Saılaý jáne jergilikti atqarýshy bılik

Atalǵan saıası is-shara aýdan ákim­deriniń saılaýyna ula­syp, bul úderistiń barysynda aza­mat­tardyń aýyldyń damýyna qa­tysty she­shim­der­di qabyldaý máselesine tike­leı atsalysyp, baǵa jetpes tájirıbe jı­naıdy degen senim uıalatady. En­deshe, saılaýdyń jergilikti jer­ler­degi irgeli ózgeristerge túrtki bo­la­­tyndyǵy da kúmánsiz. Máselen, onyń jańa aralas proporsıonaldy-majorıtarlyq modeli oblystyq deń­geıdegi máslıhattardyń derbes­ti­gin kúsheıtip, óńirlerde partııalyq júıeni damytady. Ol qoǵamda saıası turaqtylyqty arttyrýǵa, tıisti ákimshilik-aýmaqtardy qurylymdyq jaǵynan ońtaılandyrýǵa jaǵdaı týǵyzady. Eldiń azamattyq-saıası belsendiligin arttyrýdyń pármendi quraly retindegi aımaqtyq Qoǵamdyq keńesterdiń róli artyp, ol bılik pen halyq arasyndaǵy keri baılanys­ty jaqsartýdyń tetigine aınalýy kerek. Olardyń qataryna úkimettik emes uıymdar men sarapshylardyń kóbi­rek tartylýy ashyqtyq qaǵı­daty negizinde turǵyndardyń el basqarý isine belsendi túrde qaty­sýyn keńeıtedi. Qoǵamdyq keńes­ter­diń áleýetiniń artýy olardyń memlekettik organdardyń qaraýy úshin mindetti qujat retindegi ha­lyq­tyń qatysýymen daıyndalǵan usy­nymdary men qolǵa alǵan isteriniń tıim­diligin kóterip, onyń adam­dar­dyń­ muń-muqtajyn sheshýge baǵyt­tal­ýyna yqpal eteri anyq.

Ol sonymen qatar jergilikti atqa­rý­shy bıliktiń jumysynyń sapasyn arttyrýdy talap etip, onyń qyzmetin baǵalaýdyń basty kórsetkishteriniń biri­ne aınalmaq. Muny bılik júıe­sin jańartý baǵytyndaǵy jańa stan­dart­tarǵa kóshýdiń bastamasy deýge tolyq negiz bar.

Aımaqtar úshin máslıhattar men ákim­shilikter arasyndaǵy qyz­­met­tiń úı­le­simdiligine qol jet­ki­zý­diń ma­ńy­zy artpaq. Tek osy baǵyt­ty us­ta­ný arqyly ǵana barlyq áleý­met­tik toptardyń múdde­lerin qor­ǵaý­ǵa múmkindik týady. Osy tur­ǵy­da Pre­zı­dent Q.Toqaevtyń partııa múshe­li­gi­nen shyǵýy Qazaqstan qoǵa­myn­da par­tııaǵa degen kózqarasty túbegeıli ózgertti. Endigi jerde ákimderdiń saıa­sı uıymdarǵa jetekshilik etýden qoly qaǵylyp, burynǵydaı «bılik» par­tııasyna arqa súıep, «ujymdyq jaýap­kershilikti» búrkemelenip óz de­genin isteý «artyqshylyǵynan» aıy­rylyp, olardyń qalyptasyp jat­qan jańa zańdyq keńistik sheńberinde jumys isteýlerine týra keledi. Keri­si­nshe, pikir alýandylyǵy men shy­na­ıy saıası belsendiliktiń paıda bolýy aımaqtardaǵy túıtkil máseleler men qaı­shylyqtardyń aldyn alyp, oń­taıly ahýaldy qalyptastyrmaq. Desek te, qoǵamda oryn alyp jatqan úde­­ris­terge degen azamattardyń da, saıası kúshterdiń de pikirleri bir­deı bola bermeıdi. Olardyń keı­bi­reý­lerine memlekettik saıasatqa degen ózgeshe kózqarastyń tán eken­di­gin de joqqa shyǵara almaımyz. Sondyqtan qoǵamdyq toptar óz kóz­qarastaryn ilgeriletý úshin par­tııa­la­rdyń kómegine júginedi nemese jaqtastarymen birigip jańa par­tııa qurady. Endeshe, saılaý ke­zin­de qoǵamdy ortaq maqsatqa ju­myldyrýmen qatar, onyń jikke bólin­ýine yqpal etetin saıa­sı kúsh­ter men úderisterdiń bolýy da zań­dylyq. Árıne, mundaı qadam­dar­dyń memlekettik saıasat pen mem­le­ket­tik organdardyń bedeline nuqsan keltireri aıtpasa da túsinikti. Bul pro­sesterdiń artynda burynǵy ek­pin­men ómir súrip kele jatqan keıbir saıası jáne saıası-ekonomıkalyq elıtanyń múddeleriniń turǵandyǵyn da moıyndamasqa amal joq. Bir ókinish­tisi, bularǵa qoǵamdyq ortada kezdesetin jáne qordalanyp qal­ǵan kúrdeli máselelerdi kon­strýk­­­tıvti túrde talqylap, bar qaı­shy­lyq­tar­dyń sheshimin tabýǵa degen umty­lys kópshilik jaǵdaıda jetispeı jatady.

Sondyqtan ákimder sheshim qa­byl­daýda turǵyndardyń múddesin es­ke­rip, qoǵammen dıalog ornatý ıns­tıtýttarynyń barlyǵynyń ju­my­­syn oń jolǵa qoıýǵa múddeli bolýy kerek. Aımaq basshylarynyń kóppartııalyq júıeniń qalyptasýy men saıası básekelestiktiń damýy jáne pikirler alýandylyǵy jaǵ­daıynda jumys isteýge daǵdy­lan­ǵandary jón. Olarǵa saıası jú­ıe­niń uzaqmerzimdi turaqtylyǵy, azamattardyń ózekti má­selelerin sheshýdiń tıimdiliginiń artýy ǵana nátıjege ákeletindigin tereń túsiný arqyly reformalardy tabysty júzege asyrýǵa bola­tyn­dyǵynyń mańyzyn uǵynar kez keldi. Tek memlekettik máselelerdi sheshý ba­ry­­synda ǵana jergilikti qoǵamdas­tyq­tardyń ózara is-qımylyn jańa deń­geıge kóterýge bolady. Osy saıa­­sı úderistiń áleýmettik ále­ýe­ti basymdyqqa ıe bolǵan kezde jer­gilikti jerlerde memlekettik bas­qarýdyń tıimdiligi artyp, aýyl­dyń órkendeýine múmkindik týary anyq.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri