Tajaldy tejeý talaby

Esi kirgenniń de, esi áli kirmegenniń de esin alatyn esirtkige salyný ádeti búginde adamzat balasyn alańdatyp otyrǵan eń qaterli keseldiń birine aınaldy. Sondyqtan, bul dertke boı aldyrmaýdyń, múmkin bolsa odan hal-qaderinshe arylýdyń jolyn izdemegen el kemde-kem. Biraq ómirdegi shyndyqty jurttyń bári kórip otyr. Esirtkige elikteý de, odan aryla almaı nashaqorlyqqa salyný da, sóıtip, aqyr aıaǵynda irip-shirip ólý de úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵandaı. Budan keıin kesirli keselden qutylar esh amal qalmaǵandaı kórinedi. Áıtsede, «Saqtansań saqtaıdy» degendeı, esirtkiden saqtaný men nashaqorlyqqa qarsy túrli sharalardy uıymdastyra bilgen utatyny anyq. Soǵan qaraǵanda, ári resmı statıstıkalyq derekterge kóz júgirtsek nashaqorlardyń sany elimizde sońǵy bes-alty jyldyń kóleminde biraz azaıǵan kórinedi. Bul derekterge súıenip, bir sát kóńilimizdi demesek te, nashaqorlyq qaıdan shyǵa beredi, jastarymyz esirtkiniń arbaýyna nege túse beredi degen saýal maza bermeıdi. Sondyqtan da, esirtkiden qorǵaý amaly qandaı, jalpy, esirtki satyp, paıda tabýdy kózdegenderge qarsy kúres qalaı júrgizilip jatyr degen suraqtarǵa jaýap izdep, Ishki ister mınıstrligi Esirtki bıznesine qarsy kúres komıteti tóraǵasynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Ardaq Erseıitovke jolyqqan edik. – Ardaq Jaıdaquly, egemen­digimizdi aldyq, etek-jeńimiz­di jıdyq, shekaramyzdy shegen­dedik degendeı, barlyq jaǵdaı jaqsy, alaıda, osy bir aıaqtan shalar esirtki elimizge qaıdan, qalaı kele beredi? – Iá, durys aıtasyz, qaýip qaıdan demeńiz. Alaıda, elimizde barlyq memlekettik organdardyń birlese qabyldap otyrǵan keshendi is-sharalary arqasynda esirtki jaǵdaıynyń órshýine, esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy tegeý­rindi tosqaýyl qoıylýda. Biraq, Aýǵanstandaǵy halyqaralyq qylmystyq toptar bizdiń elimizdiń aýmaǵyn Reseı men Eýropaǵa esirtki jetkizýge paıdalanýǵa tyrysyp baǵýda. Ony da jasyra almaımyz. Sonda bizdiń elimizdiń aýmaǵynan esirtki tranzıti «soltústik marshrýt» dep atalatyn baǵyt arqyly Reseıge, odan ári Eýropa elderine ótedi. Kórdińiz ǵoı, osy baǵyttar arqyly ketip jatqan esirtki bóligi belgili bir mólsherde ótken joldarynda da qalyp jatyr. Degenmen, halyqaralyq sarap­shylardyń baǵalaýlary boıynsha sońǵy jyldary Aýǵanstannyń soltústiginde apıyn kóknári ala­ńynyń burynǵysynan qysqar­ǵanyn, esesine onyń ońtústik eldi mekenderinde bel alǵanyn atap kórsetýde. Muny sheteldik sarapshylar Taıaý Shyǵystaǵy jáne Soltústik Afrıka elderindegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaılardyń ýshyǵý oshaqtarynyń týyndaýymen jáne soǵan oraı esirtki trafıginiń ózgerýimen baılanystyrady. Sonymen qatar, Aýǵanstannyń ońtústik eldi mekenderine geroın óndirýge qajetti prekýrsorlardyń Úndi men Pákistannan tikeleı jetkizilýi esirtki óndiretin orta­lyq­tardyń oryn aýystyrýyna úlken yqpal etip otyr. – Endeshe, Birikken Ulttar Uıymynyń baıandamasynda Aýǵanstannan shyǵatyn geroın trafıginiń Pákistan, Iran, Túrkııa, odan ári Eýropa men Reseıge tikeleı shyǵýyn qamta­masyz etetin Balqan túbegi arqy­ly ótetin jańa marshrýty bar ekeni aıtylǵandyǵynda shyndyq bar-aý. Demek, bul jaǵ­daıǵa nazar aýdarar bolsaq, Qazaq­­stan aýmaǵy arqyly ótetin geroın trafıgi