Partııalar pikirsaıysy: sóz ben is

Teledebatta 7 saıası partııa saılaýaldy baǵdarlamasynyń ba­sym­dyqtaryn alǵa tartty. Máse­len, «Aq jol» memlekettiń eko­nomıkaǵa qatysýyn shekteý, kásip­kerlikti qoldaý qajettigine toq­talsa, JSDP Parlamentte kóte­retin máselelerdiń barlyǵyn qolǵa alatynyn aıtyp, sendirýge ty­rysty. Al «Baıtaq» jasyl­dar partııasy elge shendi-shek­pen, baı-baǵlandar emes qara­pa­ıym halyqtan shyqqan azamat­tar qajettigin alǵa tartty. Ádet­­­­tegideı aýyldyń másele­sin «Aýyl» partııasy nazarǵa alyp, osy joly eńbek adamynyń márte­be­sin kóterý kerek usynysyn bildirdi. Halyq partııasy bolsa el men jer úshin degen uranǵa saıatyn is tyndyratynyn málimdedi. «Respublica»-nyń málimdeýinshe, olar aýyldaǵy orta bilimniń deń­geıin qalamen teńestirip, eń­bek­qor adamdarǵa laıyqty aı­lyq tóleý, jaǵympazdyq pen jem­qorlyqty joıýdy qolǵa almaq. Al «Amanat» partııasyn­da popýlıstik uran bolmaıdy, eldegi ózekti máselelerdi áleýmettik-eko­no­mıkalyq tur­ǵydan qaras­ty­ryp, halyqtyń jaǵdaıyn kóter­mek. Sonymen teledebatta par­tııa­­lar ókilderi ne deıdi?

Berik DÚISEMBINOV,

«Aq jol» demokratııalyq partııasynyń ókili:

– Baıqasańyzdar qazaq eliniń sońǵy 30 jyly uranmen ótip jatyr. Baǵanyń Eýropadaǵydaı sharyqtaýy, búgingi qymbat ómir osynyń bári qaıdan shyqty? Bul tek saıasatty ǵana emes, ekonomıkany da jekeshelendirip alǵan adamdardyń jaýapsyzdyǵynan shyǵyp otyr. Al bizdiki qurǵaq uran emes, bizdiki júıeli jumys­tyń jalǵasy. О́kinishke qaraı, bizde naqty ekonomıkanyń ornyna slaıd kórsetedi, eldiń salǵan qanshama aqshasy memlekettik baǵdarlamalarǵa zaıa ketip jatyr? Bizdiń maqsatymyz – osy qarjyny erkin naryq sheńberine el­diń ózine qaıtarý. Ekono­mı­kany lıberalızasııa jasaý, memle­ket­tiń qatysýyn shekteý, naqty kásipkerlikti qoldaý. Eldi asyrap otyrǵandardyń biri – kásipkerler. Osyny «Aq jol» partııasy taldap, saralaı kele kásipkerlerdi buqaralyq etýdi maqsat tutyp otyr. Elimizde kásipkerler kóp bolý kerek. Al kásipkerlikke zııan keltirip otyrǵan organdar jaýapqa tartylýǵa tıis.

Biz, «Aq jol» partııasy óz tájirıbemizge súıene otyryp, árip­testerimiz aıtqan ıgi ister bıýdjet bolmasa iske aspaıtynyn atap kórsettik. Sondyqtan bi­rin­shi­d­en, Parlamenttiń mem­lekettik bıýdjetti bekitýi men baqylaýdaǵy ókilettigin kúsheıtýimiz kerek. Kez kelgen má­seleni sheshý jolynda mem­le­kettik múmkindikterdi bıýd­jet anyqtaıdy. Biraq eldegi mem­leket qarjysynyń qomaqty bó­li­gi Parlamenttiń qaty­sýyn­syz ketedi. Kez kelgen ıgi isti jú­zege asyrý úshin bıýdjet Par­la­mentke esepti bolýy kerek. Ekin­shi­den, Úkimetti jeńiske jet­ken partııa quraýy kerek. Yq­paldy Parlament bolýy úshin Úkimet oǵan esep berýi kerek. Úshin­­shiden, elimizdegi úlken má­se­le – sot bıligi. Prezıdent aıtqan «Ádiletti Qazaqstan» degen sóz eń birinshi sot bıliginen týyn­­­­daıdy. Májilistiń aldynda júz­degen adam qoldaryna plakat alyp, sherýge shyǵyp júr. Qanshama adamdy qabyldadyq, solardyń báriniń sot ádildigine aıtar narazylyǵy bar.

