Ádebıette qysqa jazýdyń ádemi úlgisin kórsetken, árıne, Chehov. Sonysymen jazýda erekshe qubylysqa balanǵan Chehov aqsaqaldy álem ámse súıip oqydy, qazaq oqyrmany da jaqyn tartty. Búgingi dańqyna jazýshylyqtyń tátti azabymen jetken qalamger «chehovskıı ıntellıgent» túsinigin tirideı kórsetip hám onyń alǵashqy zııalysy da ózi boldy.
Qarap otyrsaq, sheber áńgimeshi qysqa bolsa da, maǵynaly, jap-jaqsy ómir súripti. Chehovtyń ǵumyry eńbekke de, saıahatqa da, tipti soqyr táýekelge de toly boldy. Aýyr naýqas álpetin adam tanymastaı ózgertkenge deıingi sulýlyǵy da ańyz. Tipti Iаltada ótkizgen sońǵy jyldarynda jazýshyǵa gımnazııa qyzdary áste tynym bermepti desedi.
Sahalın saparynan Úndi muhıty men Seılon arqyly qaıtqan sýretker barlyq qalamdasy sııaqty saıahattaǵandy unatqan. Biraq Chehovtyń otyryqshy ómirge, óz «úıine» degen umtylysy bir sumdyq áser etedi. Ol 44 jyl ǵumyrynyń 26 jylynda ǵana múmkindigi bola tura, Máskeý túbinen Melıhovo qojalyǵyn, Iаltadan Belaıa dachany, jazǵy úıdi jáne Gýrzýftan Knıpperdi satyp alady. Melıhovoda turǵanda hat jazýmen (onyń hat almasatyn dorbasy áli kúnge deıin Melıhov mýzeıinde ilýli tur), dárigerlikpen shuǵyldanǵan.
Jalpy, orys ádebıetiniń álem tvorchestvosyndaǵy úsh temirqazyǵy Tolstoı, Dostoevskıı hám Chehov ekeni sol zamanda-aq moıyndalǵan. Al ataqty Pýshkınge kelsek, orys ádebı gazet-jýrnaldarynan baqylap kórgenimizdeı, Pýshkın álemge jete almapty. Nege deseńiz, ony asqaqtatý ulttyq maqtanyshtan góri ulttyq menmenshildikke saıyp keledi eken-mys. Uranǵa aınalǵan Apollon Grıgorevtiń «Pýshkın – bizdiń barymyz» degen sózderinde aksent úshinshi sózge túskendigi maqalanyń kontekstinen ańǵarylyp turǵanyna da eriksiz ılanasyń.
Al sýretker Chehov kópten beri «orystiki» ǵana emes. Álemdik sahnalarda eń kóp qoıylatyny da Shekspır men Chehovtyń pesalary. Ekeýin de táýir dramatýrg sanamaǵan Lev Tolstoı keıin sumdyq tańǵalǵan da bolar. Tipti Chehov úshin ishtartyp erekshe qýanatyn jóni bar. О́mir joldaryna qarasaq, uly Tolstoı Chehov aǵaıdy qatty qurmet tutqan. Tolstoı 1901-1902 jyldary Qyrymda emi joq syrqatqa shaldyqqanda, Chehovpen uzaq áńgimelesip otyrady eken. Al Gasprada Tolstoı tek Chehovpen ǵana sýretke túsken. Muńdy sýrette aýyr dertke shaldyqqan qos alyp jazýshy grafınıa Panınanyń vıllasynyń terrasasynda otyr. Budan keıin qart Tolstoıǵa 10 jyldaı ómir súrý buıyrsa, áldeqaıda jas Chehov eki jyl ótken soń Badenveılerde qaıtys bolady.
Endigi bir jaıt, 1897 jyldyń kókteminde Chehovtyń qurt aýrýy asqynyp, aýrýhanaǵa túskende, alǵashqy bolyp kóńil surap kelgen de Tolstoı. Onyń densaýlyǵy ázirge syr bermegendikten be eken, máńgilik ómir týraly sóz qozǵaǵan. Áserli sóılegeni sonshalyq, ketken soń Chehov toqtaýsyz qan qusypty.