kóleminiń qysqar­ǵanyn baıqaımyz ba? – Sońǵy jyldary el aýmaǵy arqyly ótetin geroın trafıgi kóleminiń qysqaryp otyrǵanyn naqty aıta alamyz. Bul tek siz aıtqan sebepterge ǵana baılanys­ty emes. Naqty dálel, Qazaqstanda ońtústik shekaralardy nyǵaıtý boıynsha biregeı sharalar qabyl­dandy: shekaralar zamanaýı tekserý qural-jabdyqtarymen, ıaǵnı, tek ótkizý pýnktterinde ǵana emes, onyń perımetri boıyn­sha qor­ǵanys jáne baqylaý qural­darymen jabdyqtaldy. Osy maq­satqa eli­mizdiń bıýdjetinen 232 mln. AQSh dollary kóleminde qara­jat bó­linip, ıgerildi. Ortalyq Azııa bo­ı­yn­sha mundaı sharalar kóp­­­­­­­tegen elderde qabyldanǵan emes. Elimizdiń ońtústik óńirlerinde uıymdasqan esirtki toptaryn, iri esirtki saýdagerlerin jáne kontrabandashylardy quryqtaýdy qamtamasyz etetin ishki ister organ­darynyń mamandandyrylǵan esirt­kige qarsy bólinisteri mate­rıaldyq-tehnıkalyq taraptan kúsheıtildi. Joǵaryda atap ótken sharalardy iske asyrýdyń pármendiligine ári profılaktıkalyq tıimdiligine qol jetkizý maqsatynda otandyq jáne sheteldik buqaralyq aqpa­rat quraldarynda keńinen aqpa­rattyq naýqandar júrgizilýde. Osynyń esebinen, birinshi kezekte zańsyz esirtki tasymaldaý úshin Qazaqstan aýmaǵyn paıdalanýǵa nıetti uıymdasqan qylmystyq esirtki toptary úshin qolaıly jaǵdaılardy joıý kózdeldi. – Demek, qazirgi kúni osy sharalar saldarynan geroın tapshylyǵy «otandyq» esirtki naryǵynda baıqalǵan jaıy bar deısiz ǵoı? – Bul, joǵaryda aıtqanym­daı, esirtki naryǵyndaǵy jaǵ­daıdy bizdiń baqylaýda ustap otyr­ǵandyǵymyz. Sonyń saldarynan qara bazardaǵy geroın tapshylyǵynan onyń kóterme saýdadaǵy jáne jeke saýdadaǵy baǵasy 6 ese ósti. Budan máseleniń ekinshi jaǵy kórindi. Endi esirtkige táýeldi jastar qatary sıntetıkalyq esirtkilerge áýestene bastady. Bul sıntetıkalyq esirtkiler (LSD, ekstazı, amfetamın) Reseıden jáne Batys Eýropa elderinen ákelinedi. Árıne, qabyldanyp jat­qan naqty sharalardyń nátı­jesinde nashaqorlyqtyń bul túriniń tereńdep taralýyna da jol berilmeýde. Jastardyń demalys­ oryndary, oqý oryndary jan-jaqty jiti baqylaýda tur. Máselen, ótken jyldyń sońynda Reseıden sıntetıkalyq esirtkini jetkizýmen aınalysa bastaǵan uıymdasqan qylmystyq top ustaldy. Sonymen qatar, bul geroın­ tapshylyǵy nashaqorlardy esirt­kige elitýdiń jańa joldaryn izdete bastady. Bul rette qoljetimdi dárilik preparattardyń qosyndylarynan jasalatyn «dárilik» nemese «dárihanalyq» nashaqorlyqty aıta alamyz. Máselen, jantúrshigerlik «dezomorfın», onyń halyq aýzyndaǵy ataýy «qoltyraýyn». Mundaı esirtkige bas qoıǵan nashaqordyń denesi qysqa merzim ishinde-aq irip-shirip ketedi. Ári ony shyǵarýmen áýestene bastaǵan zerthanalar Soltústik Qazaqstan oblysynda jáne Pavlodarda anyqtalyp, der kezinde joıyldy. Dárihanalar boıynsha da jedel is-sharalar júrgizilýde, quramynda kodeıni bar tyıym salynǵan preparattardy reseptisiz satýǵa jol berilmeıdi. Esirtki bıznesi úshin Qazaqstan aýǵan geroınin taratatyn elder qataryna jatpaıdy, tek joǵaryda aıtqanymyzdaı, el aýmaǵy tranzıt retinde paıdalanylýda. Geroın halyqaralyq erejeler boıynsha júgi aqtaryp, tekserýge jatpaıtyn «TIR» rejimindegi súrgi salynǵan (plombylanǵan) avtokóliktermen, temirjol vagondarymen konteınerlerde tasymaldanady. – Qazirgi kezde jastar arasynda shylymǵa aralastyryp shegýge arnalǵan qospalar túrindegi esirtkilik zattar taraı bastady deıdi. Olar qaıdan kelip jatyr? – Ýaqyt bir orynda turmaıdy, esirtkini tasymaldaýshylar men­ onyń túrin jasaýshylar da qarap jatpaıdy. Sondyqtan esirtkilerdiń jańa túrleriniń paıda bolyp jatatyny jasyryn emes. Sonyń biri – shegýge arnalǵan shóp qospalary (mıkster, spaıstar). Olar týraly aqparat elimizde alǵash ret 2009 jyly paıda boldy. Birneshe ret maqsatty jedel is-shara ótkizilip, olardyń quramynda esirtki nemese psıhotroptyq zat­tar bary anyqtaldy. Osy mıks­­terdi («Genie»,«Sen Cati­on»,­ «Da­miana chocolate», «Jan Rush»,«Spice»,«Effie») satý­dyń alǵash­qy fak­tileri Alma­ty­ qala­syn­da tirkelip, olar­dyń qura­mynan tetragıdro­kan­na­bınoldyń analogy – sınte­tıka­lyq kannabınoıd (JWH) bary anyqtaldy. Shegýge arnalǵan bul qospa­lardyń adam aǵzasyna eleýli zııan tıgizetinin eskerip, shuǵyl shara qoldaný úshin elimizdiń aýmaǵynda atalǵan zattardy satýǵa jáne tutynýǵa tyıym salyndy. Muny zańnamalyq turǵydan nyǵaıtý maqsatynda «Esirtki, psıhotroptyq zattar, prekýrsorlar jáne olardyń zańsyz aınalymy men teris paıdalanylýyna qarsy is-qımyl sharalary týraly» Zańǵa atalǵan shóp qospalarynyń quramynda kezdesetin 28 sıntetıkalyq kannabınoıdt shekteý engizildi. Iаǵnı, osy zattardyń zańsyz aınalymy úshin qylmystyq jaýapkershilik belgilendi. – Ardaq Jaıdaquly, aıtyp jatqandaryńyzdyń bári túsinikti, endi esirtki bıznesine qarsy kúrestegi jumystyń naqty nátıjesi bar ma, sol týraly aıtsańyz? – Nege bolmasyn, árıne, bar. Máselen, jyldyq qorytyndylar boıynsha sóz etsek, ótken jyly 3639 esirtki qylmysy, onyń ishinde 2155 esirtki satý faktisi, 228 esirtki kontrabandasy anyqtaldy. Zańsyz aınalymnan 25,8 tonna ártúrli esirtki, onyń ishinde 735 kg. geroın alyndy. Nátıjesinde esirtki tutynýshylarǵa baǵyttalǵan esirt­kiniń 35 mln. birjolǵy mól­sheriniń joly kesildi, al olardy satýdan esirtki saýdagerleri alýy múmkin 5 mlrd. teńge (31 mln. AQSh dollary) kóleńkeli aınalymǵa jiberilmedi. Joǵaryda aıtyp óttim, esirtki bıznesine qarsy kúreste barlyq memlekettik organdar birlese kúres júrgizedi. Esirtki qylmystarynyń uıymdasqan nysandaryna qarsy is-qımyl boıynsha keshendi sharalar vedomstvolyq jáne vedom­stvoaralyq birlesken jedel-izdes­tirý is-sharalary sheńberinde júzege asyrylady. Olardy iske asyrýǵa Ulttyq qaýipsizdik komı­te­tiniń, UQK Shekara qyzme­ti­niń, Qarjy mınıstrligi Keden­dik ba­­qylaý komıtetiniń, Ekono­mıka­lyq qylmysqa jáne sybaı­las jem­qorlyqqa qarsy kúres agenttiginiń bólinisteri jumyl­dyrylady. Is-sharalar jospary esirtki kontrabandasy salasyndaǵy UQT áreketterin anyqtaý men jolyn kesýge, esirtki bıznesine qarsy is-qımyl jasaý, esirtki kiristerin zańdastyrý faktileriniń jolyn kesý boıynsha quqyq qorǵaý organdarynyń ózara is-qımylyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Bul oraıda, ishki ister organdarynyń jedel jáne tergeý bólinisteri qyz­­metkerleri quramynan turaq­ty jumys isteıtin arnaıy bólim­der qurylyp, olar esirtki bızne­si salasyndaǵy uıymdasqan qylmys­tyq toptardy anyqtap qujat­tan­dyrý áreketteriniń jolyn kesýde. О́tken jyly 62 esirtki qyl­mysyn jasaǵan 12 uıymdasqan qylmystyq top áshkerelendi. Olardyń 12 basshysy men 44 qaty­sýshy qylmystyq jaýap­ker­­shilikke tartyldy. Esirtki kiris­­terin zańdastyrý