Nurlan ÁÝESBAEV,

JSDP ókili:

– Birinshi kezekte tegin medısı­nalyq qyzmet, sapaly bilim, aza­mat­tardyń yńǵaıly baspanasyn qamtamasyz etý, zeınetaqy, jala­qy, járdemaqylardy kóte­rý, jumyspen qamtý, bank sala­­syn­­daǵy joǵary nesıelerdi tó­men­­detý máseleleri tur. Osy má­se­le­ler­diń sheshilmeýiniń bas­ty se­bebi – jemqorlyq.

Elimiz azamattarynyń ómir sa­pa­­sy standarttaryn engizý ǵyly­mı turǵyda Eýropa elderinen alyn­ǵan. Eldegi eń áljýaz, az qam­­tylǵan adamnyń ózi naqty stan­dart­tarǵa saı bolýy kerek. Ol qazir­gideı tutynýshylyq sebet qana emes, dári-dármek, dema­lyspen qamtylýy kerek, tamaq­tanýy, kıimi, basqasy bar. Bul standarttyń saqtalýyna bar­lyq mınıstrlikti mindetteý kerek. Ekinshiden, olıgarhııalyq jú­ıe­den arylý máselesi. Qazaq­stan­nyń jer qoınaýynda baılyq mol bolsa da elimiz kedeı turady. О́ıtkeni baqylaý joq. Osy oraıda ulttyq baılyqty memleketke qaıtarý da áli ózekti bolyp tur.

Qazirgi tańda elimiz aýyr ke­zeń­­di ótkerip jatyr. Qymbat­shy­lyq kúnnen-kúnge qysyp, sharyqtaý sheginen shyǵyp barady. Sondyqtan osynda aıtyl­ǵan barlyq máseleden naqty qo­ry­tyn­dy shyǵarý ke­rek. Par­lamenttiń ún­siz júrgeniniń saldarynan eli­miz­di jemqorlyq jaılap aldy. Biz barlyq máse­leni baqylaýda usta­ýymyz kerek, ol halyqtyq ba­­qy­­laý bolýy kerek. Sonda ǵana jaq­sy nátıjege jetemiz. Biz úz­dik­siz jem­qorlyqpen kúresemiz. Elge tıes­ili baılyqty memleketke qaı­tarý­ǵa tyrysamyz.

Azamathan ÁMIRTAEV,

«Baıtaq» jasyldar partııasynyń ókili:

– «Baıtaqtyń» basty maqsaty – qor­shaǵan ortany qorǵaý jáne adam densaýlyǵy. Densaýlyq – ómir­degi eń mańyzdy qundylyq. 30 jyl boıy zaýyttardy, kásip­ker­likti qoldaýǵa partııalar yq­pal etti. Sońynda ne boldy? Hal­qy­myz aýrýǵa shaldyqty. Biz úgit-nasıhat naýqany kezinde kóp za­ýytqa bardyq. Eldi mekenderde qanshama aýrý adam bar. Olardyń jaǵdaıyn kim oılap jatyr? Eger ár óndiris adamǵa baqyt ákelmeıtin bolsa, onyń bizge keregi ne? Sondyqtan biz úshin birinshi kezekte – qorshaǵan orta, ekinshi adam densaýlyǵy turady. Búginde kásiporyndar 364 mln tonna SO2 gazyn aýaǵa bólip otyr. Sonyń saldarynan qanshama mıllıondaǵan adam aýrýǵa shaldyǵyp jatyr. Múgedek balalar dúnıege keldi. Sol sebepti biz qatty turmystyq qal­­dyqtardy qaıta óńdeý, ener­ge­tı­ka máselesine kóńil bólýimiz qajet.

Sonymen qatar búgingi kúni áleýmettiń jergilikti basqarý jú­ıe­simen baılanysy joq. Sol úshin jańa zańdy tez arada qa­byl­daýymyz kerek. Eger biz Par­­lamentke baratyn bolsaq, jer­gi­likti ózin ózi basqarý zańyn qolǵa alamyz. Sol arqyly biz jer­gi­lik­ti halyqtyń bılikke daýysy jetetindeı jaǵdaı jasaımyz.

Jıgýlı DAIRABAEV,

«Aýyl» partııasynyń ókili:

– Qazir aýyl sharýashylyǵynda problema barshylyq. Birinshiden, qa­rapaıym eńbek adamynyń már­te­besine nazar aýdarý kerek, ıaǵnı jumysshylardyń jaǵdaıyn jasaý mańyzdy. Olardyń qa­ta­ryn­da memlekettiń azyq-túlik qa­ýip­sizdigi máselesin sheship júr­­­­­gen qarapaıym ınjenerler, me­­­ha­nıkter, kombaınshylar, mal­shylar, qurylysshylardyń már­te­besin qaıta qaraý qajet. Atap aıtqanda, osy salada júrgen adam­dar qoǵamda qurmetti ornyn alýy kerek. Qazir aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynda qyzmet etip júrgen túrli formadaǵy 280 myń sharýashylyq bar. Solardyń barlyǵyn salyqtan bosatýdyń amalyn qarastyrý qajet. О́ıt­ke­ni qazir aýylǵa baryp jumys istep, aýyldy kórkeıtetin adam­dar sırek kezdesedi. Atap aıt­qan­da, aýyl sharýashylyǵy sa­la­­­synda júrgen azamattarǵa bar múm­kindikti jasaý qajet. Mu­ny­men qosa, kvazımemlekettik sektordaǵy uıymdardy aýylǵa qaraı burý máselesin oılas­ty­r­maqpyz. Sebebi aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy óńdelmegen ónimdi ótkizetin oryndar, óńdeı­­tin arnaıy kásiporyndar uıymdas­ty­rylmaǵan. Sondyqtan osy máse­le­lerge erekshe basymdyq berý kerek.

Sonymen qatar aýyldarda jol, sýmen qamtamasyz etý jáne basqa da ınfraqurylymyna qa­ty­sty sheshilmegen máseleler bar. Eldi mekenderge gaz, ınternet tartyp, mádenı nysandar salý qajet. Jastardyń aýylǵa oralýyna tıisti múmkindik jasaý mańyzdy. Elimizdegi azyq-túlik qaýipsizdigi týraly tıisti zań qabyldaý kerek. Biz osy bas­tamany kóteremiz. Aýyl sharýa­shy­lyǵynda turaqtylyq bolmaı tur, mınıstrler jıi aýysady. Osyǵan deıin bul salada biraz kemshilikke jol berildi, sondaı-aq baǵdarlamalar men jos­parlar tıisti deńgeıde oryndalmaı qal­dy.

Ashat ASYLBEKOV,

Qazaqstan Halyq partııasynyń ókili:

– Bizdiń saılaýdaǵy baǵdar­la­ma «Bılik – halyqqa», «Baı aza­mattar – baı memleket» jáne «Ár otbasy – memlekettiń qamqor­ly­ǵynda» degen úsh bólimnen tu­rady. Bizdiń maqsat – el bı­li­­gi men baılyǵy Qazaqstan hal­qy­na tıesili bolatyn ádiletti qo­ǵam qurý. Formýlamyz – ádil Prezıdent – yqpaldy Parlament – halyqtyq Úkimet. Osy oraıda Májilis pen máslıhattarǵa naǵyz bılikti qaıtarý, aýdıtorlar palatasyn jáne zańdy da­ıyndaıtyn ınstıtýtty Májilistiń quramyna engizýge erekshe mán be­rip otyrmyz. Atqarýshy bılik aty zatyna saı bolýy kerek. Ulttyq qaýip­sizdik pen memlekettik til máselesin sheshý jolynda qandas­tar­dy qoldap otyrǵan jalǵyz partııamyz.

