Kóńilge qaıaý túsiretin kórsetkish

Tanymal kalıfornııalyq áleýmet­tanýshy jáne otbasylyq psıhıatr Kon­stansııa Arons álemde árbir 13 sekýnd sa­ıyn bir otbasy ajyrasatynyn eseptep, dáleldegen. AQSh-tyń bir ózinde jyl saıyn 1 mıllıon otbasy ajyrasady. Al Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty sa­rapshylarynyń zertteýinshe, elimizde jylyna orta eseppen 140 myń otbasy shańyraq kóterse, onyń 50 myńy ajyrasyp ketedi eken. Iаǵnı ajyrasý úlesi jalpy tirkelgen neke sanynyń 34,4%-yn quraıdy. Derek­ke súıensek, aýyl halqymen salys­tyr­ǵanda qala tur­ǵyndarynyń arasynda ajyrasý oqı­ǵalary jıi kezdesedi. Máselen, 2021 jyl­ǵy kórsetkish boıynsha qalada – 34 825, eldi mekenderde 13 414 ajyrasý tirkelgen. Sol jyly ajyrasýdyń eń kóp deregi Astana qalasynda, Pavlodar, Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda tirkeldi.

Táýelsiz sarapshylar da elimizde árbir tórtinshi otbasynyń ajyrasatynyn aıtady. Ulttyq statıstıka bıýrosy­nyń deregine kóz júgirtsek, byltyrdyń ózinde 17,7 myń otbasynyń shańyraǵy shaıqalyp, nekesi buzylǵan. Kóbine ortaq balasy joq erli-zaıyptylar men erte jasta shańyraq kótergen otbasylardyń ajyrasý úlesi joǵary kórinedi.

QQDI júrgizgen “Ajyrasý jáne onyń saldary” taldamaly esebindegi málimetterden baıqasaq, otbasy buzylýynyń bas­ty sebep­teri – erli-zaıyptylardyń opa­syz­dyq ja­saýy nemese týystarynyń otba­sy­lyq ómirge aralasýy. Buǵan qosa tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq, mas­kúnemdik, qyz­ǵa­nysh, jumyssyzdyq, qara­jattyń jetis­peýshiligi jáne turǵyn úı máseleleri sııaq­ty materıaldyq máse­leler de óz áse­rin tıgizedi eken.

Psıholog Sholpan Ábilovanyń aıtýyn­­­sha, jastardyń ajyrasýyna dál osy kapıtalızm zamanynda áleýmettik problemalar kóp yqpal etedi. «О́ıtkeni otbasy qundylyǵy qazir sezim men sertke emes, kóp jaǵdaıda múmkindik pen esepke qurylǵan», deıdi maman.

– Jastar otbasylyq ómirge jeńil qaraıdy. Otbasyn quryp, sábıli bol­ǵannan keıin basyna túsken turmys­taǵy aýyrtpalyqtardy kótere almaı, urys-keristi údetip, úıdiń berekesin alady. Saldarynan «Búginde jastar ne úshin úılenedi?» degen suraq týyndaıdy. Osy rette oıǵa birden «Baqytty bolý úshin» degen jaýap keledi. Alaıda ózi óz bolyp ómir súrmegen, ishki jan dúnıesi baqytty emes adam ózgeniń ómirinde baqytty bola ala ma? Bul, árıne, paradoks. Saýalǵa kez kelgen adam ártúrli jaýap qatady. О́ıtkeni sana psıhologııasy tutynýshy sekildi. О́zine ne kerek, soǵan baılanysty aıasyn keńeıtedi. Iаǵnı bireýge tirek kerek, bireýge júrek kerek. Osy shemamen ózine sáıkes keletin obekti izdeıdi. Úılenip, úıli bolady. Keıin jyldar óte kele «minezimiz kelispedi» degen syltaýmen ajyrasyp jatady. Sebebi adamnyń qalaýy qanaǵattansa, qyzyǵýshylyǵy báseńdeı túsedi. Buǵan qosa otbasynyń buzylýynyń shekten tys kóbeıýine adamdardyń ómirlik serik tańdaǵanda onyń jan dúnıesine úńilmeı, syrtqy faktorlarǵa qarap qana baǵalap tańdaýynan bolady, – deıdi Sh.Ábilova.

