Tamyr men taǵdyr

«Pidnyı kýt» ýkraın qaýymdastyǵy oblys ortalyǵyndaǵy sońǵy jyldary salynǵan sán-saltanaty kelisti Dostyq úıinen oımaqtaı oryn alyp, irge bekitpek. Jańa qonys­ta­ryna qutty bolsyn aıttyq. «Pid­nyı kýt» ýkraın tilinen jobalap aýdar­ǵan­da «týǵan múıis» degen uǵymdy beredi eken. Atynyń ózi kóp jaıdy ańǵartqandaı. Mynaý jaryq dúnıe­de óz múıisiń, kishkentaı bolsa da qur­qyltaıdyń uıasyndaı jyp-jyly, janyńa shýaq darytatyn, saǵynyp keletin buryshyń bolǵanǵa ne jetsin. Bálkim, sharshaǵanda ser­gi­tetin, qamyqqanda jubatatyn, qos qoltyǵyńnan perishtedeı jelep-jebep, demeıtin alapat kúsh te óz múıisińdi meltektep turatyn shyǵar.

– Aqmola óńirinde 29 511 ýkraın bar, – deıdi qaýymdastyqtyń basshysy Svetlana Hýdıakova, – oblys ortalyǵynyń ózinde 4 538 ýkraın turady. Biz barlyǵynyń basyn biriktirip, ana tilimizdi úıretip, san ǵasyrdan beri jalǵasyp kele jat­qan ádemi, mazmundy salt-dás­tú­ri­mizdi jańǵyrtqymyz keledi. Osy­nyń barlyǵy jergilikti halyqtyń me­reıli muratymen úndesip jatsa, dos­ty­ǵy­myz­dyń altyn arqaýy bekı tússe, mereı emes pe?

Osy jerde qoǵamnyń bir múshesi Valentına Mamonovany jolyq­tyr­dyq. Kishipeıil, aq jarqyn jan eken. Áńgimeniń tıegin aǵytty deısiz. Negizgi baǵyt jergilikti ult ókilderimen ja­­­r­astyǵy. Kórgen, esten ketpes qam­qorlyǵy. Uzaq jyldarǵa ulasyp kele jatqan adal dostyǵy.

– Jańylmasam 1992 jyl bolýy kerek, joldasym Nıkolaı Tımofeevıch ekeýimiz Petropavl qalasynan shyq­tyq. Qańtar aıy. Biz qaladan shyq­qanda kún ashyq bolatyn, orta jolǵa jete bergende alapat boran bastaldy. Keri qaıtýdyń da reti joq. Eki jaqtyń qashyqtyǵy birdeı. Nar táýekel dep Kókshetaýǵa bettep kelemiz. Sálden keıin arqan boıyndaı jer kórinbeýge aınaldy. Maıly boran údeı soǵyp tur. Qurǵaq, ulpa qar emes, sýly-soqtaly qar. Kádimgi jergilikti jurt aıtatyn, kóktemde jıi kezdesetin maıly boran. Bir kezde tas joldyń ústinde qoıanjondanyp jatyp alǵan qasat qarǵa kóligimiz maltyqty da qaldy. Ne ilgeri, ne keıin shyǵa almadyq. Jol ústinde qol ushyn berer jolaýshy da joq...

Qos jolaýshy dám-tuzymyz taýsylǵan-aq shyǵar degen. Bıe saýyndaı ýaqyttan keıin kóliktiń de jaǵar maıy bitip, sóngen. Qol-aıaǵy sýyqtan dombyǵyp bara jatqanda maıly boran sál saıabyr taýyp, qara túnek keńistiktiń arasynan jalǵyz jaryq kórinipti. Kólik deıtindeı de emes, tas joldan qamshylar jaq qaptalynda. Ne bolsa da álgi jalǵyz jaryqqa jetip jyǵylaıyq desken. Basqa amal joq. Jaıaý adam túgil traktor óte almaıtyn oppa qardy ombylap júrip, es ketip, jan shyqqanda jalǵyz jaryqqa jetken. Jalǵyz jaryq úmit sáýlesi ispetti, emeksitip, alǵa jetelegen de otyrǵan. Sóıtse, terezeden sebezgileı kóringen úıdiń jaryǵy eken. Jalma-jan esik qaqqan. Aıqara ashylǵan esikten úı ıesi shyǵyp, aq boranda adasqan erli-zaıyptyny súıemeldep júrip tórge ozdyrypty. Kim ekenin de suramaǵan. Aıaq-qolyn jyly sýǵa malǵan. Ile qazan kótergen. Sýyqtan kezere dombyqqan erinderi ystyq sorpaǵa tıip jan shaqyrypty. Kórer jaryqtary bar eken. Mine, sodan beri jol jıegindegi shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Qyzyltań aýylyndaǵy Ismaǵulovtar otbasymen dám-tuzy aralasyp keledi. Kádimgi et jaqyn aǵaıyn tárizdi. Bálkim aǵaıynnyń ózi dál bulardaı syılasa bermeıtin bolýy múmkin.

