Zulmat soǵystyń tıgizgen zardaby orasan ekeni daýsyz. Mıllıondaǵan adamnyń ómirin jalmaıtynyna da kóne tarıh kýá. Búgingi qoǵamnyń sol soǵystaǵy Túrkistan legıonyna degen kózqarasy áli kúnge ekiudaı kúıde qalyp otyr. Soǵys jyldarynda Túrkistan legıonynda qyzmet etken qazaqtar jóninde málimetter áli tolyq zerttelgen joq.
«О́z adamdarymyzǵa oq atpaımyz»
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna jıyrma jyldan keıin respýblıkalyq «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 1965 jyldyń 25 shilde kúngi sanynda ádilet general-maıory B.Vıktorovtyń «Arhıvtegi is» atty maqalasy jarııalandy. Maqalada sol kezeńdegi jabyq taqyryptardyń biri Túrkistan legıony qatarynda bolǵan jaýynger Baqyt Baıjanov haqynda baıandalǵan. Avtor maqalasynda qazaq jaýyngeriniń tolyq ómirbaıany, onyń týǵan jeri, ata-anasy, týǵan-týystary da ázirshe belgisiz dep atap ótedi.
Surapyl soǵysty Baqyt Baıjanov eldiń batysyndaǵy shekara zastavasynan qarsy alady. Soǵystyń alǵashqy kúnderiniń birinde shekarashy Baqyt kúshi basym jaý qolyna tutqynǵa túsken. Qolǵa túsken áskerı tutqyndarmen birge lagerden lagerge aýysady. Al 1941 jyldyń kúzinde Varshavadan 12 shaqyrym jerdegi Legıonovo áskerı tutqyndar lagerine ákelinedi. Osy lagerde ol Túrkistan legıony qatarynda kishi komandırler daıarlaıtyn kýrstan ótedi. Sodan soń vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalady.
1942 jyldyń jeltoqsanynda ońtústik-batys maıdan shebinen Qyzyl ásker quramyna Túrkistan legıony qatarynda eriksiz qyzmet etken qazaq áskerı tutqyndarynyń úlken bir toby ótedi. О́ıtkeni bul jaýyngerler keńes odaǵyna qarsy soǵysýdan bas tartyp, keńes ásker quramyna qaıta qosylady. Bul toptyń maıdan shebinen ótýge basshylyq jasaǵan Baqyt Baıjanov bolatyn.
1942 jyldyń qyrkúıek aıynda Baqyt Baıjanov qyzmet etken Túrkistan legıony quramyndaǵy batalon maıdan shebine ákelingen. Ol rotasyndaǵy árbir legıonermen jeke sóılesip, «О́z adamdarymyzǵa qarsy oq atpaımyz. Men basqa komandırlermen baılanysyp, ne isteıtinimizdi anyqtap, sheshimin aıtamyn» degen baǵytta úgit-nasıhat júrgizgen.
B.Baıjanov jaqyn mańdaǵy derevnıa turǵyndarymen baılanys ornatyp, legıonnyń basqa bólimderi qaıda ornalasqanyn bilip alady. Keıin jergilikti turǵyndardyń kómegimen partızandarmen baılanys ornatady. Partızandar arqyly alynǵan Sovınformbıýronyń habarlaryn, lıstovkalar men gazetterdi legıonerlerge taratyp otyrǵan. О́kinishke qaraı, fashıster Baqyt Baıjanovty bir túnde tutqyndaǵan. Sol sátte odan joıyp úlgermegen keńestik lıstovkany taýyp alady. Fashıster B.Baıjanovty azaptap, qınaǵanymen, qajetti málimetterdi ashyp aıtpaǵan. 1942 jyldyń jeltoqsannyń basynda Baqyt Baıjanovty Voronej oblysynyń ońtústiginde ornalasqan Bogýchar qalasynyń túrmesinde ólim jazasyna kesken.
Baqyttyń erligi men ólimi legıon jaýyngerleriniń muqalmas kúsh-jigeri men asqaq rýhyn odan saıyn janı túsken. Onyń dáleli – jeltoqsannyń 19-yna qaraǵan túnde B.Baıjanovtyń astyrtyn toby májilis ótkizip, maıdan shebinen shabýyl bastalǵan kezde Qyzyl ásker bólimderine ótýge biraýyzdan sheshim qabyldaýy. Aldyńǵy sheptegi bólimderge habar berý úshin eń senimdi degen jaýyngerlerdi jiberý uıǵarylǵan. Olarǵa jaýdyń atys núkteleri men qorǵanys shebiniń osal tustary týraly, legıonerlerdiń maıdan shebinen ótýdiń belgilengen dabylyn jetkizý tapsyrylǵan.
