Túsinsem buıyrmasyn, Oskar Ýaıld janyma nege sonsha jaqyn? Nege sonsha alys? «Baqytty hanzada» áńgimesi álemde eń kóp oqylatyn shyǵarmalardyń sapyna enedi. Teride áldebir jándik jybyrlaǵan syndy shorshytar, tóbe quıqańdy shymyrlatar meıirimdi hanzadanyń árbir jaratylys ıesine jany ashýy, jaqsy kórýi, alabóten sezimi basqalarǵa uqsamaıdy.
Baqyttyń máni, ómir sýynyń máni adamdarǵa jaqsylyq jasaýda, jaqsy kózqaras qalyptastyryp, demeý berýde ekenin túsindirgen hanzadanyń jan tolqynysy kisini ári-sári etedi. Al tamyry kóne Grek mıfologııasynda jatqan «Narsıss týraly ańyzdyń jalǵasyna» qarańyz. Sondaǵy bulaqtyń sózi dep uǵyńyz: «Men narsıstiń sonshalyq sulý ekenin jete ańǵara almasam da ol úshin jylap otyrmyn. Jylaıtynym, jaǵamda búr jaryp, sýyma eńkeıgen kezinde, janarynyń túbinen sulýlyǵymnyń ushqyny kóriner edi…»
Oskar Ýaıld degende eske túsetini – talǵampazdyq, qordalanǵan bilim shoǵyry. Bilimi mol adam ǵana alysty qııaldaı almaq, jaqynnan alysty kórmek. «Dorıan Greıdiń portreti» shyǵarmasynda jazýshynyń jan tebirenisi, qıqarlyǵy, ýaqytqa úkim aıta bilýi kórinis tapqan. «Men sulýlyqty sanaǵa baǵyndyrylǵan kúıden ada etkim keledi», deıdi shyǵarmada. Shynynda, kóp dúnıe sanaǵa sińgen pishim arqyly ǵana júzege asatyny belgili. Adamzat balasy alǵashqy iri qala dep tapqan Mesopotamııa qalasyn basqasha ataýǵa bolar edi. Biraq áldebir kisiniń sheshimimen solaı ataldy. Solaı bolyp qaldy da. Iаǵnı kóp qundylyq adam qolymen jasalady.
«Qandaı qaıǵyly bolsa da ulylyqtyń ǵumyry sulýlyqtan áldeqaıda uzaq». Bir jaǵynan bul sóılemdi teristeýge de bolady. Sulýlyq degen ne? Ol – tabıǵat, sheber jaratylys, kórkem jan, Táńirdiń súıip jaratqan dúnıeniń bári… Al muny ulylyq demeý múmkin emes.
Osy tusta oqıǵa jelisi shıelenise túsedi.
«– Sizge portret unamaı qaldy ma? – dedi aqyry Hollýord, Dorıannyń túsiniksiz únsizdigin kóńiline alyp.
– Árıne unaıdy, – dep jaýap berdi ol úshin lord Genrı».
Dorıan portretten nege shoshıdy? Qyzyq.
Keıde shyǵarmadaǵy keıipkerlerdiń psıhologııalyq kúıleri kúlki shaqyrady. Keıde ajyrǵy tildi Oskar myrza adamnyń sanasyna kelmeıtin ártúrli uǵymdardy bastyrmalata jóneledi.
«Áıelder eshqashan minsiz bolmaıdy. Olar – ómirdiń áshekeıi. Sondaı-aq álemge aıtýǵa turarlyq eshteńesi bolmasa da, sóıleýdi eshqashan qoımaıtyn tirshilik ıeleri, ári muny óte ádemi jasaı biletinder ǵana». Batys fılosofııasynyń áıelderge degen qasań kózqarasy, menińshe, dinnen týǵan. Injil ańyzdary boıynsha, Adam atanyń jumaqtan qýylýyna birden-bir sebepker – Haýa ana. Sondyqtan da bolar, Eýropa elderinde áıelder týraly pikirler kóbine kereǵarlyq týdyrady. Muny Shopengaýer, Jan Jak Rýsso, Volter fılosofııasynan keziktirýge bolady.
Jazýshynyń prozasymen qatar óleńderi de bir tóbe. Kóbine okýlttyq kózqarastarǵa qurylǵan jyrlar. Ǵajaıyptar aralynda saıahattap júrgendeı sezim keshesiz. «Dorıan Greıdiń portretinde» aqyndar jaıly kóptegen sony pikirler keziktirýge bolady. «Uly aqyn, shyn mánindegi uly aqyn, tirshiliktiń tamyryn sezinýge qushtar. Al ekinshi sorttaǵy aqyndar ómirdiń tamasha bilgiri bolyp shyǵady. О́leńderi neǵurlym álsiz bolsa, mánerleri men syrt kelbeti sondaı minsiz. Eger nashar sonetteri jaryqqa shyqqan aqyndardy oqysańyz, kelbetin kórmeseńiz de, ómirde kóztartarlyq sulý ekenine sene berińiz. Olar sonetterine engize almaǵan poezııany ómirlerine engizedi. Al uly aqyndar ómirde júzege asyrýǵa batyly jete bermeıtin poezııany qaǵaz betine tógedi».
Dorıan Greıdiń portreti – shyn máninde, keıipker Dorıannyń jany. Al ózi – tánin árbir qyzyqqa qaryǵan tákappar pende. Qansha beı-bereket iske urynsa da, táni óz kórkemdigin saqtaıdy. Al sýrettegi jan kelbeti ajarsyzdanyp, solǵan gúlge uqsap qalady. Nege? Sebebi jan sulýlyǵy tákapparlyq pen jaýyzdyq bar jerde eshqashan qulpyrmaq emes. Pendeliktiń teris jelinen tán qulamas, tiri júre berer, biraq jan solar. Júrekke daq túser. Máselen, úlken adamdarǵa qaraǵanda, balalar súıkimdi, jasy kishi adamdar áldeqaıda kórkem kórinedi. Munyń syry tánde de emes, júrekte. Tumsa tabıǵattaı dúnıege kelgen dene óse kele ólsheýmen, tarazymen ustamaı júregin bylǵamaq. Júregi bylǵanǵan jannyń júzinen nur ketpek, súıkimi azaımaq.
Oskar Ýaıld «Dorıan Greıdiń portreti» arqyly saıtanǵa júgingen aqyl jandy qubyjyqqa aınaldyraryn, qubyjyq jan kisini osy ómirde-aq tozaqqa túskendeı azaptaıtynyn jazady. Kóńildegi ókpe, renish, qyzǵanysh, kúndestik syndy «vırýstar» júrek terezesin topyraqqa toltyryp, dúnıeni topyraq etip kórseter. Jany qýraǵan adamnyń júzi gúldep turmasy anyq. Biz «Dorıan Greıliń portreti» arqyly negizgi qundylyqtyń baǵasyn aıqyndaı túsemiz, qadirli oqyrman.