Qolynda qarjysy barlar kóbine shetelge shyǵyp demalǵandy qolaı kóredi. El kórip, jer tanyǵanǵa, ne jetsin? Biraq demalýǵa tirnektep jınaǵan qarajat ózge eldiń qazynasyn qampaıtyp, ózimizdikin ortaıtyp jatqanyn túsingimiz kelmeıdi. Otandyq týrızmniń utylatyny – osy tus. «Elde nege demalmaısyń?» dep suraı qalsań, jaýap daıyn. Syn kótermeıtin servıs jaıyn sóz etip, shekten shyqqan qymbatshylyqty qozǵaıdy.
Biraq osyndaı keremetti kórmekke 2021 jyly 89 adam kelse, ótken jyly 346 týrıst taban tirepti. О́kinishke qaraı, ekotýrızmdi áli de túsine almaı júrgen tárizdimiz...
Álbette, óńirdegi týrızmdi órkendetpeı, ishki týrızmdi damytý týraly sóz aıtý artyqtaý sııaqty. Osy rette Abaı oblysynyń týrıstik áleýeti týraly sóz qozǵamaqpyz.
Abaı oblysynyń tabıǵaty alýan túrli. Taý men tasy, ózeni men kóli, jazyq dalasy, ormandy alqaby bar qasıetti ólke. Qoıyn-qonyshy tunyp turǵan tarıh hám shejire. Kıeli jerlerden de kende emes. Oblystaǵy týrıstik sala týraly sóz qozǵala qalsa, aldymen aýyzǵa oralatyny aq aıdyndy Alakól ǵana. Sosyn jer kıesi Jıdebaıdy tápsirleımiz. Odan keıin nesin jasyraıyq, kibirtiktep qalamyz...
Anyǵynda, oblys aýmaǵynda tabıǵaty kórkem, janǵa jaıly baratyn da, kóretin de, demalatyn da jerler kóp. Biraq nasıhaty kemshin. Jarnamasy jetkiliksiz. Sosyn sol kórsetiler qyzmet, ınfraqurylym, ınternet syndy eldegi týrızmniń ortaq máselesi bizde de bar.
О́ńirdiń týrızm salasyna serpin beretin tartymdy tabıǵaty, tereń tarıhy bar jerlerin jipke tizip, áleýetin baǵamdap kórdik. Aıta keteıik, Alakóldiń aty máshhúr. Bul tizimge kóptiń keletin kólin qosqan joqpyz...
Barqytbeldiń kúngeı jotasynda, Úrjar aýdanynyń aýmaǵynda «Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki bar. Ań-qustardyń, balyqtardyń, sútqorektilerdiń jáne jorǵalaýshylardyń 376 túrin kezdestirýge bolady bul jerden. О́simdiktiń de 1 640 túrin tabasyz. «Qyzyl kitapqa» engen, joıylyp bara jatqan janýarlardyń da 40-qa tarta túri – osy parkte.
Aımaqtyń ekotýrıstik salasyn damytýǵa ulttyq parktiń áleýeti zor. Park dırektorynyń mindetin atqarýshy Qaldybek Sársembaevtyń aıtýynsha, «Tarbaǵataı» parkiniń «Álemdi», «Álet», «Qýsaq», «Qarabas» sııaqty 4 týrıstik marshrýty bekitilgen.
«Maýsymnyń ortasynan qazan aıyna deıin týrısterdi qabyldaımyz. Týrıstik marshrýt boıynsha «Áýlıe úńgir» kıeli ornyn, balbal tastardy, sarqyramalardy, petroglıfterdi, IIHK (NKVD) mórin, «Álet» alma baǵyn, Tarbaǵataı taýynyń keremet tabıǵatyn tamashalaýǵa bolady. Týrısterge ekskýrsııa jetekshileri qyzmet kórsetedi», deıdi Qaldybek Saparǵalıuly.