Bul tapsyrmany oryndaý qatardaǵy legıonerler Nyǵmet Tabıshkın, Qurmash Muhamejanov, Musabaı Malybaev pen Asqar Álıaqbarovqa júkteledi. Tapsyrma alǵan olar ekige bólinip, maıdan shebiniń ár tusynan Qyzyl áskerdiń aldyńǵy sheptegi bólimderine aman-esen jetken. KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń arhıvinde Don ózeniniń aýmaǵynda ońtústik-batys maıdannyń Qyzyl ásker bólimderine Túrkistan legıony qataryndaǵy 193 qazaq jáne ózbek jaýyngeriniń ótkeni týraly qujat saqtalǵan. Olardyń kópshiligi keıin qolyna qarý alyp, nemis-fashısterine qarsy erlikpen soǵysty. Legıonerler arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip, qashýdy uıymdastyrǵandar KSRO Ishki ister halyq komıssary L.Berııanyń jeke uıǵarymymen keńestik tozaq lagerlerine aıdaldy.
Eń ókinishtisi, bul ádiletsizdik tirilermen birge erlikpen qaza tapqan Baqyt Baıjanovty da aınalyp ótpedi. Onyń esimi umytylyp, oǵan jáne legıon qatarynda bolǵan jazyqsyz tutqyndarǵa «satqyn» degen qarǵys tańbasy basyldy. Al 60-jyldardyń ortasynda Qazaq KSR Memlekettik Qaýipsizdik komıtetiniń (MQK) keıbir oblystyq basqarmalary men Prıvoljsk áskerı okrýginiń tergeýshiler toby bul arhıv isin qaıta qarap, B.Baıjanovqa qatysty aqıqatty qalpyna keltirý jumysyn atqarǵan. Alaıda qazaq jaýyngeriniń erligi týraly málimettiń egjeı-tegjeıi áli kúnge tolyq anyqtalǵan joq.
«Baıjanovty men tanımyn...»
1965 jyldyń 12 tamyz kúni Qazaq KSR Qoǵamdyq tártipti qorǵaý mınıstrligine qarasty Almaty qalasyndaǵy №1 tergeý ızolıatorynda qamaýda otyrǵan Rahım Almasov degen azamat KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasyna hat jazǵan. Hatta «Kazpravda» (25.07.1965) gazetindegi maqalany oqyǵanyn, onda esimi atalǵan Túrkistan legıony vzvodynda birge bolǵan erlik ıesi Baqyt Baıjanovty jeke biletinin, bul týraly maqala avtoryna habarlaýdy nemese qaharmandyqtyń úlgisin kórsetken B.Baıjanovtyń erligi týraly qaıda jazýǵa bolatynyn nazarǵa usynǵan. Jazylǵan hattyń kóshirmesine Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Memlekettik qaýipsizdik komıteti podpolkovnıgi Mılavanov qol qoıǵan.
Al 30 tamyzda Qazaq KSR Qoǵamdyq tártipti qorǵaý mınıstrliginiń tutqyn oryndarynyń basqarmasyna qarasty №1 tergeý ızolıatorynyń bastyǵy, maıor Egorovqa jazǵan hatynda: «Legıon qatarynda Baıjanovpen birge kishi komandırlerdi daıarlaıtyn mektepte birge oqydym. Mektepti tártipsizdigim úshin aıaqtamadym. Keıin Baıjanov vzvodynda sarbaz qatarynda boldym. 1942 jyldyń qazan aıynda Túrkistan legıonynyń úsh batalony Kýban aýdany men Don boıyndaǵy maıdannyń aldyńǵy shebine kelip ornalasqan soń, Baıjanov legıonerlerge óziniń buıryǵynsyz keńes áskerine qarsy oq atpaýdy buıyrdy. Muny «joǵarydan» kelgen buıryqqa súıenip aıtyp turǵanyn legıonerlerge eskertti. Baıjanov legıonerler arasyna lıstovkalar men gazet taratty. Keıin seziktengen fashıster ony tutqynǵa aldy. B.Baıjanovty Bogýchar qalasyna alyp ketti. Biraq keıin Ostrýv-Mazoveska qalasyndaǵy (Polsha) №333 shtalagta atý jazasyna kesildi degen áńgime tarady. Baıjanov vzvodyndaǵy 60-qa jýyq sarbaz aldyńǵy shepten alynyp, Varshavadan 90 shaqyrym jerdegi tylǵa jiberildi. Meniń Sedelse lagerindegi nómirim – №8661. Keıin basqa tutqyndarmen birge Býhenvald lagerine jiberdi. Mıeste Altmark eldi mekeninde nemistiń baýeri qaramaǵynda jumys istedim.
Baqyt menimen áńgimesinde Astrahannan ekenin aıtqan edi. Biraq qaı aýdanda turǵanyn aıtpady. Ony tanıtyn Z.Salyqov Ile aýdanynyń Oktıabr ujymsharynda, Nurbaev Kazpravdada (Kamyshzavod) turady. Al bir azamat Qazaq KSR Ǵylym akademııasynda qoıma meńgerýshisi. Baqyt ózi uzyn boıly, juqaltań. Qaıda jerlengeni belgisiz. Nemis tilin jaqsy biledi. О́zim tutqynnan bosaǵannan keıin Qyzyl ásker qatarynda qyzmet etip, 1947 jyldyń jeltoqsanynda ásker qatarynan bosadym», dep baıandaǵan.
1965 jyldyń 8 qyrkúıeginde Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Memlekettik qaýipsizdik komıteti hatshylyǵynyń bastyǵy, maıor Nelıdov atyna Qazaq KSR Qoǵamdyq tártipti qorǵaý mınıstriligine qarasty tutqyn oryndarynyń basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, podpolkovnık I.Rodınnen qatynas qaǵaz kelgen. Qatynas qaǵazda «Kazahstanskaıa pravda» gazetine jarııalanǵan ádilet general-maıory B.Vıktorovtyń maqalasynda aıtylǵandaı, B.Baıjanovtyń isimen Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy MQK qyzmetkerleri aınalysyp jatqandyǵyn, osyǵan oraı basqarmaǵa qarasty mekeme túrmesindegi tutqyn R.Almasovtyń 7 bettik hatyn joldaǵanyn málimdegen.
Rahım Almasov 1922 jyly týǵan. Ol – Almaty oblysyndaǵy Ile aýdanyna qarasty Oktıabr ujymsharynyń turǵyny. 1965 jyly Qazaq KSR Qylmystyq kodeksiniń 93-baby (qasaqana aýyr dene jaraqatyn salý), 136-baby (alaıaqtyq) 178-baby (mórler, shtamptardy jáne blankilerdi qoldan jasaý nemese urlaý), 200-babymen (buzaqylyq) qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. 1965 jyldyń shilde aıynda isti bolǵan Rahım Almasov Almaty qalasy Sovet aýdanynyń halyq sotynyń sheshimimen Qazaq KSR Qylmystyq kodeksiniń 136-baby (alaıaqtyq) boıynsha 8 jylǵa sottalǵan.
«Ar-namysymdy óltire almaısyńdar...»
1941 jyly jeltoqsan aıynda R.Almasov Almaty oblysynyń Ile aýdandyq áskerı komıssarıatynan Qyzyl ásker qataryna alynǵan. Al 1942 jyldyń naýryz aıyna deıin Almaty qalasyndaǵy 343-atqyshtar polki quramynda qyzmet etken. Naýryz-maýsym aralyǵynda ońtústik-batys maıdanynda urys qımyldaryna qatynasqan. 1942 jyldyń maýsym aıynda Don ózeni aýmaǵyndaǵy aýyr urystardyń birinde tutqynǵa túsken. Tutqyndardy Korolkovo stansııasynda ultyna sáıkes bólip, Rovno lagerindegi musylmandarǵa ákelip qosady. Osy lagerde alǵash ret Baqyt Baıjanovpen kezdesken. Keıin olardy Ýkraınanyń Sýmy oblysy Ladan eldi mekenine aýdarady. Osy jerde R.Almasov alǵash ret Baqytpen tildesken. Varshava qalasyndaǵy kishi komandırler daıarlaıtyn mektepte birge oqyp, jıi kezdesip turǵan.
