• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Tanym 23 Aqpan, 2023

Saba

1002 ret
kórsetildi

«Saba degenimiz – qy­myz, shubat ashytý, irkit pisý úshin paıdalanylatyn, mal terisinen piship tigiletin ydys. Sabany shel maıy men kók etin qyryp tazalap, aǵyndy sýǵa baılap shań-tozańynan aryltqan jáne syrt­qy túgin qyryp taqyrl­aǵan jylqy nemese sıyr terisinen jasaı­dy» dep jazylǵan eken ýıkıpedııalyq anyq­tamalyqta.

Joǵarydaǵy pikirge alyp-qosarymyz joq. Desek te, sál tarqatyp aıtar bolsaq, taqyrlanyp tazalanǵan teriden piship jasalǵan sabanyń úshburysh, tórtburysh pishindi jáne qabyrǵa búıirleri parallel trapesııalyq úılesimge negizdelýi shart. Eń bastysy, sabanyń túbi keń, moıyn jaǵy tar bolady. Sabany piskende búlkildep, tolqyp turatyn búıirin bulqyn deıdi. Sondaı-aq sabanyń qymyz quıyp, baılaıtyn alqym-aýyzyn emizdik dep atasa, tabanyndaǵy túıisken buryshtaryn túpemizdik deıdi eken.

Erterekte, qazaq dalasynyń dáýletti adamdary sabasynyń iriligine qaraı jeke bas mártebesin asyratyn bolǵan. Jazýshy Sábıt Muqanov: «Bizdiń elde bes myń jylqyly Eseneı degen baı alty aıǵyrdyń terisinen saba jasatyp, onyń atyn «Taıjúzgen saba» dep atapty. Taıjúzgenniń pispegin arqanǵa kerip, qarýly jigitter áreń kóterip pisedi eken» dese, Máshhúr Júsip Kópeev: ««Shoń bıdiń sabasy dep aıtsyn» dep Aqbýra qara Altaıdyń balasy Qarqynbaıdyń sabasyn alyp júrdi. Osy sabanyń kórinisi: tórt sary aıǵyrdyń terisinen jonyn syrtyna qaratyp, jal-quıryǵyn ózine qoıyp, bulqynyna bir ógizdiń terisin tiktirip, ózin túıege teńdegende segiz qanat úıdiń bir úzigi bir jaǵyna teń bolady eken» dep jazypty. Bundaı jylqynyń jal-quıryǵy syrtyna qaratyp tigilgen sabany qaraqula dep ataıdy eken.

Burynǵy qazaqtar asqa shaqyrǵanda nemese úlken toıǵa barǵanda saba-saba qymyz alyp baratyn dástúr bolǵan. Mysaly, «Aıman – Sholpan» jyrynda, Mamaı baı toǵyz narǵa toǵyz saba artyp, oǵan masaty kilem jaýa­p asqa kelgeni jaıly aıtylsa, 1853 jyly Aǵybaı batyr О́skenbaıdyń asyna bes bıeniń terisinen tigilgen sabany aldyńǵy eki aıaǵy qurmaldap baılanǵan qos túıege qosarly kerege jaıyp, onyń ústine saba artyp barǵany jaıly derek bar (sýrette). Qazaqta «Bes bıeniń sabasyndaı» degen tirkes bar. Bul aldy keń, alymy zor, peıili kenish, tulǵasy taýdaı báıbishelerge qarata aıtylsa kerek.

«Kóleńke úı, kúrpildetip saba pisken, As qandaı áńgimeshil qymyz ishken» dep Ilııas aqyn (Jansúgirov) jyrlaǵandaı, 1803 jyly Syrym Datulyna as berilgende, 2500 qoı, 200 jylqy soıylyp, 1000 saba qymyz tartylyp, 5000 shelek qymyz ishilgen dese (Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi». Ensıklopedııa: 5-tom. «Azııa Arna» baspasy, 2014. 116-b), orys etnografy I.V.Anıchkov (1863-1921) shómekeı Kári­baıdyń asyna 200-den asa úı tigilip árbir úıge bir-bir saba qymyz qoıylǵany týraly jazypty.

Sol sııaqty, 1860 jyly dýanbasy Erden Sandy­baıulyna as berilgende 500 úı tigilip, 160 jylqy, 200 qoı soıylyp, 1000 saba qymyz jumsalsa, dál osy jyly Qarakól degen jerde ótken Jappas Qulambaevtyń əkesine bergen asy týraly jazǵan V.Plotnıkovtyń jazbasy bar. Onda 150 saba qymyz (ər sabada ortasha eseppen 10 shelek qymyz dep sanaǵanda 1500 shelekti quraıdy) quıylǵany jaıly derek keltirilse, «Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany bolǵan Musa Shormanovtyń asynda 200 jylqy, 300 qoı soıylyp, 20 myń shelek qymyz ishildi», dep jazypty orys saıahatshysy M.Pýtınsev.

Sońǵy jańalyqtar