Daýylpaz daýys ıesi

Ánekeńmen talaı jyl birge qyzmettes bolsaq ta, aǵamyzdyń qaı jerden, buryn ne istegenin qazbalap suramappyn. О́zi týraly Ánekeń de jarytyp áńgime aıtpaıtyn. Tek birde óziniń Abaı atamyzben týys-tobyqty rýynan ekenin aıtyp qalǵany bar. Ánekeńniń aıtýynsha, ákesi Nyǵmetjan uly Abaımen aralas-quralas júrgen. Abaı sózin aıaýly ata-ana sózindeı qasıettep, qadirleı bilgen. Ákesiniń asyp-tasqan mal dúnıesi bolmasa da adamdyq, azamattyq ataǵyn qashan da joǵary ustaǵan. Sol úshin ony aqyn Abaı dos kórgen, tonnyń ishki baýyndaı jaqyn sanaǵan. Al endi Ánekeńniń daýysynyń erekshe syry týra­­ly suraǵanda «jalpy meniń anam Fatıha án aıtýdy unatatyn, jınalǵan jurt aýyldaǵy toı-dýmandarda anama únemi án aıtqyzatyn. Soǵan qaraǵanda meniń daýsym naǵashy jurtymnan daryǵan shyǵar» dep sózin qysqa qaıyrǵan edi Ánekeń. Súleımen Aqtaevtyń Á.Baıjanbaev týra­­ly jazǵan «Daýylpaz daýys» povest-dıalogynda da bar.

«Aýyldastary, ásirese jastar jaǵy Fatıhany ashyq daýysy, áýezdi úni úshin, án yrǵaǵyn ásem qaıyryp, sulý ánniń sandýǵashy bola biletindigi úshin «Ánshi apa» dep qurmetteıtin. Ol án aıtqanda kómekeıi búlkildep, alma beti alaýlap qyzaryp, denesi birtúrli jeńildenip, sondaı tátti de yp-ystyq kúı keshetin. Al aıtqan ánderin san qubyltyp, ózgeshe túrlendirý arqyly ásem daýysynyń dombyramen sulýlyq úndestigin taba biletin».

...Baıjanbaevtar otbasy 1931 jyly Almaty qalasyna kóship kelip, Ánýarbek Jambyl atyndaǵy mekteptiń 6-synybynda oqydy. Kanıkýlǵa shy­ǵy­sy­men qart áke-sheshesine qolǵanat bolý úshin bala Ánýarbek kýrer bolyp baspaǵa ornalasty. Ol elgezektigimen, tilalǵyshtyǵymen, ózine tapsyrylǵan isti ynta qoıyp isteýmen kózge tústi. Redaksııadaǵy aqyn, jazýshylardyń qol­jaz­balary terilip bolǵan soń, úı­lerine aparyp oqytyp, sodan keıin kidirtpeı baspaǵa ákelip tapsyratyn.

Ultymyzdyń ardaqty uly Sáken Seıfýlınniń shyǵarmalaryn úzbeı oqyp júrdi, birte-birte aqyn aǵasymen jaqyn tanysyp, aralasatyn boldy.

«Asyl aǵa syılaǵan óleńder kitaby maǵan bir mol qazyna sekildi kórinetin. Ony men qatarynan úsh ret oqyp shyq­tym dep eske alady Ánekeń ótken shaqty. Aqyn aǵanyń kerbez kelbeti kisi qyzyq­qandaı edi. Ol qara buıra shashty, súıkimdi aq sur, ádemi qara murtty, óte kel­betti kisi retinde meniń esimde saq­tal­ǵan. Sol jyldardaǵy Almatynyń qazaq-orys jastary Sáken aǵanyń sulý keskinine, qaınaǵan jigeri men sondaı erkin júris-turysyna qyzyǵatynbyz. Kezdese qalǵan kezde bir aýyz sózin tyńdaýǵa qumartatynbyz. Sondaı kezde­sýdiń sáti baqytyma qaraı keı kezde maǵan da buıyryp júrdi», dep ótken ke­zeń­di eske alady Án-aǵań.

Birde baspahanada teriletin grankalardy úıine ákelgenimde Sáken aǵa sonsha jaıdary qarsy aldy. «Áı balaqaı! Men bergen kitaptaǵy óleńderdi oqydyń ba, balań kóńilińe toqydyń ba?» dedi. «Oqyǵanda qalaı, keıbirin jattap aldym:

 «Azamat, júnjime, júrme bos,

 Qol ustas, birigip, tize qos.

 Tý ustap dushpanǵa baraıyq,

 Teńdiktiń uranyn salaıyq», dep oqyp berdim.

Ásershil Sáken aǵanyń óńi alaý-jalaý bolyp ketti. Meni týǵan týysyndaı baýyryna basyp: «Jańaǵy men estigen únińdi damyta ber, jattaǵysh qabiletiń jaqsy eken, osy qyzyl shoǵyńdy úrleı ber, sóndirip ala kórme, keýde-qolamtańda jiger qaıratyń mol bolsyn, aıaýly baýyrym!» dep Ánekeńe oń batasyn beripti.