R.Almasovpen aradaǵy áńgimede Baqyt óziniń 1920 jyly Astrahan qalasynda dúnıege kelgenin, sol jerden 1939 jyly ásker qataryna shaqyrylǵanyn, shekara zastavasynda qyzmet atqarǵanyn aıtqan. Otbasynan tek baýyry týraly áńgimelegen. Atalǵan mektepte aı jarymdaı oqyǵan B.Baıjanov quramynda R.Almasov bolǵan vzvodtyń komandıri laýazymyna taǵaıyndalady. Osy kezde óz tarapynan legıonerlerge áskerı jattyǵý jumystaryn bar múmkindiginshe nemis nusqaýshylarynan qashyqta oqytýǵa tyrysqan. Túrkistan legıony maıdan shebine jetkennen keıin Qyzyl ásker qataryna ótip ketetini, maıdanda nemisterdiń jaǵdaıy jaqsy emestigin ashyq aıtqan.
Baıjanov árdaıym jergilikti turǵyndarmen fashıster sııaqty áreket etpeńder, durys qarym-qatynas jasańdar dep eskertip otyrǵan. Urys qımyldarynyń barysynda partızandardy ustaǵan jaǵdaıda birden nemister joq aımaqqa ótkizip jiberý týraly keńes bergen. «Ulttyq» ataýymen qurylǵan astyrtyn uıym músheleri R.Almasov (qazaq), Qulymbetov (qazaq, Kókshetaý oblysy), Saǵat (qazaq, st. Balqash, Qazaq temirjoly), Qasym (Internasıonal, Qaskeleń aýdany, Almaty oblysy), Másimhan, Z.Salımov (Almaty oblysy, Ile aýdany), Babysh Nartaev (Qyrǵyz KSR, Jalalabad oblysy, Alabýhın aýdany, Frýnze ujymshary), bir azamat Qazaq KSR Ǵylym akademııasynda qoımashy, 50 jasta» dep jazǵan R.Almasov.
Oǵan «Astyrtyn uıym basshysy B.Baıjanovtyń orynbasary kim boldy?» degen suraý qoıylǵan. Buǵan bylaısha jaýap bergen: «Ulttyq astyrtyn uıymdy Baqyt Baıjanovtyń ózi basqardy».
R.Almasovtyń 1966 jyldyń 24 naýryz kúni Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy MQK tóraǵasyna jazǵan túsiniktemesinde: «...Qazan ne qarasha aıynda legıonda «Ulttyq» ataýymen astyrtyn uıym jumys jasaıtyndyǵyn estip, bildim. Túrkistan legıonynda fashısterge qarsy kúresý úshin «Ulttyq» ataýmen astyrtyn uıym quryldy. Bul uıymnyń komandıri otanynyń patrıoty Baqyt Baıjanov bolatyn. Ony 1942 jyldyń jeltoqsanynda fashıst jendetteri óltirdi. «Ulttyq» astyrtyn uıymnyń maqsaty – nemis áskerı basshylyǵynyń ózderine berilgen qarýymen fashısterge qarsy shyǵý. Bar múmkindikti paıdalanyp, keńes áskerine qosylý, nemis-fashısteri áskeri tylyndaǵy bólimderiniń ishine iritki salý men kúsh-qýatyn álsiretý. Olar qymbatty da qundy ómirin fashızmge qarsy kúres jolyna arnady.
Uıym fashızmge qarsy aıaýsyz kúres júrgizdi. Legıonerler otanyna qarsy soǵysqysy kelmedi. Baqyt ózi qaza tapsa da, astyrtyn uıym jumys jasaı beretindigin birneshe ret aıtqan bolatyn. Nemister kúz aıynda legıonda astyrtyn uıymnyń jumys isteıtindigin bilgen sııaqty. Kúzde eki legıonerdi atý jazasyna kesip, ekeýin konslagerge jiberdi. Qarasha aıynda bizdiń bólimdi Don ózeni jaǵalaýyndaǵy maıdan shebinen 80-100 km jerge alyp keldi. Eki apta boıy qorǵanys shebin salý jumystarymen aınalystyq. Eki aptadan keıin bizdi poıyzben tylǵa alyp ketti. Poıyzda Baqyt 2-vagonda, al men 4-vagonda boldym.
