Eli úshin eleýli eńbek sińirgen quqyq qorǵaý organynyń ardageri, polkovnık Ilııas Dárkenbaıuly Qyndybaıdy kópshilik rýhy bıik namysshyl, qashanda ádiletti iske arasha túsýge jaqyn turatyn týrashyl azamat dep biledi. Olaı deıtinimiz, Ilekeń kóp jyldar halyq baılyǵy men menshiginen qarpyp qalýdy ádetke aınaldyrǵan jemqor, alaıaq, alypsatar sııaqty zańsyz jolmen paıda tabýǵa qunyqqandarmen kúresýge ǵumyrynyń kóbin sarp etken kisi.
Naqtysyn aıtqanda, keńestik kezeńde OBHSS salasyna uzaq jyldar minsiz qyzmet kórsetken quqyq qorǵaýshy. Bul qyzmet qanjardyń eki júzindeı ótkir, asa baıyppen, on oılanyp, júz tolǵanyp baryp, muqııat sheshim qabyldamasań, onyń ekinshi júzi ózińdi osyp túsetin jumys edi. Ol úshin qaı jaǵynan da saýatty, oı-órisiń keń, aqyl-aılań myǵym, senimiń myqty bolýy kerek-tin. Ilııas Dárkenbaıulynyń kóp jyl eńbegi sińgen bul qyzmet orny ol kezde sosıalıstik ekonomıkalyq menshikke qol suǵýshylarmen kúres dep atalatyn. Búgingi Ekonomıkalyq qylmys jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi osy organnyń murageri desek te bolady.
Ilııas Dárkenbaıuly ótken ǵasyrdaǵy 70-jyldardyń basynda Almatydaǵy halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirdi. Aldymen Memlekettik josparlaý komıteti, odan soń Ádilet mınıstrliginde bes jyldaı qyzmet atqardy. Týrashyl, shyn sóılep, aq júrýdi ómirlik serigi etken onyń temirdeı berik ustamdylyǵy, talapshyldyǵy Ishki ister mınıstrligindegi kadr basshylaryna qatty unady. Sóıtip, olar alǵyr jigitti memlekettik menshikke qol suǵýshylarmen kúres bólimine qyzmetke shaqyrdy. Ilekeń ózine tabystalǵan quqyqtyq qyzmetti óte ádil, ýaqytynda muqııat oryndap, áriptester ortasynda joǵary bedelge ıe boldy. О́zin maıly ishekteı aınaldyrǵysy kelgenderge des bermeı, tek shyndyqtyń jolymen júrdi. Shyndyqtan taımaıtyn, kelisýge ılikpeıtin, qandaı quqyqtyq is bolsyn, tek ádil sheshim qabyldaýdy berik ustanǵan týrashyldyǵy keıbir menmenshil basshylarǵa unamady.
Aıtqanyna kóndirip, aıdaýyna júrgize almaǵan olar, reti kelse Ilekeńdi súrindirip, tipti, jala jaýyp qyzmetten ketirýge árkez daıar turatyn. О́z isin asa saqtyqpen, biliktilikpen atqaratyn Ilııas Qyndybaevqa nıeti durys emester qaı jaǵynan kiná taǵaryn bilmeı júrgende «Jeltoqsan oqıǵasy» olar úshin qolaıly sát týdyrdy. Ilekeńe jala jabýdy ózi qyzmet isteıtin mınıstrliktegi sosıalıstik múlikti talan-tarajǵa salýǵa qarsy kúres basqarmasy bastyǵynyń orynbasary A.Drýjının sheber uıymdastyrdy. Osy qaterden qalaı aman qalǵanyn Ilııas aǵa bylaı eske alǵan edi.