Ánekeń hat tasýshy bolyp júrgen sol jyldary jazýshy Beıimbet Maılın Almatyda turdy.

«Birde, – dep eske alady sol kezdi Ánekeń, – Beıimbet aǵanyń jaryqqa shyǵatyn óleń kitabynyń teriletin betterin oqýǵa ákelgenimde Bıaǵa menimen shúıirkelese sóılesip, kóp áńgimelesti. «Balaqaı, osy seniń daýysyń kelisti deıdi ǵoı baspahanadaǵylar. Káne, «Myrqymbaıdy» oqyp jibershi» dep ótindi.

«Myrqymbaı, Myrqymbaı, Myrqymbaı!

Aýylnaıdy boqtapsyń,

Sharshap zorǵa toqtapsyń,

Nesıeden qorqyp

Sary atty satpapsyń».

Osylaı zýlatyp oqydym da, aqyn aǵama qaradym. Ishimnen oqýymdy qalaı baǵalar eken dep qypyldap turmyn. Bıaǵa bolsa máz-meıram bolyp, ishek-silesi qata kúlip, qos kózin ýqalap kemseńdep otyr eken.

«Jaman neme, jan júıkemdi bosatyp jiberdiń ǵoı. Meniń Myrqymbaıym dál sen sóılegendeı til bezese kerek! Kelistirip oqydyń» dedi kesteli aq oramalymen kózin súrtip.

Eńbek jolyn hat tasýshydan bastaǵan Ánýarbek bala osylaısha eki jyl ishinde baspanyń «óz adamy» bolyp shyqty. Mekteptegi oqýyn zerek oqyp, jazǵy kanıkýl kezderinde qaıtadan baspada istep, úlkendi aǵa, kishini ini tutty. Ol qandaı sharýa tapsyrsyn, soǵan uqyptylyqpen qarady, úlkender jumsaǵan jerge til qatpaı, lyp etip shapshań baryp kelýimen kópke unady ma, qaıdam, talapty jas korrektorlyqqa joǵarylatyldy. Sodan keıin redaktordyń kómekshi qyzmeti berildi, sóıtip Ánýarbekti qalamger aǵa­la­ry óz qatarlaryna aldy.

Ánekeń otbasynyń jaǵdaıyna baılanys­ty eńbekti oqýmen jalǵastyrdy. Sóıtip tolyq orta bilimdi syrttaı oqyp aldy. 1940 jyly Almatydaǵy mektepti óte jaqsy bitirip, qazaq kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna oqýǵa tústi.

Qaharly 1941 jyldyń tamyz aıy edi. El basyna kún týǵanda jas jýrnalıst te tomaǵasyn sypyrǵan qyrandaı elegizýmen boldy. О́z erkimen Otan soǵysyna attandy. Otan-ana aldyndaǵy aza­mattyq jaýapkershilikti jete sezinip, tez eseıdi. Áskerı daıyndyqtan soń jas jaýynger Ánýarbek Baıjanbaev serjant ataǵyna ıe bolyp, mınometshiler bólimshesin basqaryp urysqa kiristi.

1942 jyldyń qarasha aıy bolatyn. Voronej qalasynyń túbinde keskilesken shaıqas júrip jatty. Jer de, aspan da kók tútin. О́zderinen kúshi basym jaýǵa qasqaıyp qarsy turǵan erjúrek sovet jaýyngerleriniń sapynda Ánýarbek Baıjanbaev basqarǵan mınometshiler bólimshesindegi bes jigit te bar edi. О́jet qımyl, jaýdy dál kózdep atyp bir adym da alǵa bastyrmaı Ánýarbek bólimshesiniń jaýyngerleri erekshe kózge túsip, tapsyrmany múltiksiz oryndady. Biraq sel bolyp aqtarylyp, nóser bolyp quıylyp kele jatqan jaýdyń kúshi joıqyn edi. Bir mezette Ánýarbek daýyl shaıqaǵan terekteı teńselip bara jatty. Qulaǵynyń túbinen bir kúshti shyńyl bilingen edi. Sodan boldy ma qaıdam, jigittiń kóz aldynyń bári býaldyr tartyp, aspan aınalyp jerge túsip kele jatqandaı boldy. Al jerdiń bar-joǵy belgisiz, ózi áldeqaıdaǵy bir qarańǵy shyńyraýǵa batyp bara jatqandaı. Janary jabylyp, búkil tóńirek nurly kózden ǵaıyp bolyp barady. Sodan kóp kúnder ólim men ómir aıqasynyń alańynda jatty. Oń kóziniń kirpigin alǵash ret álsiz ashyp alǵanda ol óziniń úlken aýrýhanada, aıaýly adamdardyń aıaly alaqanynda jatqanyn sezindi.

Ol keıingi shaıqastarda da bir ret qoldan, eki ret aıaqtan jaraqattandy. Densaýlyǵynyń aýyr jaǵdaıymen Mednogorskidegi gospıtalda emdeldi. Dárigerler konsılıým jasap, ekinshi toptaǵy múgedek degen qorytyndyǵa keldi. «Maıdanǵa qatysýǵa endi jaramaısyń, elińe qaıtasyń» dedi.