Jolda Baqytty eki nemis ýnterofıseri men eki feldfebel tutqyndady. Mejeli jerge deıin ony nemisterdiń kúzet vzvody ornalasqan vagonmen alyp kelgen. Bul týraly maǵan basqa legıonerler aıtyp berdi.
Meniń qysqasha tarıhym mine, osyndaı. Sizderdi habardar etemin. Keshirińiz, 24 jyl ótti, eske túsirý óte qıyn. Bul sizderge túsiniksiz, buny kerekti adreske joldańyz», dep aıaqtalǵan túsiniktemeniń sońynda tutqyn Almasov dep qol qoıǵan.
Onyń túsiniktemesine qaraǵanda, astyrtyn uıym músheleri B.Baıjanovtyń basshylyǵymen Polsha jerindegi Vılıamıno selosy mańyndaǵy polıak partızandarymen baılanys ornatqan. Olardyń kómegimen Zıgrze selosynda qarý-jaraq qoımasyn jaryp jibergen. Kıevten 70 shaqyrym jerdegi tar tabandy temirjoldy, Ladannan 18 shaqyrymda turǵan oq-dáriler tıelgen 2 vagondy jaryp jiberýge tapsyrma bergen.
«Taǵy birde 1942 jyldyń qarasha aıynda nemister maıdanǵa jóneltý úshin hımııalyq jylytý jastyqshalar (grelka) tıelgen eki vagon daıyndady. Baqyt jalǵan qujattar daıyndaǵan sııaqty. Sonyń nátıjesinde vagondar basqa baǵytqa ketip, partızandardyń qolyna túskendigin estidim. Bul faktini tekserý kerek», dep jazǵan R.Almasov.
Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Memlekettik Qaýipsizdik komıtetiniń Semeı oblysy boıynsha aǵa jedel ýákili Rodchenko R.Almasovtyń aıtýymen toltyrǵan qujatta Baqyt Baıjanovty bylaısha sıpattaıdy: «Boıy 170 sm, aryq, qaratory, juqaltań kelgen, daýysy jaıly jáne qatqyl. Saptyq jattyǵý sabaqtaryn ótkizý barysynda judyryǵyn túıip alyp, qysatyn. Bul onyń qolynda bir nárse bardaı áser qaldyratyn edi».
«Tutqyndalǵannan keıin Baqytty biz Legınovo stansııasynda kórdik. Baqyt bas kıimsiz, qoly artynda kisendeýli boldy. Bizdiń saptyń baǵytymen ony aldy-artynan tórt nemis soldaty kúzetpen alyp ótti. 1942 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynda bizdi alańǵa úsh qatar tórt buryshpen sapqa turǵyzdy. Saǵat 10:00 shamasy bolatyn. Kún bulyńǵyr bolyp turdy. Saptyń ortasynda túrmeniń ústi jabyq júk mashınasy men ústinde dybys kúsheıtkishi bar jeńil kólik mashınasy turdy. Shaǵyn trıbýna ústinde nemis áskeriniń eki podpolkovnıgi men bir kapıtan jáne ulty qazaq legıoner Valı-Kaıým hannyń orynbasary, maıor Beketov boldy. Olardan sál alysyraq jerde kaska kıgen bir vzvod nemis soldattary sap túzep turdy. Trıbýnaǵa jaqyn jerde tórt fashıst kúzetken Baqyt turdy. Bir baıqaǵanym, tórt fashıstiń ekeýiniń boıynyń erekshe uzyn bolǵany da esimde qaldy.
Baıjanovtyń ústinde eski qyzyl ásker gımnasterkasy men keń shalbar, aıaǵynda aǵashtan jasalǵan shárkeı boldy. Aldymen nemis podpolkovnıgi, keıin maıor Beketov buıryqty oqydy. Buıryqtyń nómiri 62 ne 162. Sap aldynda oqylǵan buıryqtyń mátini boıynsha Baıjanov nemis áskerine qarsy kúres júrgizip, kommýnıster jáne partızandarmen, Qyzyl ásker bólimderimen baılanysta bolǵan. Túrkistan legıonynda qarýly kóterilis uıymdastyrmaqshy bolǵan. Buıryq boıynsha ólim jazasyna kesildi. Buıryqty legıon aldynda shapshań oqyp, Baıjanovty da sol boıda alyp ketti. Baıjanovty mashına otyrǵyzar sátte ol shamamen bylaı aıǵaılady: «Meni óltirersińder. Biraq meniń ar-namys, abyroıymdy óltire almaısyńdar!». Ol taǵy da aıqaılap, birdemelerdi aıtqanymen, anyq estı almaı qaldym. Ári oǵan ondaı múmkindik bermedi».