«Demek jas otbasynyń oırandalýy­na qarjylyq, materıaldyq problemadan ­bastap, moraldyq jeke máseleler­ge deıin túrtki bolady. Sondyqtan onyń aldyn alý úshin ár jas qarym-qatynas­ty durys qurýdan bastaý kerek. Iаǵnı «Úılený ońaı, úı bolý qıyn» degen ataly sózdi eskersek, sheshim qabyldamas buryn qyz ben jigit tarapynan rýhanı daıyndyq pen jaýapkershilik qajet», deıdi maman.

Jahannyń statıstıkalyq deregine úńilsek, Úndistanda ajyrasý áldeqaıda az ekenin kórýge bolady. Munda jylyna shańyraq kótergen myń ot­basy­nyń 13-iniń ǵana nekesi buzy­lady. Buǵan dástúrge berik úndilerdiń otbasy­lyq qundylyqtardy saqtaýy sep. Biz­de de otbasy ınstıtýtyna negizdel­gen dástúr, joralǵylar bar. Biraq qazir olar­dy qoldaný aıasy taryldy. Máse­len, halqymyzdyń turmystyq daǵ­dy­syna o bastan sińgen «Besik quda». «Besik quda» bolý kóńili óte jaqyn, dos adamǵa usynylatyn bolǵan. Bul – úlken syı­lastyqtyń nátıjesi. О́ıtkeni mundaı ýaǵ­dalastyq ádette ekijaqty burynǵydan jaqyndata túsken. О́zara syılastyqty kórip ósken ul-qyz da jaman bolmasy haq. Osylaısha, bul jo­ralǵy ajyrasýdy meılinshe azaıtatyn. Sebebi otbasyn buzý dástúrli qazaq jurtynda kúná sanal­ǵan. Sol sebepti ata-babalarymyz be­sikten beli shyqpaǵan balanyń taǵdy­ryn búge-shigesine deıin oılap, erte qamdanǵan. Tipti «Áıel erden ketse de, elden ketpeıdi» degendi berik us­tanyp, ámeńgerlik ınstıtýty arqyly je­tim-jesirlerdiń kóbeıýine jol bermedi. Alaıda qazir qoǵamda bul salttyń izi de joq. Saldarynan elimizde ajyrasý deregi seıilmeı tur.

«Al ajyrasý saldarynan qoǵamda jalǵyzilikti adamdar men tolyq emes otbasylar kóbeıedi. Sondaı-aq erli-za­ıyptylar men balalardyń ómirindegi psı­hıkalyq qıyndyqtar artyp, de­mo­grafııa­lyq damý deńgeıi tómendeıdi. Eń bastysy ulttyń zııatkerlik sapasyna Abaı aıtqan jastardyń «tolyq adam» bolyp qalyptasýyna keri áser etetini anyq. Sondyqtan ajyrasý epı­demııasynyń saldarymen emes, sebe­bi­men kúresý kerek», deıdi sarapshylar.

Jalpy, memleket tarapynan ulttyń sapasy men synyna, qasıeti men qabileti­ne áser etetin dert – qoǵamnyń ózegin órtegen ajyrasý máselesin boldyrmaý úshin birqatar shara qolǵa alynǵan-dy. Nátıje kórsetip jatqandary da bar. Máselen, elordadaǵy Almaty aýdandyq sotynyń sýdıasy Aıgúl Moldybaeva­nyń sózinshe, «Otbasylyq sot» qanat­qaq­ty jobasy aıasynda Astana qalasyn­daǵy Almaty, Saryarqa, Baıqo­­­ńyr, Esil aýdandarynyń sotyna kelip tús­­ken 5255 istiń 2271-i oń sheshilgen. Iаǵnı erli-zaıyptylar tatýlasyp, óti­nishterin qaıtaryp alǵan. Olar­dyń basym kópshiligi – jıyrma bes pen otyz bes jas aralyǵyndaǵy azamattar.

– Búginde Tatýlasý ortalyǵynda 18 me­dıator, 2 psıholog jumys isteı­di. Munda zańger, notarıýs tegin qyz­­met kór­setedi. Statıstıkalyq málimet­te­rdi salystyratyn bolsaq, 2021 jyly – 3341, 2022 jyly 8024 ótinish tústi. О́zara tatýlasqan otbasylar 2021 jyly 1213, 2022 jyly 3347 boldy. Al zańger keńesine 2021 jyly – 286, 2022 jyly 442 adam júgingen. 2021 jyly – 258, 2022 jyly 470 janǵa psıhologııalyq kómek kórsetildi, – dedi Tatýlasý orta­lyǵynyń basshysy Láılá Zınasheva.