– Halqymyzda «Jala kúıdirmese de, kúıesin jaǵady» deıtin mátel bar. 1987 jyldyń naýryz aıynda meni KGB-daǵy kýratorym men Tokarev degen podpolkovnık shaqyryp alyp, mashınkaǵa basylǵan, úsh adreske joldanǵan hatpen tanystyrdy. Úsh hattyń da mátini birdeı. Mashınka shrıftisi anyqtalmas úshin birinshi danasyn alyp qalǵan. Qoldaǵy hattyń alǵashqysy – SOKP Ortalyq komıtetine, ekinshisi – Memlekettik Qaýipsizdik komıtetine, úshinshi QazaqSSR Memlekettik Qaýipsizdik komıtetine kórsetilip, bárine de «19 jeltoqsan, 1986 jyl», dep jiberilgen kúni jazylypty. Al hattyń mátini mynadaı mazmunda. Men alypsatarlyqpen aınalysyp, krossovka satyp júrgen SHI-dyń Berik, Ermek degen eki stýdentin ustap alyppyn da, olardy ózime senimdi adamdarym bolýǵa ýádelerin alyp, sol ınstıtýttyń ekonomıka fakýlteti jataqhanasyndaǵy stýdentterdi alańǵa shyǵaryńdar, senderdi ustap alsa, ózim qutqaramyn dep ýáde berippin. Ol ekeýi ustalyp qalypty da, bizdi alańǵa shyǵarýǵa úgittegen OBHSS maıory I.Qyndybaev dep baıandapty.
Aryzdy aramyzda týǵan eregesten ósh alý úshin A.Drýjının uıymdastyrǵanyn olarǵa bastan-aıaq aıtyp berdim. Bunyń mánisi mynada edi. Burynyraqta A.Drýjınınniń sybaılas dosy A.Hıhlıchti jemqorlyǵy úshin KGB-dan túsken nusqaý boıynsha qylmysyn moıyndatyp, zań ornyna bergenimdi, ol týraly Almaty oblystyq KGB basqarmasynyń qyzmetkeri A.Adamov jaqsy biletinin túsindirip berdim.
Dosynyń kegin alý úshin bul sabaz maǵan ne istemedi deseńshi! Joǵarydaǵy áreketinen eshteme ónbegen soń, araǵa ýaqyt salyp baryp ústimnen endi ashyq aryz uıymdastyrdy. Birde meni bizdiń mınıstrliktiń kadr basqarmasy jeke quramasynyń ınspektory ózine shaqyryp alyp, aty-jóni belgili eki adam meniń ústimnen aryz túsirgenin aıtty. Ol ony aýyzsha baıandap bylaı dedi.
– 1986 jyldyń 12 sáýiri kúni Almatynyń tóńiregindegi saıajaıda «Almatypromsnabtyń» bir qoıma meńgerýshisinen 50 myń som para alypsyń. Sol týraly túsinik jazyp, ózińniń alǵanyńdy rasta. О́ıtkeni, kórshi saıajaıda bolǵan olar bar jaǵdaıdy óz kózderimen kórgen, – dep aty-jónderin aıtpaı, ne aryzdy kórsetpeı qysymǵa aldy. Men ınspektorǵa:
– Onda, siz olar sol jerde meni 12 sáýir kúni keshke jaqyn naqty kórgenderin dáleldeıtin jazbasha túrde qaıtadan ótinish jazdyrtyp, oǵan qoldaryn qoıdyryp alýyńyzdy suraımyn, – dedim. Inspektor bul aıtqanyma ashý shaqyryp, meni yqtyrǵysy keldi. Men de irkilmesten:
– Meniń taǵdyrym sizge oıynshyq emes. Bolashaq ómirim jalanyń qurbany bolmas úshin eshkimniń bet-júzine qaramaı ádildikke súıenińiz, – dep betine týra qarap edim, kózin tómen salyp: «Bara berińiz», dedi.
Arada eki kún ótkende ınspektor qaıtadan shaqyryp alyp, taǵy da eshqandaı aryzdy kórsetpeı:
– Olar seni sol 12 sáýir kúni kórgenderin rastap berdi, – dedi nyq senimmen. Men de qaımyqpaı:
– Olardyń araǵa bir jyldan astam ýaqyt salyp jazǵan aryzdaryna kúmán keltirmeısiz be? – dep ózine saýal qoıdym da. – Aryzdy dál solar jazǵanyn taǵy da muqııat tekserińiz, – dedim. Ol oılanǵansha ıspektordyń betine týra qarap turyp:
– Men 1986 jyldyń 12 sáýiri kúni Almaty qalasynyń mańy turmaq, Qazaqstannyń ózinde bolǵanym joq. Grýzııanyń Shaltýba qalasynda issaparda júrgenim týraly qujattarymdy, oǵan qosa ary-beri ushqan bıletterimdi kadr bóliminen kótertkizip, anyqtańyz! Munyń bári baryp turǵan jala ekenine sonda kózińiz naqty jetedi, – dedim. Muny kútpegen ol sózime qyzaraqtap, sálden soń lajsyz ılikti.