Ádilettilik negizi sottan bas­talýǵa tıis. Sol úshin aýdandyq sottardy halyqtyń ózi saıla­ýyn talap etip otyrmyz. Elimizde 3 mıllıondaı kedeı adam bar. Al 8 mıllıon halyq nesıeden ba­syn kótere almaı otyr. Biz ke­deılikpen kúres týraly zań qabyldaýdy talap etemiz. Biz usynyp otyrǵan salyq reformasynan keıin elimizde qýatty orta qalyptasady. Aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytatyn arnaıy baǵdarlamamyz da bar. Son­­daı-aq analar men balalar, múm­kin­digi shekteýli jandar men ju­mys­shylardyń jaǵdaıyn jaq­sar­tamyz. Jańa Eńbek ko­deksin qabyldaımyz. Balaǵa beriletin járdemaqyny 13 myń teńgeden 70 myń teńgege deıin ósirsek, al tómengi jalaqyny 70 myń teńgeden 140 myń teńgege arttyramyz. Odan bólek, áıel­derdiń 58 jasta zeınetke shyǵýyn talap etemiz. Jas otbasylarǵa memleket tarapynan ýaqytsha baspana bólinýge tıis. Al ıpoteka 3 pa­ıyzdan aspaýy kerek.

Syrymbek TAÝ,

«Respublica» partııasynyń ókili:

– Bizdiń partııa osy kúnge deıin 700 myńǵa tarta adammen kezdesý ótkizip, 8 oblys, 3 qa­la­ny aralady. Úgit-nasıhat ju­mystary kezinde qala men aýyl arasyndaǵy aıyrmashylyq óte úlken ekenin baıqadyq. Kóp adamnyń aıtyp jatqan usynysy – eńbek adamynyń jalaqysyn kóterý máselesi. Aýyldaǵy bala­lar­dyń bilimi men qaladaǵy bala­lar­dyń bilim deńgeıi 5 jylǵa alshaqtap ketken jáne jem­­qorlyq she­gine jetken. Bizdiń alǵa qoı­ǵan maqsattarymyzdyń biri – aýyldaǵy bilim deńgeıin kóterý.

Nege aýylda týǵan bala qala­da­ǵydaı oqı almaıdy? Aýylda týǵan balanyń kinási ne? Áli kún­ge deıin osy suraqtarǵa jaýap taba almaı kele jatyrmyz. Son­dyqtan biz eń bastysy bilim máselesin sheship alýymyz qajet. Sondaı-aq aýyldarda shaǵyn jáne orta kásipke eshqandaı jaǵ­daı ja­sal­maǵan.

Aýyldaǵy orta kásipke esh­qandaı jaǵ­daı ja­sal­maǵan­dyqtan bul iske esh­kim­niń kelgisi kelmeı­di. Orta ká­sipkerlerdiń óz kúshi men um­ty­lysy ǵana bar. Sondyq­tan orta kásipti damytýǵa kúsh salamyz. Naǵyz eńbek adam­da­rynyń jalaqysy baǵalanbaı jatyr. Aýyldan keledi de, qalada jumys istep, 70 myń teńge alady. Al úlken qalada mundaı mardymsyz aqshaǵa kún kórý múmkin emes. Sol sebepti aýyldaǵy kásipti oń jol­ǵa qoıyp, eńbek adamdarynyń aq, adal isterin ádil baǵalaýymyz kerek.