– Qazaqta «ashtyqta jegen quı­qa­nyń dámi aýzymnan ketpeıdi» degen ǵajap sóz bar, – deıdi Valentına Mıhaılovna. – Biz sol sózdi sál ǵana ózgertip, boranda, sýyq soryp, ólmeli halge túskende ishken sor­pa­nyń dámi esten ketpeıdi deımiz. Sol kúngi kórgen jaqsylyǵymyz jadymyzdan shyǵar ma? Bir-birimizben syılastyǵymyz ulǵaıǵan soń «tamyr» desip kettik. Alǵashqyda osy sózdiń mánin túsinbegem, sóıtsem, mynaý jalpaq dalany mekendegen, peıili de sol dalanyń ózindeı keń qazaqtar dostasqan ózge ult ókilderin tamyr desedi eken ǵoı. Maǵynasy qandaı tereń sóz! Biz Qyzyltańdaǵy tamyrlarymyzdyń balalarymen de dospyz. О́zderinshe aıtqanda, tamyrmyz. Tamyrdyń tereńge ketkeni sondaı, balalary Ánýar úılengende de toıynda boldyq. Qaırolla men Kalımanyń nemereleri biz úshin óte ystyq. Belorýssııadan bes jasar nemeremiz kelgende, balalary qoı so­­­­­ıyp qarsy aldy. Bizdi qazaqtyń salt-dástúrine úıretken de osy otbasy.

Valentına Mıhaılovnanyń jan syryn tyńdap otyryp, qaıran qaldyq. Dostyq degen uly uǵymdy sanama sińirgen qazaq halqy deıdi. Áıtpese, qııan shettegi Ýkraınada týyp, órisi qazaq dalasynda jaıylǵan, bizdiń elge 70-jyldary medısınalyq ýchılısheni bitirgen soń jap-jas ke­zin­de joldamamen Shýchınsk qala­syna kelgen keıipkerimizdiń alǵash dos­tasqan adamy №19 razezde tura­tyn Qarashash Imanqulova eken. Ekeýi aralarynan qyl ótpeıtin dos bolyp, tabany kúrekteı 25 jyl ǵumyr keshipti. Birde Valentına Mıhaılovna Ýkraınada ota jasatqan kórinedi, osydan qyryq jyl buryn. Álgi habardy estigen Qarashash dosy artynan izdep barady.

– Bizdiń derevnıanyń adamdary Qazaqstannan qarshadaı qyz izdep keldi degende, keremetteı tań qalǵan, – deıdi Valentına Mıhaılovna. – Bireýleri qazaqtyń áıgili ánshisi Roza Rymbaeva kelipti dep tuspaldap jatsa kerek. Iá, azdap uqsastyǵy bar. Qarashashtyń ózi «men ánshi emespin» dep tis jara qoımaıdy. Án aıtyp ber dep, qolqalasa ne isteısiń dep qoıamyn men.

Nesin aıtasyz, Qarashash dosyn izdep baryp, balasy men ózin mápelep baǵyp kútken. Basyńa is túskende qamqor bolar qarasyn izdemeısiń be, Qarashashtyń osy bir jaqsylyǵyn ǵumyr boıy ańyz qylyp aıtýdan jalyqpaı kele jatyr eken. Keıin dosynyń turmysqa shyǵýyna septigi tıgen. Birge qyzmet isteıtin Serik Boltaev esimdi azamattyń kisiligin, adamgershiligin jyǵa tanıdy eken, ekeýiniń ortasynda dáneker bolypty.

Az-kem áńgime barysynda bir adamnyń taǵdyry arqyly tutas ulttyń peıilin uqqandaımyz. Bizdi dostyq degen uly kúshtiń jyly jylǵalarymen qýattandyrǵan Valentına Mıhaı­lov­nanyń aq alǵysy taýsylatyn emes. Bar iltıpat, tańǵy shyqtaı móldiregen taza peıil Qarashash pen Ismaǵulovtar otbasyna aıtyla otyryp, keńpeıil qazaqtyń bolmysyna baǵyttalǵandaı. Qamshynyń sabyndaı qysqa tirlikte dál osylaı rııasyz syılasyp, bir-birine aq alǵysyn jaýdyryp júrgenge ne jetsin, shirkin!

Kókshetaý