Sharasy taýsylǵan ınspektor tekserý qorytyndysynyń bir danasyn, ózge de qujattardy qosyp maǵan berdi. Bul ádeıi kúıdirý úshin jabylǵan jala ekenin kórsetip, qalalyq prokýratýraǵa jazǵan aryzyma jaýap ta kelmedi, eshqandaı shara da qoldanbady. Oǵan men de qajı qoımadym. О́ıtkeni, jeldiń qaıdan soǵyp turǵany belgili ǵoı, – dep Ilekeń ózine qaıta-qaıta uıymdastyrylǵan jaladan qalaı aman qalǵany týraly osylaı aıtyp bergen edi.
Ilııas Dárkembaıulyn qyryna alǵan sol kezdegi bılik «Jeltoqsan oqıǵasynda» jastarǵa janashyr bolǵan keıipker retinde aıyptalady. О́zi qyzmet istegen ÝBHSS-tiń basqarma basshylyǵy joǵary jaqqa: «Jeltoqsan oqıǵasy kezinde alańdaǵy jastarǵa qas-qabaǵymen kómek kórsetti. Shabýyldaǵan birde bir basbuzarlar men nashaqorlardy ustaǵan joq» degen aryzdardy joǵary jaqqa qarsha boratady.
Ilekeń birde taǵdyry qyl ústine ilingen sol kezdi eske ala otyryp, halqymyzdy ultshyl dep aıyptaǵan úlken jıynda qandastarymyzdyń namysyn óleńmen ulyqtap, qalaı qorǵaǵany jaıly aıtyp bergen edi.
– Ýaqyt jyljyp, 87 jyldyń jeltoqsan aıy da keldi. Bılik basyndaǵylar 86 jyldyń oqıǵasyna oraı, ultymyzdy saıası turǵydan odan ári tuqyrtyp alýdy kózdedi. Onyń mánisi sol jylǵy shilde aıynda shyqqan SOKP Ortalyq komıtetiniń halqymyzǵa ultshyldyq aıdaryn taqqan qaýlysyn bizdiń mınıstrlik 10 jeltoqsan kúni talqylady. Jıynǵa respýblıkadaǵy quqyq qorǵaý organdary basshylarynyń bári qatysty. Men bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy edim, sodan shyǵar jaryssózdiń birinshi kezegi maǵan berildi.
Aıtar oıymdy juptap, jelilep aldym da, qazaq halqy ultshyl emes, kerisinshe bótendi bólmeıtin baýyrmashyl, ózgeni tórine shyǵaryp, tatý ómirdi qalaıtyn el deı kele, azshylyqqa ushyraýy, soǵys náýbeti, ózge ulttardyń kúshpen jer aýdarylyp kelgeni, ári tyń ıgerýdiń saldary ekenin tilge tıek ettim. Biraq, qazaq halqy olardyń bárin de jatyrqamaı, óz qushaǵyna alǵan meıirimdi ult dedim. Taǵy biraz sózimdi ótkir-ótkir aıtyp keldim de, nar táýekel, osyndaı meımandos ultymnyń mereıin kópshilik aldynda nege jyrlamasqa dep: «Maqtanamyn» degen óleńimdi bar shabytymmen: «Qudaıy qonaq dep turyp, Arnap kelse at buryp. Qaramaı tús, suryna, Qaraqshy ma, ury ma. Qabaq shytpaı shat turyp, Qushaq jaıyp qarsy alǵan. Asyn qoıyp aldyna, О́zi jemeı saqtaǵan. Taza tósek, mamyǵyn, Jaıyp, tósep tastaǵan. Qastyq oılap bir janǵa, Jamandyqqa baspaǵan. Janyndaǵy joldasyn, Jaýynan qorqyp satpaǵan. Qasy kelse aldyna, Tý syrtynan atpaǵan. Dostyq qushaq ashylsa, Dostasýdan qashpaǵan. Basqa ulttyń urpaǵyn, Qondyryp keń jerine, Jetistigin maqtaǵan. Kelse aldyna ata dep, Balasyndaı baptaǵan. Uly dostyq mekeni – Týǵan elim Qazaqstan! Sende týyp óskenime, Ulyń bolyp ótkenime, Bar álemge jar salyp, Asqaq únmen án salyp, Baqyttymyn dep maqtanam!» – dep tógilte oqyp shyqqanymda zal siltideı tyndy. Birer mınýttan soń ár jerden shyqqan kúbir-kúbir sózderdi qulaǵym shaldy. Mıkrofonǵa jaqyn turyp oqyǵandyqtan daýysym sańqyldap qatty shyqqan eken. Ornyma kelip jaıǵasqanymda oń jaǵymdaǵy mınıstrliktiń shtab bastyǵy B.Bolsambekov ózi alǵa qarap otyryp, qolymnyń eki saýsaǵyn: «Jaraısyń» degendeı qysyp-qysyp qoıdy. Ultymyzdyń ózge azamattary da júzderi bal-bul janyp, rızashylyqtaryn ishteı bildirdi.
