ishinde zertteldi. Nátıjeler Wi-Fi sáýlesinen keıingi 14-shi kúni ishek mıkroflorasynyń bıoártúrliligi tómendegenin kórsetti, – dep atap ótti ınstıtýt basshysy.
Mıkrobıom – adam ishegine tán tabıǵı bakterııalar men vırýstardan turatyn mıkrobtar jıyntyǵy. Mıkrobtar adamnyń densaýlyǵy men ál-aýqatynda úlken ról atqarady. Patogenderden qorǵaıdy, ımmýndyq júıeniń damýyna, energııany óndirý úshin taǵamdy qorytýǵa yqpal etedi. Paıdaly bakterııalar jumysyna, mysaly, ishimdik, zııandy taǵamdar, az qozǵalý sııaqty syrtqy faktorlar da keri áserin tıgizedi.
Sonymen qatar qorshaǵan ortanyń áseri de mıkrobıomnyń tepe-teńdigin buzyp, dıabet, semizdik, júrek-qan tamyrlary, nevrologııalyq ishek aýrýlaryn, allergııany qozdyrady. Mıkrobıom jumysynyń buzylýy alsgeımer sııaqty birqatar aýrýdyń órshýine de soqtyrýy múmkin.
Uıaly telefondy paıdalanýdyń saldary
T.Salıev adamzat ómiriniń ajyramas bólshegine aınalǵan smartfondardy saqtyqpen paıdalaný qajettigin alǵa tartty. Ǵalymnyń aıtýynsha, smartfondardan taraıtyn sáýlelerden DNQ zaqymdanýyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Adam aınalasyndaǵy elektrmagnıttik óris tómen jıilikten (0-50 Gs) joǵary 5 GGs (symsyz jergilikti jeli) dıapazonyndaǵy kóptegen jıilikti qamtıdy. Qazirgi ýaqytta telekommýnıkasııa úshin qoldanylatyn GSM (ǵalamdyq uıaly baılanys júıesi) dıapazonynyń jıilikteri keń taralǵan. Uıaly telefondar jylý bermeıtin elektrmagnıtti sáýlelený túrine jatatyn radıojıilik órisin taratatyndyqtan, jaqyn mańdaǵy aǵza tinine sińip ketedi. Uıaly telefondy qoldanýshylar úshin radıoóristi energııa áseri sonymen qatar telefon tehnologııasy, paıdalaný ádisi, uıaly baılanys munarasymen araqashyqtyqqa da baılanysty.
Osy taqyrypqa qatysty ǵylymı zertteýlerdiń kópshiligi ázirge janýarlar men jándikterge ǵana jasalǵan. Jasýshalardaǵy zertteýler (in vitro) adam aǵzasynyń belgili bir syrtqy áserlerge, sonyń ishinde uıaly telefondardyń elektrmagnıttik óristerin qalaı qabyldaıtynynyń tolyq kórinisi emes. Osy oraıda uıaly telefondardyń balalar densaýlyǵyna áseri týraly suraǵymyzǵa oraı Tımýr Salıev máseleniń tolyq zerttelip bolmaǵandyǵyn alǵa tartty.
Ǵalymnyń aıtýynsha, uıaly telefondardy uzaq ýaqyt paıdalaný bala uıqysynyń buzylýyna jáne oqý úlgerimine de áser etýi yqtımal. Osy oraıda balalardyń uıaly baılanys quraldaryn paıdalanýyn shekteýdi usynǵan mamandar keńesine qulaq túrgen abzal. Mysaly, brıtandyq Densaýlyq saqtaý qyzmeti (NHS) 16 jasqa deıingi balalarǵa uıaly telefondardy qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana jáne múmkindiginshe telefon garnıtýrasyn paıdalanýǵa keńes beredi.
ALMATY