1943 jyldyń qarasha aıynda janyndaı jaqsy kóretin Almatyǵa qaıtyp oraldy. Birde kóshede syltı basyp kele jatqanda kezinde baspada birge istegen aıaýly aǵasy Omarǵazy Ospanov kezdese ketti.

«Ánýarjan, sen bizdiń komıtetke jumysqa kel. Er daýysty dıktor bolmaı turǵany» deıdi Omekeń. Bul 1944 jyldyń maýsym aıy bolatyn.

Sol jyldardaǵy Qazaq radıosyndaǵy aǵa dıktor bolyp júrgen Mına Seıitova apasy Ánekeńdi dıktorlyqqa baýlyǵan, ony synaqtan ótkizgen alǵashqy ustazy. «Mına apaı keıingi býynnyń ǵana emes, meniń de ustazym boldy. Soǵystyń múgedegi bolǵan maǵan birden ystyq yqy­las bildirip, daýysymdy unatqan da, dıktorlyq mamandyqtyń alǵashqy álip­pesin úıretken de sol apaı. Ol kisi jomart jandy ǵazız adam ǵoı» dep eske alady.

Jalpy alǵanda, dıktorlyq – qıyn mamandyq. Onyń qıyndyǵy sol, seniń tynys-tirshiligińdi saǵat saıyn, mınýt saıyn radıotyńdaýshylar sezip otyrady. Dıktordyń ashyq daýysy jáne ár teksti jaqsy ári tereń túsinetin asyl júregi bolýy kerek. О́ıtkeni ol ishti jaryp shyqqan avtor sózin tyńdaýshy júregine jetkizýshi adam.

Uly Muhtar Áýezov Ánýarbek týraly: «Páli, Abaı romanyn avtordan da asyryp, ishki dúnıeńmen berile oqydyń. Osyńnan taıma, dıktorlyq seniń óneriń, baqyt qusyń. Basqa jaqqa aýysamyn dep basyńdy qatyrma, aǵash bir jerde kógerer bolar!».

Akademık jazýshy Sábıt Muqanov: «Áı, osy Ánýarbek ońdy, oqyǵany durys, ol oqysa solǵyn shyǵarmanyń ózi torǵyn jibekteı qulpyrady. Aq jarqyn aqyn Taıyr Jarokov: «Osy Ánýar balaǵa óte rızamyn! О́leń oqyǵanda aıyzyńdy qandyryp, ár sózdi jandandyryp, arqasy qozyp, eldi siltideı tyndyrady. О́z shy­ǵar­malaryn aqyn-jazýshylardyń bári birdeı quıqyljytyp, náshi men mánine keltirip oqı bermeıdi», deıdi.

Maqalasy radıodan oqylysymen-aq Baýyrjan Momyshuly dereý Ánýarbekke telefon soǵyp: «Jaraısyń, Ánýarbek! О́z maqalama ózimniń saı-súıegim syrqyrap ketti ǵoı. Kóp jasa, baýyrym! Ponıatno tebe», degeni bar.

Qazaq radıosynyń altyn qorynda 10 myń saǵatqa jeterlik asyl dúnıeler saqtaýly. Sol óshpes muranyń arasynda Qazaq KSR-nyń halyq artısi, ultymyzdyń maqtanyshyna aınalǵan Ánýarbek Baıjanbaevtyń umytylmaıtyn daýysy da tur.

Ánekeń daýysyn únemi jetildirip otyrýshy edi. О́tken ǵasyrdyń 1980 jyly Ánekeń alpysqa toldy. Ol bul beleske týǵan halqy arqalatqan júkti qaıyspaı kóterip jetti. Alyp dala Saryarqanyń ásem kórinisine tartyp týǵan Ánekeńniń jany taý bulaǵyndaı taza, kóńili kók torǵyn ormandaı oıǵa toly edi. Zeınetke shyqsa da ózi súıip tańdaǵan, ómir boıy basyn ıip ótken, ómir boıy adal bolǵan dıktorlyqty tastamaı, bar óneri men tájirıbesin jas dıktorlarǵa úlgi-ónege etip júrdi. Zeınetke shyqsa da, úıde bos otyra almaı, ári densaýlyǵy syr berip júrse de efırge shyǵyp, túrli habarlardy oqýdan sharshamady. Sondaı kúnderdiń birinde júregi qysyp, jedel járdem shaqyrýǵa týra keldi. Aýrýhanada uzaq jatty. Alaıda dendegen dert aqyry Ánekeńdi 66 jasqa qaraǵan shaǵynda alyp tyndy.

О́kingenmen ótkenniń qaıtyp kelmesi taǵy bar.

Kóńilge medet bolary – daýylpaz daýys ıesi, halyq artisi Ánýarbek Baıjanbaevtyń esimin umytpaıtyn hal­qy men ózi tárbıelep, ósirgen ul-qyzdary, nemereleriniń baryna shúkir­shilik etemiz.

 Meıram Baıǵazın,

 Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi