Qarqyn ala bastaǵan oń úderisterdiń mańyzdylyǵyn bárimiz jaqsy túsinemiz. El ekonomıkasy men halqymyzdy jetistikke jetkizetin úlken ózgeristerdiń de aýyly alys emes ekenine senim ulǵaıdy. Ras, atqarylatyn jumys kóp. Aldaǵy reformalardyń aýqymy men Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy mańyzyn aıqynyraq seziný úshin aldymen onyń syrtqy kórinisine úńilý kerek. Al búgingi shyndyqtyń syrtqy kórinisi halyqtyń ártúrli áleýmettik toptary arasynda tabysty bólýdiń teńgerimsizdigi, ıaǵnı ony bólýdegi olıgarhııalyq ekonomıka men qýatty keri qaıtarylymǵa negizdelip qurylǵanyn kórsetip otyr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev saılaýaldy baǵdarlamasynda «Bizdiń basty maqsatymyz – Qazaqstanda ádilettilik ornatý. Ol úshin ótkennen sabaq alyp, ótkenniń qateligin túzetip, qordalanǵan máselelerdi sheshý kerek», dedi. Saıası tuǵyrnamasynda Prezıdent «Qazaqstandaǵy olıgopoldik kapıtalızm áleýmettik teńsizdikti týdyrǵanyn», sondaı-aq «kedeılik tuzaǵynan» shyǵý qajettiligi týraly, ony qurýdaǵy monopolısterdiń aıtarlyqtaı teris ról atqarǵanyn, olardyń úlesine sarapshylar eseptegendeı, ulttyq tabystyń úshten eki, al halyqqa úshten bir bóliginen azy ǵana tıesili bolǵanyn erekshe atap ótti. Al shyn máninde bul «kórsetkish» kerisinshe bolýy kerek edi. Árıne, munyń sebepteri tereńde jatyr. Eń aldymen, memlekettik basqarý júıesindegi jyldar boıy qalyptasqan teris transformasııalyq úderisterdi atap ótý qajet. Shynynda da, qabyldanǵan sheshimderge jaýapkershilik bolmaýy, vedomostvolyq bóliniste sapa men kásibıliktiń tómendeýi baıqaldy.
Táýelsiz reformalar jyldarynda kóptegen memlekettik, salalyq jáne aımaqtyq damý baǵdarlamasy qabyldandy. Sońǵy eki onjyldyqta kóptegen bastama sátsizdikke ushyrady, baǵdarlamalar maqsatty baǵyttar boıynsha oryndalmaı qaldy nemese kerisinshe, merziminen buryn oryndaldy da únemi túzetýler engizilip otyrdy. Al munyń barlyǵy baǵdarlamalyq qujattardyń qatań ǵylymı-ádistemelik negizdeý satysynan ótpegendiginen edi. Osylaısha, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq negizde ekonomıkany ártaraptandyrýdy júzege asyrý úlken sátsizdikke ushyrady.
Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ishinde birneshe memlekettik baǵdarlama júzege asyryldy, biraq is júzinde ekonomıkany ártaraptandyrý sezilmedi. Ekonomıkanyń óńdeý sektory óz ónimderiniń edáýir bóligi boıynsha álemdik ekonomıkada ǵana emes, EAEO-nyń jalpy naryǵynda da básekege múldem qabiletsiz ekenin kórsetti. Basqasha aıtqanda, ulttyq joba sheńberi aıasynda az nemese múldem tıimsiz baǵdarlamalar men ishki baǵdarlamalardyń kóptegen túri jasaldy. Bul qujattar, shyn máninde, baǵdarlamalyq jasaqtama bola otyryp, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn basqarýǵa birshama kedergi keltiredi. О́ıtkeni olar qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalarǵa qaıshy kelip, janama jumys isteıtin keıbir memlekettik baǵdarlamalardy nemese olardyń jeke mindetterin tolyǵymen qaıtalady. Basqarýdaǵy bul sáıkessizdik is júzinde barlyq ekonomıkanyń «Forbes Qazaqstan» tizimindegi «yqpaldy» dep tanylǵan birneshe adamnyń qolynda bolýymen baılanysty edi. О́ıtkeni jekeshelendirý kezinde memlekettik menshik múddeli taraptardyń shaǵyn tobynyń paıdasyna sheshildi, Ulttyq qor qarajatyna qol salý bastaldy, memlekettik satyp alý júıesi de zańsyzdyqtar arqyly júzege asyrylyp keldi.