Meniń bul «baıandamam», mınıstr Kınıazevtiń shamyna qatty tıgen kórinedi. Ol: «On tak emosıonalno vystýpıl, daje ý menıa na glazah slezy poıavılıs» dep mazaq etkenin qasynda otyrǵan aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, qazaq qyzy jınalys bitken soń bizge aıtyp berdi. Ne kerek, aqyry mınıstrlik basshylary meni basqa jaqqa aýystyrýdy qolǵa alyp: «Mańǵystaý ne Jezqazǵan oblysyna barasyń. Almatyda qalýǵa saǵan múldem bolmaıdy», dep kesip aıtty.
Jezqazǵan oblystyq ishki ister basqarmasynda berilgen jumysty abyroımen atqaryp, 1988-1989 jyldarǵy birte-birte jetken «saıası jylymyqtyń» arqasynda halyq aldynda abyroı-bedelim ósip, qyzmetim tabysty boldy. Sondyqtan da mundaǵy eldi, jerdi jaqsy kórip kettim. Bertin kele: «Jer ortasy Jezqazǵan, Keń ǵaryshqa jol salǵan. Mendeleev kestesin, Tańdandyryp ken qazǵan. Tasy kúmis, qumy altyn, Aınalaıyn Jezqazǵan!», – degen óleńim sol kezdegi «Jezqazǵan týy» gazetine shyqqanda jergilikti halyqtyń alǵysyna keneldim. Maıordan polkovnık shenine deıin óstim. Sol kezde qatty qolǵa alynǵan oblystyq «Qazaq tili» qoǵamyna, Qazaqstan halqy Assambleıasyna qosymsha qyzmet kórsetip, alty jyldan soń aman-esen qasıetti altyn besigim Almatyma qaıta oraldym», – degen edi.
Ilekeńdeı ultynyń namysyn ulyqtaǵan quqyq qorǵaý mamandary ol kezde múldem az edi. Degenin júrgizip turǵan Kolbınniń ózine qaraǵaıdyń qarsy butaǵyndaı qasqaıyp turyp qarsy sóz aıtqan Juban Moldaǵalıevtaı erjúrek aqynnyń ónegesin jalǵastyrǵan Ilııas Dárkenbaıulynyń shynynda búkil quqyq qorǵaý organdary aldynda óleńmen qas batyrdaı aıbar kórsetkeni – naǵyz erliktiń úlgisi emes pe!
«Adam bop qalý kóp qıyn», dep Qadyr aqyn aıtqandaı, Ilekeń bala jasynan qansha qıyndyq kórse de esh moıymaı, aqynǵa tán órshil rýhpen eli úshin adal eńbek sińirgen azamat. Jeltoqsan yzǵaryna keýdesin tósep, ult namysyn qorǵaǵan qaıratker Ilııas Dárkenbaıuly aǵamyz áli tyń. Shalqar shabytymen, aq adal nıetimen uzaq jasaı berýine tileýlespiz!
Qanapııa OMARHANULY,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri.
Almaty.