boıynsha 8 qylmystyq is qozǵaldy, olardyń sheńberinde 18 mln. teńgeden astam qa­rajat alynyp, múlikke tyıym­ salyndy. Jalpy, esirtki qyl­mys­tarynyń basym bóligi esirtki satý jáne esirtki kontrabandasy faktilerinen quralatyny belgili. Máselen, ústimizdegi jyldyń ótken merziminde bir myńnan astam esirtki satý faktisi anyqtaldy. Shekaradan zańsyz esirtki alyp ótýdiń (kontrabanda) 50 faktisi anyqtaldy. Zańsyz aınalymnan 2 tonnadan astam esirtki, onyń ishinde 90 kg. geroın tárkilendi. Árıne, bul shekara qyzmetimen, kedendik organdarmen birlese oty­ryp keshendi sharalardy qabyl­daýdyń nátıjesinde jetken jetistik deımiz. Memlekettik shekara­dan ótý pýnktteri, shekara boıy nyǵaıtylyp, tekserý qu­ral-jabdyqtarymen, qyzmettik-izdes­tirý ıtterimen qamtamasyz etilýde. Sol sııaqty kópshilikke aty málim qarasoranyń ónim beretin kezeńinde jalpy respýblıka­ boıynsha «Kóknár» jedel-profı­laktıkalyq is-sharasy ótkiziledi. Bıylǵy jyly 2 maýsym kúni osy shara bastaý aldy. Onyń maqsaty – Shý alqabynda ósetin qarasoradan daıyndalatyn esirtkini tasý joldaryn anyqtaý, onyń jolyn kesý. Barlyq aımaqtarda aýǵan esirtkisin tasymaldaý arnalaryn jabý, esirtki bıznesimen aınalysatyn uıymdasqan qylmystyq toptardy anyqtap, olardyń qylmystyq áreketterin joıý, sonymen qosa vedomstvoaralyq esirtki bıznesimen kúres boıynsha ózara is-qımyl jasasý tıimdiligin arttyrý úshin maqsatty is-sharalar júrgiziledi. Shý alqabyn jiti baqylaý maqsatynda Jambyl oblysy IID esirtki bıznesimen kúres jónindegi «Delta-Dolına» aımaqaralyq arnaıy bólim qyzmet atqarady. Jambyl oblysynyń basty tas joldarynda qosymsha beketter qurylyp, jergilikti avtojoldarda, qumdy óńirlerde mobıldik toptar kúzet atqarady. Elimizdiń ózge de aımaqtarynda belsendi jumys atqarylýda. «Kóknár-2014» operasııasyn júr­gizý ózge de aýqymdy jedel jáne profılaktıkalyq sharalarmen qosa, sonyń ishinde aldyn alý jumysyn kúsheıtý, kóshi-qon legin tómendetý eldegi esirtki jaǵdaıyna oń áserin tıgizeri sózsiz. Múddeli organdarmen birlese otyryp, «Dopıng», «Shep» jedel is-sharalary, al Shanhaı yntymaqtastyq uıymy jáne Táýelsiz elder dostastyǵy sheńberinde de birqatar arnaıy sharalar júzege asyrylýda. Ońtústik shekara arqyly eli­mizge engen esirtkiniń iri partııalary birden joıylady. Naýryz aıynyń sońynda Jambyl oblysyndaǵy aýmaqtyq esirtki bıznesine qarsy kúres basqarmasynyń qyzmet­ker­leri Memlekettik shekarany buzyp ótip, 12 kg-ǵa jýyq geroın tasymaldaǵan Qyrǵyz eliniń azamatyn qolǵa túsirdi. Son­daı-aq, Qaraǵandy qalasynda tike­leı komıtet qyzmetkerleriniń jedel-izdestirý is-sharalarynyń nátıjesinde taǵy bir qyrǵyz eliniń azamaty 6 kg. geroınmen ustaldy. Jedel jumystardy jalǵastyrý barysynda álgi azamattan qosymsha 18 kılogramnan astam geroın tárkilendi. Sóıtip, bul joly jalpy salmaǵy 24 kg. geroın qurtyldy. Eger geroınniń bir jolǵy mól­sheri ortasha alǵanda 0,1-0,2 gramm ekenin eskersek, qanshama ómir­diń­ esirtkige tartylýynan qut­qa­­rylǵanyn bilýge bolady. Bul Es­irt­ki bıznesine qarsy kúres komı­tetiniń atqaryp otyrǵan ju­my­synyń bir bóligi ǵana. Ju­myla kóter­gen júk jeńil deıdi. Bul ret­­te múddeli memlekettik organ­dar­­dyń ǵasyr qasiretine qarsy je­del-pro­fılaktıkalyq sharalary keńi­nen júrgizile bermek. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».