Eń qaýiptisi, óńirlerdiń damý deńgeıindegi, barlyq turǵyn halyqtyń ómir súrýindegi alshaqtyqqa alyp keldi. О́ńirlerdi damytýdyń ekonomıkalyq deńgeılerin teńestirýge baǵyttalǵan aımaqtyq saıasattyń bul ustanymy memlekettik basqarýdyń burynnan kele jatqan ıdeıasy bolǵanymen, alǵa qoıǵan maqsatqa jetýdiń naqty nátıjesin kórsete almady. Paıymdap qarasaq, bul maqsatqa jetý múmkin emes, óıtkeni bul meje metodologııalyq maǵynada ártúrli tabıǵı resýrstary bar damyǵan elderde de synǵa tótep bere almaıdy. Salalar men salalyq keshenderdi mamandandyrýda básekelestik artyqshylyqtardy tıimdi paıdalaný, sondaı-aq óńirlik klasterlerdi qalyptastyrý negizinde óńirlerdiń áleýetin barynsha arttyrý qajet.
1990-1995 jyldarda memlekettik basqarý júıesiniń negizgi qyzmetterinde ǵylymı ortadan shyqqan adamdar bolǵany esimde. Olardyń qoly taza edi jáne ıntellektýaldyq qadir-qasıeti joǵary boldy. Sondyqtan da olar el úshin tıimsiz, qolaısyz sheshimderdiń qabyldanýyna jol bermedi.
Oblys ákimderiniń qyzmetin reıtıngtik baǵalaý júıesimen baılanysty tıimdi óńirlik saıasatty qalyptastyrý úderisterin tejeıtin taǵy bir qaǵıdatty atap ótýge bolady. Basqarý júıesiniń ardagerleriniń esinde bolýy kerek, buryn bul baǵalaý tásili eki ret – 90-jyldardyń ekinshi jartysynda jáne 2000-jyldardyń birinshi jartysynda qoldanylǵan. Biraq bul qaǵıdat absýrdqa deıin jetti. О́ıtkeni baǵalaý ádistemesiniń negizine oblys ákimderiniń baqylaýyndaǵy aımaqtardyń ózderi usynǵan aqparat negizge alyndy.
Qazir Úkimette bul júıeni taǵy, ıaǵnı úshinshi ret engizý ıdeıasy qozǵalyp otyr. Osyǵan baılanysty suraq týyndaıdy. Biz osy qadam arqyly burynǵy qatelikti qaıtalap otyrǵan joqpyz ba? Bul júıe negizinen jınaqtalǵan kókeıkesti máselelerdi sheshý úshin ne bere alady? Qazirgi jaǵdaıda atalǵan júıe onsha tıimdi emes. Sebebi, memlekettik statıstıka ekonomıkany, ıaǵnı onyń óte jabyq kvazımemlekettik sektorynda úlken senim týdyrmaıdy. Biraq reıtıngtik baǵalaý múmkindiginshe obektıvti bolsa jáne eń bastysy, olar óńirlerdi damytý boıynsha naqty júıeli is-qımyldardy negizge alsa, ol áli de oń ról atqara alady. Túıindi ári kókeıkesti máselelerdi sheshpeı qandaı da bir tıimdi ekonomıkalyq damýdan úmittený qıynǵa soǵady.
Bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń, negizinen atqarýshy bıliktiń mindeti bolyp sanalatyn yqtımal sheshimniń egjeı-tegjeıine úńilmeı-aq, osy máselege qatysty oılardy jalpylama túrde aıtýǵa bolady. Eń aldymen, úılesimdiliktiń teńgerimdi mehanızmin eskere otyryp, damýdy basqarý mindetterine memlekettik kózqarastyń burynǵy basymdyǵyn qalpyna keltirý qajet. Ol úshin ǵylymı-saraptamalyq qoǵamdastyqtyń áleýetin tartý negizinde aǵymdaǵy, orta jáne uzaqmerzimdi damýdyń maqsattary men mindetterin joǵary tıimdi boljaý, qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizýdi qamtamasyz etý jónindegi sharalar keshenin saralanǵan, oılastyrylǵan túrde josparlaý qajet. Basqarý júıesiniń josparlaryn júzege asyrý úderisterin qatań monıtorıngteý negizinde is-sharalardy oryndaý úshin jaýapkershilik engizý sııaqty máseleler sheshimin tabýǵa tıis.