Osylaı jazba qaldyrǵan R.Almasovtyń dereginshe, dıversııalyq qyzmet etkenderdiń árbirin osylaı jazalaıtyndyǵy jarııalanǵan. Baıjanovtyń qazasyna baılanysty eki túrli boljam bar. Biri – Bogýchar qalasynda ólim jazasyna kesilgeni, al ekinshisi – Ostýv-Mazoveska qalasynda óltirilgeni týraly qaýeset.
R.Almasov: «Bul jóninde dál aıta almaımyn. Shamamen bir aptadan soń bizdiń legıondy taratyp, bárimizdi bólip-bólip konslagerlerge jiberdi. B.Baıjanovty menen basqa jaqsy biletin Zaır Salyqov. Ol qazirgi ýaqytta Almaty oblysy, Ile aýdanyna qarasty Oktıabr keńsharynda jumys isteıdi. Al ekinshi adam – ulty qyrǵyz, Qyrǵyz KSR, Jalalabad oblysy, Alabýhın aýdany, Frýnze ujymsharynyń turǵyny Babysh Nartaev bolsa, úshinshisi – Almaty qalasynda turatyn qazaq azamaty. Ol qazirgi ýaqytta Qazaq KSR Ǵylym akademııasynda ekspedıtor ne jabdyqtaýshy bolyp qyzmet isteıdi», dep jazba qaldyrǵan. Ol sózderiniń durys jazylǵanyn rastaımyn dep qolyn qoıǵan.
Legıon quramyndaǵy 193 sarbazy maıdan shebinen ótip ketken batalon komandıri 1943 jyldyń 11 qańtar kúni Varshavadan 90 shaqyrym jerdegi №366 shtalagta atý jazasyna kesilgen. Bizge túsiniksiz bir jaıt bar. Bul – qalt etkendi qapy jibermeıtin organnyń «qyraǵy kózderiniń» R.Almastovyń haty boıynsha atyn atap, túsin tústep kórsetken adamdarynan B.Baıjanov jóninde nege suraý salynbaǵany. Sol kezde atalǵan adamdardyń kózi tiri edi. Sonymen birge keńestik kezeńde R.Almasovtyń joǵary ınstansııaǵa B.Baıjanov týraly jazǵan hattary tıisti jerine jetpeı qalýy múmkin emes.
Álde keńes ókimetiniń quzyrly, keńestik, partııa organdary soǵys aıaqtalǵanyna jıyrma jyl ótken soń, biteý jaranyń aýyzyn tyrnaýdy qup kórmedi me eken? Túrkistan legıony qatarynda, keıin konslagerde tutqynda bolyp, soǵys aıaqtalǵan soń elge oralǵan R.Almasovqa degen senimsizdik pe? Múmkin ortalyqtyń shovınıstik kózqarasy basym tústi me? Bul qazaq batyrynyń eren erligin elemeý me? Sol ýaqyttyń ózinde keńestik joǵary áskerı basshylyqta «Túrkistan legıonynda bolǵandar báribir Otan aldynda kináli» degen qatal túsinik qalyptasqan sekildi.
Sondaı salqyn kózqarastyń kesirinen maıdandaǵy erlikteri úshin qazaqtar ózderine tıesili marapattardy ala almaǵan júzdegen mysaldy bilemiz. B.Baıjanov týraly málimetter sol ýaqytta belgili bolsa, mindetti túrde baspasóz betinde kórinis tabýy kerek-aq edi. Keńestik ıdeologııa tártibi boıynsha onyń erligi dáriptelip, ulyqtalatyn edi. Biraq ókinishke qaraı, qaptaǵan jaý ortasynda júrip, kózsiz erlik jasaǵan erjúrek batyr Baqyt Baıjanov týraly izdestirý jumystary jalǵasyn tappaı qaldy. Nege? Suraq kóp, alaıda jaýap joq.
Aqqalı AHMET,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
Atyraý oblysy