Q.Saparǵalıuly sóz etken «Áýlıe úńgir» jaıyndaǵy málimetter shyndyqqa da, ańyzǵa da uqsaıdy. Úńgirge kirgen adamnyń qan qysymy qalypqa kelip, jaǵymsyz energııadan arylady degen túsinik qalyptasqan. Al balbal tastardaǵy tańbalar óńir tarıhynyń tereńnen tamyr alatynyn kórsetedi. «Álet» botanıkalyq baǵynda almanyń ártúrli sorty ósedi. Bul baqshanyń ereksheligi eń kóne Sıvers alma aǵashy bar. Qarabuırat pen Kóldeneń sarqyramasy da Tarbaǵataıdyń ushar basynan bastalady, sýy móldir, ári muzdaı sýyq. «Tarbaǵataıdyń Aqberli shyńyndaǵy petroglıfterdi kózben kórý kerek. Jaz kezinde taý basyn qar alyp jatatyndyqtan, myqty at qana alyp shyǵady. Sondyqtan bolar, Aqberlidegi sýretterde qulan, qylquıryq kóp bederlengen», deıdi oıyn tolyqtyra túsken Q.Sársembaev.
Biraq osyndaı keremetti kórmekke 2021 jyly 89 adam kelse, ótken jyly 346 týrıst taban tirepti. О́kinishke qaraı, ekotýrızmdi áli de túsine almaı júrgen tárizdimiz...
Endi Tarbaǵataıdyń teriskeıin túgendeıik. Aqsýat aýdanynda Qazaqstannyń kıeli jerleriniń tizimine engen Áýlıe Yrǵyzbaı Dosqanaulynyń kesenesi bar. Saq dáýirinen syr shertetin qundy jádigerler tabylǵan Eleke sazy jazyǵy da – osynda. Aqsýat aýdanynyń ákimi Ashat Smaılov aýdandaǵy týrızm salasyn damytýdy endi qolǵa alyp jatyrmyz dep týrasyn aıtty. Biz úshin tyń sala dep jáne qosty.
«Aýdanda isker azamattar týrızm salasyn damytý baǵytynda «Dora» atty jaýapkershiligi shekteýli seriktestik qurdy. Eski Sulýtal eldi mekeni janynan jer de berildi. Olar óz qarajatyna týrızm ortalyǵyn salmaq oıda. Eki jyl boldy osy baǵytta jumys istep jatyr. Joba boıynsha úlken ortalyqta qazaqtyń salt-dástúri, ádet-ǵurpy kórinis tabady. Qolóner sheberhanalary jumys isteıdi. Keshegi kúnmen búgingi kúndi baılanystyra úılesim jasaý nıette. Kelgen týrıst osynyń bárin kózben kórýge, qolmen ustap sezinýge múmkindik alady», deıdi Ashat Saıdahmetuly.
Týrıst – ınvestısııa. Bylaısha aıtqanda, kelgen týrısti jipsiz baılap, qyzyqtyra túsip, kóńilin tabý lázim. Mysaly, jańa ortalyqqa kelip, qonyp, ótken kúnderge kóz júgirtip, ony búginmen baılanystyryp qana qoıý jetkiliksiz. Osyny eskergen aýdan ákimdigi týrıstik marshrýt ázirleý ústinde. Týrıst attyń jaly, túıeniń qomynda qona júrip, kóshpendi ómirdiń kósheli saltyn sezinedi. Jańaǵy ortalyqtan shyqqan týrıster Aqsýatta jatqan ataqty adamdardyń basyna zııarat ete otyryp, joǵaryda aıtqan Eleke sazy jazyǵyna baryp biraq toqtaıdy. Álbette, bul – jospar. Jospar júzege assa, óńirdegi týrıstik salanyń damýyna sony lep ákeleri sózsiz.
Toǵyz joldyń torabyndaǵy Aıagóz – tarıhı meken. Aqyndar men abyzdar eli, mahabbatyń besigi deıdi bul jerdi. «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdyń» kesenesin kórýge keletinder kóp. Ásirese, jaz aılarynda kisi qarasy úzilmeıdi.
«Birneshe jyl buryn Tańsyq temirjol beketinen kesenege deıingi jolǵa asfalt tóseldi. Byltyr kesene jóndeldi. Qasynan qudyq qazyp, tal egip, abattandyrý jumystary júrgizildi. Keleshekte «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» kesenesin týrıstik ortalyqqa aınaldyrý josparda bar», deıdi aýdan ákimi Seıilbek Ysqaqov.
Abaıdyń atajurtyna oralaıyq. Abaıdyń memlekettik «Jıdebaı-Bórili» tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq mýzeı-qoryǵynyń 8 bólimi bar. Jıdebaı – Abaı aýdanyndaǵy bólim. Munda Abaı, Shákárim memorıaldyq kesheni bar. 2020 jyly bul keshenge ǵylymı qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Zııarat etetin jer týrısterdi kóptep qyzyqtyratyn qasterli orynǵa aınalǵan. Jıdebaıdaǵy erekshe nysandardyń biri – Abaı mýzeı-úıi. Jıdebaıda sondaı-aq «Qudaıberdi qorymy» ornalasqan. Qorymda Abaıdyń ulaǵatty analary Zere áje men Uljan ana jerlengen. Sonymen qatar alǵashqy ustazy Ǵabıthan molda men aýyldasy Sháýkenbaıdyń da mazarlary osynda.
«2022 jyly Jıdebaıǵa 27 myńnan asa týrıst at basyn bursa, 13 memleketten kelgen qonaqtar dál osy Jıdebaıda qazaq halqynyń salt-dástúrimen, ómir saltymen tanysty», deıdi Jıdebaıdaǵy Abaı mýzeı-úıiniń meńgerýshisi Nurjan Baıtós.
Abaı aýdandyq deneshynyqtyrý, sport jáne týrızm bóliminiń bergen málimetine súıensek, ótken jyly týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, etnotýrızmdi damytý maqsatynda jeke kásipkerler Syrt Qasqabulaqta, Jıdebaıǵa burylar tusta qazaq úı tigip, halyqqa ulttyq taǵamdar usynǵan. Jergilikti bıýdjet qarajatynan «Eńlik-Kebek» eskertkishine 20 mln teńgege aǵymdaǵy jóndeý jáne 14,9 mln teńge abattandyrý jumystary júrgizilgen. Bıyl da birshama jumystarǵa bilek sybana kirispek. 5 aýylǵa ınternet ornatylyp, respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq joldar jóndeledi. Birqatar týrıstik fırmamen kelissózder de júrgizilgen.
Aıtpaqshy, Semeı qalasyndaǵy fızıka-matematıka baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń 9-synyp oqýshylary Mıras Aıtbek pen Danııal Moldybekov birlese eńbektenip, Abaı óńiriniń mádenı-tarıhı murasy boıynsha ınteraktıvti karta ázirledi. Atalǵan karta arqyly saıahatshylar qasıetti ólkeniń tarıhı oryndary týraly úsh tilde aqparat ala alady. Tipti oqýshylar avtorlyq quqyqqa da qol jetkizdi. Jas zertteýshiler ınteraktıvti karta jasaýdyń ıdeıasy ólkemizdiń oblys mártebesin alýyna baılanysty týyndaǵanyn aıtyp, jańa jobany sol qýanyshqa qosqan syıymyz dep otyr.
– Kartamyz ázirge maket túrinde jasaldy. Degenmen saıahatshyǵa qajetti aqparattyń barlyǵyn qamtydyq dep aıta alamyn. Nege deseńiz, Semeı – Qaraýyl kúre jolynan bastaý alatyn karta marshrýtynda Kúshikbaı asýynan Bórilidegi M.Áýezov murajaı-úıi, Qasqabulaq, Oıqudyq, Eńlik-Kebek úńgiri, Eraly jazyǵy, Áıgerim qystaýy, Jıdebaıdaǵy memorıaldy keshenge deıingi tarıhı-mádenı oryndar jaıly mol maǵlumat beredi. Bizdiń kartamyzdyń artyqshylyǵy – saıahatshyǵa yńǵaıly bolý úshin qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde aqparattar júkteldi. Al osy aqparattardy oqymaı, tyńdaǵysy keletinder úshin aýdıo jazba engizdik. Demek, ózine kerekti aqparatty ártúrli áleýmettik jeliden izdeýdiń qajeti joq. Barlyǵy bir jerge toptastyrylǵan bizdiń kartany paıdalansa bolǵany, deıdi joba avtorlarynyń biri M.Aıtbek.
Shákirtterdiń ǵylymı jetekshisi Maqsat Qudageldınniń sózine súıensek, jas zertteýshiler jobamen birazdan beri aınalysyp keledi eken.
«Ustaz bolǵan soń shákirtterimizdiń osyndaı bastamalaryna, izdenisterine únemi qoldaý bildirip otyrǵan durys. Biz – baǵyttaýshymyz. Qajet bolǵan jaǵdaıda tıisti kómekterimizdi kórsetemiz. Endi bizdiń aldymyzda jobany jetildirý jumystary tur. Endigi maqsatymyz – karta maketin tolyqqandy saıtqa aınaldyryp, onyń ǵalamtorsyz jumys isteýine jaǵdaı týdyrý, deıdi ǵylymı jetekshi.
«...Ertis – úlken ózen. О́re basy Qytaıdan keledi. Eki qabaǵy yzǵyndaı el. Yzǵyndaı eldiń ortasyndaǵy óner-bilimniń, saýda-kásiptiń ot arba, ot kemeniń toǵysatyn kindigi, qara shańyraǵy – Semeı. Semeı – bir gýbernııa eldiń mıy. Aqyl-oıdyń tabysy – Semeıde. Semeı – bir gýbernııa eldiń júregi. Semeı búlkildese, bir gýbernııa el búlkildeıdi. Ertistiń oń qabaǵynda – Semeı, solynda – Alash qalasy. Alash pen Semeı arasynan ótkende, Ertis ózeni jaılaǵan. Sol jerinde aral paıda bolady. Araldyń ónboıy syńsyǵan orman». Júsipbek Aımaýytovtyń áıgili «Aqbilek» romanynan úzindi. Aımaýytovtyń araly – burynǵy Túıemoınaq, búgingi Beıbitshilik araly ekeni aqıqat. Semeılikter úshin serýen quratyn jer áli de. Abaı oblysynyń kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Rústem Voroshılovtyń aıtýynsha, Beıbitshilik aralynyń damý baǵyty Semeı qalasynyń bas josparyna sáıkes aıqyndalady. Araldaǵy týrızmdi damytý maqsatynda taǵy bir kópir salý josparda bar. Qazirgi ýaqytta qarjylandyrý máselesi sheshilip jatyr.
«Búgingi tańda Abaı oblysyn damytýdyń keshendi josparynda týrızm salasynda 41 mlrd teńgege 6 is-sharany iske asyrý kózdelip otyr. Onyń ishinde Semeıde 3,7 mlrd teńgege eki saýda oıyn-saýyq ortalyǵyn, 24 mlrd teńgege qonaqúı keshenin jáne Alakól kóliniń jaǵalaýynda 6,1 mlrd teńgege demalys bazasyn salý josparlanǵan. Abaı oblysynyń kásipkerlik basqarmasy týrızm salasyndaǵy bıznes ókilderimen birqatar kezdesý men keńes ótkizdi. Damýdyń negizgi baǵyttary men máseleler aıqyndaldy. Eń aldymen, týrıstik oryndaryn qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý, týrıstik marshrýttardy, jol boıyndaǵy servıs obektilerin damytý kerek», deıdi basqarma basshysy R.Nurálıuly.
Qazirgi ýaqytta Abaı oblysynyń týrıstik salasyn damytýdyń jol kartasy ázirlenip jatyr. El baratyn, kóretin jerlerdiń ınteraktıvti týrıstik nusqaýlyǵy da daıyn. Paıdalanýǵa yńǵaıly bolý úshin ınteraktıvti jolsilteme QR-kodpen biriktirilgen.
Álbette, keletin týrısterge qolaıly jaǵdaı jasaý mańyzdy. Júıkeni juqartatyn jol azaby, damymaǵan ınfraqurylym, ınternettiń joqtyǵy – otandyq týrızmniń ortaq máselesi. Biz sóz etken mekenderden ózge de, Abaı oblysynda halyqtyń barý kerek, kórý kerek deıtin jerleri bar. Jergilikti bılik júıeli jumys júrgizse, óńirdiń týrızmi túlep, tórt aıaǵyn teń basatyndaı áleýetke ıe.
Abaı oblysy