Ádebıette arnaý óleń degen bar. Kóneden kele jatsa kerek. Álem ádebıetiniń bárine tán bolǵandyqtan, bizde de nebir túrleri kezdesedi. Ásirese jyraýlar poezııasynan ozyq úlgileri az ushyraspaıdy. Sol qadym zamandardan jetken jyr, tolǵaýlar bireýge qarata aıtylǵanymen, tutas arnaý dep qabyldaýǵa kelińkireı de bermeıdi. Tolǵaý dese jarasady. Alaıda jeke basqa, bir adamǵa qatysty aıtylǵandyqtan, arnaý emes dep taǵy aıta almaısyz. Búginde ádebıetti shyn túsinýge tyrysatyndar arasynda jıirkenish týdyrýǵa aınalǵan, múlde qabyldanbaıtyn óleńniń osy túriniń erterektegi turpaty múlde oqshaý bolǵanyn aıtqymyz keledi.
Atalǵan óleńniń túrine Ahmet Baıtursynuly toqtalyp, jiktep, jiliktep anyqtamasyn beripti. Aýyz ádebıeti túrlerin Shoqan Ýálıhanov ta zerdelegenin bilemiz. Aıtpaǵymyz ol emes. Búgingi arnaýlar óleńniń básin túsirip jibergeninde másele. «Arnaý óleńniń saraı aqyndarynyń mánerine tán qurǵaq maqtaý túrindegileri de kezdesedi. Mundaı arnaý óleńder kórkemdik qýaty, oı-tolǵamy jaǵynan kem soǵyp jatady» depti ýıkıpedııada. HV ǵasyrdaǵy jyraý poezııasynan Abaı dáýirine deıin «Bes ǵasyr jyrlaıdy» tomdyqtaryn alyp qaraǵan adam tolǵaý saryndas arnaýlardyń qaı deńgeıde shyqqanyn ańǵarady. Qazaq handyǵy tusynda Asan qaıǵydan bastap Buqar jyraýǵa deıingi tulǵalardyń kóbi saraıdan syrt júrmegen. Saraı aqyny bolǵan. Sóıte tura qalaı sóılegen?! Áz Jánibek han ordasyna túsken Asan abyz: «Aı, han, men aıtpasam – bilmeısiń, aıtqanyma kónbeısiń. Shabylyp jatqan halqyń bar, aımaǵyn kózdep kórmeısiń. Qymyz iship qyzaryp, mastanyp, qyzyp terleısiń. О́zińnen basqa han joqtaı eleýrep nege sóıleısiń?!» depti. Osylaı tolǵaǵan jyraý sóz arasynda kórkemdik beınelerdi de utymdy qoldanady. Aqqý men quladyndy shendestirip, aıyrmashylyǵymen sýrettep, «Quladyn qýdy óltirse, óz basyńa keledi» dep tuspaldap jetkizedi. Budan soń Asandy saraı aqyny, tolǵaýyn arnaý deı alasyz ba?
«Eńsegeı boıly Er Esim! Esim, seni esirtken esil de meniń keńesim» dep tepsingen Jıembet jyraý jyrlaryn oqyǵanda Esim hannyń janynda, ordada keńesshi ıa basqa qyzmette júrgeni baıqalady. Jáne Esim hannyń bir isin qup kórmeı, at quıryǵyn kesiskeni ǵana emes, oıyn taısalmaı jarııaǵa shyǵarǵany áıgilenedi.
«Menimenen, hanym, oınaspa! Meniń erligimdi surasań, jolbarys penen aıýdaı» dep bir shanshyp ótip aıbat shegedi. «Tal sharbaqqa mal saqtap, tas qalaǵa jan saqtap, tasqan eken myna han!» dep óktem sóıleıdi. Taǵy birde:
«Qaharyńdy basqaly
Qalyń elim jıyldy.
Bastap kelgen ózge emes,
Jıembet syndy bıiń-di» dep qyr kórsetedi. Biraq munyń túbi jaqsy bolmaǵan. Hanǵa qasarysý degen... Onyń ústine Maǵaýınniń dereginshe, Qazaq handyǵyn otyz jyldan astam bılegen eńsegeı boıly Esim han! Áýlıe Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jazýynsha, Buqar jyraý han Abylaıǵa aıtady eken: «Senen buryn jeti handy jebeledim. Keshegi Eńsegeı boıly er Esim hanǵa da joldas boldym. Sen onyń bir tústigine de jaramaısyń!» dep. Jıembet jyraýdyń budan keıingi birer tolǵaýynan jaǵdaıy jaqsy bolmaǵanyn ańdaımyz. Sóıtse de, «Aıtaryn ashyp aıtqan abaılamaı, darıǵa-aı, Mahambetter, Abaılar-aı!» degen Muqaǵalı Maqataevty eske salady.
Asan qaıǵy, Dospambet, Shalkıiz, Jıembet, Marǵasqa, Úmbeteı, Buqar jyraýlardan Mahambetke ulasqan osy rýh pen saryn Murat Móńkeuly, Dýlat Babataıuly, Shortanbaı jyraýlarǵa deıin jalǵasty.
«O, Baraq jas, Baraq jas,
Jegenge toq, ishseń mas.
Jaqsy bolsa ulyǵy,
О́z elin jaýdaı talamas» deıdi Dýlat jyraý.
Odan keıin arnaýdyń ákesin tanytyp, kókesin kórsetken uly Abaı. Abaı arnaýdy poezııa deńgeıine bir-aq kóterdi. Ospanǵa, Ábishke, Kókbaıǵa, Dútbaıǵa jazǵan arnaýlary óleńniń bıik shyńy. Abaı joǵarǵy deńgeıde jyr jazyp, arnaý shyǵarǵysh qazaq óleńshilerin synap, óleń qaı deńgeıde bolý kerek degen talapty mejelep ketti.
«Burynǵy eski bıdi tursam
barlap,
Maqaldap aıtady eken sóz
qosarlap.
Aqyndary aqylsyz, nadan kelip,
Kór-jerdi óleń qypty joqtan
qarmap.
Qobyz ben dombyra alyp
topta sarnap,
Maqtaý óleń aıtypty árkimge arnap» dep jaqtyrtpaı tastaıdy.
Shyn aqyn shendige jaǵynyp arnaý jazbaıtyny osy tustan bilinedi. Jazdy eken, aqyn emes. «Maqtaý óleń aıtypty árkimge arnap» degende Abaı aqyndyq pen óleń quraýshynyń arajigin ajyratyp aıtyp tur. Aqyn óleń quraǵan kúni óledi. «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» atty óleńinde hakim aqyn men óleńshini anyq kórsetip, shyn aqyn qandaı bolatynyn uǵyndyrady túsingenge.
Bizdiń jazba ádebıet Abaıdan bastalatynyn eskersek, joǵarydaǵy óleńdi túsinip oqyǵanǵa ádebıet – ádebıet úshin degen aýyr salmaq tur. О́ıtkeni «Eski bıshe otyrman bos maqaldap, Eski aqynsha mal úshin turman zarlap. Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» degende hakim burynǵy aýyz ádebıeti aıasynan shyǵyp, tereń astarly, kórkemdik qýaty kúshti klassıkalyq ádebıetke kóshýdi nusqaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Ony Abaı qalyptastyrǵan aqyndyq mektep ókilderiniń kez kelgeniniń shyǵarmasy dáleldeıdi. Endigi jerde qaıym óleń aıtysyp, bir-birin sózben qajap otyrý jaramaıtynyn bildiredi. Árıne, bul aýyz ádebıetinen qash degen sóz emes.