Elnur BEISENBAEV,

«Amanat» partııasynyń ókili:

– «Amanat» partııasynyń saı­laýaldy baǵdarlamasy shynaıy túrde halyqpen birge jazyldy. Biz osy kúnge deıin el-eldi aralap, 1 mıllıonǵa jýyq azamatpen tikeleı kezdestik. Kez­de­sý barysynda eldiń ishindegi qym­batshylyq, jumyssyzdyq jáne bir azamattyń 1 otbasyn kún­de­lik­ti tabysymen asyrap otyr­ǵanyn kórdik. Árı­ne, mundaı másele elimizde bar. Biraq osy máselelerdi sheshýdi tek «Amanat» partııa­sy iske asyra alady degen oı­damyn. Osy kúnge deıingi bar­lyq máseleni biz popýlıstik urandarmen emes, kerisinshe áleýmettik-ekonomıkalyq tur­ǵy­dan qarastyryp otyrmyz. Birinshiden, «Amanat» partııasy retinde ádiletsizdikti joıýymyz qajet. Olıgopolııaǵa jol bermeı, ondaǵy barlyq máseleni birge talqylaýymyz kerek dep esepteımin. Jemqorlyq túbimen joıylýǵa tıis. Sonymen qatar ár otbasynyń, ár azamattyń tabysyn arttyrýǵa atsalysýymyz qajet. Ár otbasynyń tabysyn arttyrý úshin biz laıyqty jalaqyny ilgeriletemiz. So­nymen qatar júzdegen kásiporyn ashamyz.

Ár adam memlekettiń qam­qor­­ly­ǵynda bolýy kerek. Aza­mattarǵa áleýmettik kó­mek 2,5 esege artatyn bolady. Árbir azamattyń, onyń ishin­de aýyr ónerkásipte júrgen aza­mat­tardyń zeınet jasyn tó­mendetýge atsalysamyz. Qazaq­standa árbir bala baqytty bolýǵa tıis. Sábılerimiz 100 pa­ıyz balabaqshamen qamtamasyz etilýi qajet. Apatty jaǵdaıdaǵy, úsh aýysymdy mektepterdi túbe­geıli joıýymyz kerek. Munan bólek, jastarǵa jańa múm­kin­dik­ter beremiz. Birinshiden, 1,5 mln jas­ty jumyspen qamtımyz. Ekin­shiden, stýdenttik shákirt­­aqyny 2 esege arttyramyz. Jas­tar­dyń jataqhana máselesin tú­be­geıli sheshemiz. Jastarǵa múm­kin­di­gin­she kómek kórsetemiz. 

TÚIIN. Saılaýaldy kezeńde halyq nazaryn aýdartýdyń eń tıimdi jolynyń biri teledebat ótkizý ekenine kóz jetkizdik. Jalpy, elimiz kógildir ekran aldynda pikirtalas uıymdastyrýdy 2004 jyldan bastady. Ol kezde Ortalyq saılaý komıssııasy ótkizetin saıası is-shara retinde ǵana qabyldanyp, saılaýdyń nátıjesine kóp áser ete qoımady. О́ıtkeni halyq partııanyń saılaýaldy baǵdarlamasyna emes, ondaǵy kóshbasshy-jetekshiniń ımmıdjine qaraı daýys beretin. Onyń ústine, telesaıys daýys berýge 3 kún qalǵanda ótkiziletin. Al ýaqyt óte kele kósh túzelip, teledebat dástúri qalyptasty, odan qaldy pikirsaıys mádenıeti de túzelip keledi.

Aıtpaqshy, pikirsaıys kezinde «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýty Májilis pen máslıhattar saılaýyna qatysty áleýmettik saýaldama júrgizdi. Oǵan 70 mınýt ishinde 18 jastan asqan 34 947 respondent qatysqan. «Daýys berýge barasyz ba?», degen suraqqa saýaldamaǵa qatysqandardyń 77 pa­ıyzdan astamy «saılaýǵa baramyn» dese, 9 paıyzy jaýap berýge qınalǵan. «Joq deýge bolady» jáne «Joq» degender 1 paıyzdy quraǵan.