1990-1995 jyldarda memlekettik basqarý júıesiniń negizgi qyzmetterinde ǵylymı ortadan shyqqan adamdar bolǵany esimde. Olardyń qoly taza edi jáne ıntellektýaldyq qadir-qasıeti joǵary boldy. Sondyqtan da olar el úshin tıimsiz, qolaısyz sheshimderdiń qabyldanýyna jol bermedi. Biraz ýaqyttan keıin, 1996-2000 jyldary memlekettik basqarý júıesine jobalyq tásil ákelgen jáne bıýrokratııalyq júıege qarqyn bergen kóptegen tabysty kásipker shaqyryldy. Olar eldiń jalpy damýymen ushtastyra bermese de, biraz naqty máselelerdiń sheshilýin jedeldetý jolynda kóp eńbek sińirdi. Beınelep aıtqanda, olar jeke aǵashtardy anyq baıqaǵanymen, ormandy tutastaı kóre almady.
Biraq eń soraqysy sol kezde memleket múddesine qaıshy keletin toptyq kásipkerlik múddeler paıda boldy. Odan keıin kadr saıasatynda «kásibı memlekettik qyzmetkerlerge» súıený tásili basym bolǵan 2001-2010 jyldar kezeńi keldi. Bul is júzinde «sur pıdjaktar» ortasyna syımaıtyn adamdardy basqarý júıesinen yǵystyrý kezeńi edi. Aqyrynda 2011-2021 jyldary bılikte sheneýnik keıpine engen, «bıliktegi bıznesmenderge» aınalǵan jáne ózderi basqarǵan salalar týraly álsiz túsinikke ıe adamdar toby qalyptasty. Bul eldi «Qasiretti qańtar» oqıǵasyna alyp keldi. Qańtar oqıǵalarynan keıin «bıliktegi bıznesmender» negizgi laýazymdardan shettetildi. Biraq olar artynan ekonomıkalyq jáne jalpy barlyq ǵylymdardan alys, biraq ózderi men vedomstvolary týraly aqparatty tıimdi usyný qabiletin damytqan sheneýnikterden turatyn memlekettik basqarýdyń baǵyttalmaǵan júıesin qaldyryp ketti.
Negizgi máseleler sheshilmeı qandaı da bir tıimdi ekonomıkalyq saıasattan úmittený qıynǵa soǵady. Strategııalyq josparlaýdyń maqsattary men mindetterine jaýapkershilikpen qaraý qajet. Eger biz qoǵamda túsinistik pen qoldaýǵa ıe, ásirese, «kásibı úkimet» basymdyǵy bar «Qazaqstan-2030» sııaqty uzaqmerzimdi strategııany dáıekti túrde iske asyratyn bolsaq, búginde jaǵdaı múlde basqasha bolar edi. Alaıda strategııany merziminen buryn oryndaldy dep jarııalaýǵa asyǵyp, «Qazaqstan-2050» strategııasy qabyldandy. Sondyqtan da kóp jaǵdaıda, memlekettik jáne vedomstvolyq basqarýdyń kásibı deńgeıin kóterý múmkin bolmady. Osyǵan baılanysty eki mindetti birinshi kezektegi jáne kidirissiz dep sanaýǵa bolady, olar – jalpy ǵylymnyń da, jeke ekonomıka ǵylymynyń da burynǵy bedelin kóterý, sondaı-aq mınıstrlikter men vedomstvolardaǵy basqarý júıesiniń kásibı deńgeıin jáne qabyldanǵan sheshimder úshin jaýapkershilikti arttyrý.
Qazirgi ýaqytta memleketimiz damýdyń jańa negizderin qurýǵa qadam jasap, ótpeli kezeńde tur. Sonyń biri – Parlament Májilisiniń saılaýy. Bul saılaý saıası júıeni ishinara jańartýǵa, al odan keıin bolatyn Úkimettiń aýysýy – el damýynyń oń vektoryn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy, biz bul mindetterdi ońtaıly sheshe alsaq, shyn máninde Ádiletti Qazaqstan qura alamyz.
Edil MAMYTBEKOV,
Parlament Senatynyń VII shaqyrylym depýtaty