Jazýshy týraly kóp estelik jazǵandardyń biri – Gorkıı. Jalpy, ol ózinen burynǵy tulǵalar jaıynda da kóp syr shertken kisi.
«Chehov qarapaıym sóılegen adamdy, ózine ǵana uqsaǵan adamdy jaqsy kórýshi edi, – dep bastaıdy Gorkıı. – О́ziniń óresi jetpeıtin «bıik» taqyrypqa qol sermep, bilgishsinip báıge ala qoıýǵa qumar jandardy jek kóretin ol. Chehovtyń aldyna kelgen kisi birazdan keıin qarapaıymdanyp sala beretin, óziniń tabıǵı keıpine kiretin.
– Bir kúni Chehovtyń úıinde otyr edim, – deıdi ol, – sonda orasan ádemi kıingen úsh hanym, ıis maılaryn ańqytyp, torǵyn kóılekterin sýsyldatyp kirip keldi de saıasat máselesin kúıttep, ańsap júrgen jandarsha «suraqtardy» ústi-ústine jaýdyra bastady:
– Anton Pavlovıch! Siz qalaı oılaısyz, osy soǵystyń aıaǵy nemen tynar eken? – dep tótesinen tik qoıdy.
Anton Pavlovıch jótelgendeı boldy, azyraq otyrdy da, baısaldy únmen, maıda tilmen:
– Zaty, bitisip tynatyn bolar, – dep jaýap qaıyrdy.
– Árıne, durys aıttyńyz! Sonda da qaısysy jeńer eken? Grekter me, túrikter me?
– Meniń boljaýymsha, qaısysy kúshti bolsa, sol jeńedi...
– Al sizshe qaısysy kúshti?
– Árıne, qaısysy dámdi tamaqty mol jeıtin bolsa, kimniń bilimi kóbirek bolsa, sol jeńetin shyǵar, – dep túıdi.
– Ras qoı, qalaı taýyp aıttyńyz! – dep bir áıel dybysyn yshqyna shyǵardy.
– Al ózińiz qaısysyn jaqsy kóresiz – grekterdi me, joq, túrikterdi me?
Osy mezette Chehov álgi hanymǵa súısine qaraǵandaı bolyp, jymııa kúldi de:
– Men ózim marmeladty jaqsy kórem, al siz she? – dedi.
– Oıbaı-aý, marmeladty men de jaqsy kórem ǵoı! – dep bireýi qýana jaýap qatty, júzi nurlanyp sala berdi.
– Shirkin, marmeladtyń ıisi jupardaı ańqıdy-aý! – dep ekinshisi pysyqtady.
Marmelad máselesin úsheýi de jete biledi eken, aýyzdarynyń dámin alyp emeshesi quryp sóıledi. Osy mezgilge deıin oılaryna kirip shyqpaǵan túrikter men grekter jóninde áńgime qozǵaýdyń aýyr ekenin endi uqty. Úsheýi qatty yrza boldy, úıden shyǵyp bara jatyp: «Sizge marmelad jiberemiz!», dep ýádelerin berdi.
Áıelder ketkennen keıin:
– Siz óte ádemi áńgimelestińiz ǵoı! – dep qaljyńdadym.
Anton Pavlovıch sylq-sylq kúldi de:
– Ár adam óz tilimen sóıleý kerek qoı, – dedi.
Chehovtyń basqalardan erek sypaıylyǵy el aýzyna osylaı taralypty. Taǵy birde revolıýsııalyq baǵytty ustanatyn qyzdar Gorkııdi qorshap alyp, onyń «marksıst», álde «halyqshyl» ekenin anyqtamaqqa bekinedi. Gorkıı ózin tyǵyryqqa tiregendi jek kóretindikten bir qyzdyń «Siz qaı platformada tursyz?» degen suraǵyna: «Qymbattym, platformada bórene tasıdy», dep burq etipti. «Marmelad» pen «bórene» arasyndaǵy aıyrmashylyqtan-aq biriniń Chehov, biriniń Gorkıı ekeninen jańylysý tipti múmkin emesteı.