Álisher Naýaı jáne qazaq ádebıeti

Qazaqta Álisher Naýaıdyń esimin erekshe qurmetpen atap, 1857 jyly Sho­qan Ýálıhanov jazǵan bolatyn.

Uly shaıyrdyń bes dastannan tura­tyn «Hamsasynyń» qansha ǵasyr ótse de ajary men kórkemdik álemi esh solǵyn tartqan emes. Qaıta ýaqyt ótken saıyn jarqyrap, qupııa qyrlary ashyla tús­kendeı áser etedi. О́zinen buryn parsy tilinde «Hamsanyń» altyn kúmbezin turǵyzǵan Nızamı men Dehlevıden soń ádebıet tarıhynda osyndaı ǵajaıyp kórkem ǵımarat soqqan birden-bir sha­ıyr – Álisher Naýaı. «Eskendir qorǵany» das­tanynyń sońǵy jaǵynda:

«Bes kitap – bes qazyna asyl marjan,

Kóshedi ǵasyrlarǵa ǵasyrlardan», –

dep óziniń muralarynyń keleshegine nyq senimmen qaraýy, maqtanyshpen málimdeme jasaýy ábden zańdy. 

Álisher Naýaı «Hamsasynyń» túrkitildes halyqtar úshin asa qundy ári qadirli bolatynynyń basty sebebi – onyń túrki tilinde jazylýynda. Muny kemeńgerdiń ózi de tereń sezingen. Sondyqtan dana shaıyr:

«Jan-jaqqa kóz jiberip jaltaqtadym,

Túrkiden mundaı asyl men tappadym», –

deıdi. Dastan Eskendirdiń ómir-tarıhy­nyń jelisimen jazylǵan. Budan aqynnyń jan-jaqty jetilgen, Abaı aıtqandaı, tolyq adam tárbıeleý muratyna aıryq­sha mán bergeni kórinedi. Mynaý álemde qan tógilip, memleketter qyrqysyp jatqan zamanda bılik tizginin ustaǵan patshalar úshin «Eskendir qorǵany» dastanynyń máni zor. Aqynnyń bul shyǵarmasy zulymdyqty túbinde parasat jeńetindiginiń aıqyn aıǵaǵy. Naýaı shyǵarmalarymen Abaı jasynan tanys bolǵan. Semeıde Ahmed Rıza medresesinde oqyp júrgen shákirt shaǵyn­da qazaqtyń bolashaq uly aqyny shyǵys shaıyrlaryna:

«Fızýlı, Shámsı, Sáıhalı,

Naýaı, Saǵdı, Fırdaýsı,

Hoja Hafız – bý Hámmásı

Medet ber ıa shaǵırı  fárııad», –

 dep syıynǵan.

Abaıdyń shyǵys ulylaryna bulaı syıynýy teginnen-tegin emes. Demek shyǵys aqyndaryn Abaı zamanynda qazaq dalasy óte jaqsy bilgen degen sóz.

Shyǵystyń uly shaıyrlarynyń bári «Hamsany» jarysa jazǵany ózderińizge málim. Mysaly, Nıza­mı­diń «Jeti sulý» dastanynyń «Týrandot hansha­sy» degen salasyn nemis aqyny Gete jyrlasa, orta Azııaǵa keń taraǵan «Láıli Májnún», «Husraý – Shyryn» dastanyn 1383 jy­ly Saraı Berkedegi qypshaq aqyny Qutyp tolǵasa, Nızamı sıýjetteriniń negizinde Husraý, Naýaı, Jamıler qaıta jyrlaǵan. Nızamı bul sıýjetterdi shy­ǵys ertegilerinen alǵan. Bul ádisti Abaı da, Shákárim de paıdalanǵan.

Abaıdyń ataqty «Eskendir» poemasy Naýaı áserimen jazylǵan. Shákárim de «Láıli-Májnúndi» qaıta jyrlaǵanda Álisher Naýaı «Hamsasynan» mol sýsyn­da­ǵany kórinip tur. Álisher Naýaı jyrlaryn qazaq tiline aýdarý máse­lesi keńes zamanynda qolǵa alyndy. Odan burynǵy kezeńde qazaq dalasy Naýaı shyǵarmalarymen arab álipbıinde kóne ózbek, ıaǵnı shaǵataı tilinde shyqqan kitaptar arqyly tanys bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Qazaq jazýy kırıllısaǵa kóshken kezeńde keıingi urpaqqa kóne kitaptardy oqý múmkin bolmaı qaldy.

Álisher Naýaıdyń «Farhad - Shyryn» dastanyn 1949 jyly qazaq aqyndary Qalmaqan Ábdiqadyrov pen Asqar Toq­maǵambetov tárjimelep, jarııalady. Jekelegen ǵazaldaryn Ábdilda Tájibaev, Qalıjan Bekhojın, О́tebaı Turmanjanov, Qýandyq Shańǵytbaev, Jaqan Syzdyqov, Ǵafý Qaıyrbekov, Saǵı Jıenbaev, Qadyr Myrzalıev, Qaırat Jumaǵalıevtardyń sátti aýdarǵanyn aıta ketkenimiz jón. Jalpy, kez kelgen qalamger aýdarmaǵa bel sheship bara berýge bolmaıdy. Qazaqta «Kótere almaıtyn shoqpardy belińe baılama!» degen mátel bar. Tárjimeshi klassıkterdi aýdarǵanda, túpnusqa avtorymen ishteı shyǵarmashylyq jarysqa túsýi qajet. Demek aqyndyq qýatyńa qaraý kerek. Áıtpese, bar eńbegiń qumǵa quıǵan sýmen teń bolady.

Arǵy-bergi qazaq ádebıeti tarıhynda poezııa aýdarmasynyń klassıkalyq úlgisin jasaǵan aqyn Abaı ǵana. «Hamsa­ny» aýdarý barysynda men Abaıdy adastyrmas temirqazyq ettim.

Álisher Naýaı shyǵarmalary – túrki halyqtary­nyń rýhanı altyn dińgegi. Onyń rýhanı áleminiń kókjıegi ashyl­ǵan saıyn Abaı áleminiń rýhanı keńis­tiginiń keregesi keńeıe túsedi. Biz Abaı aqynnyń kemeńgerlik qyrlarynan, Naýaı­dyń sheberlik shyńdarynan áser alǵan ǵajaıyp nurlaryn baı­qaı­myz. Adam balasynyń tynys-tirshiligin uly soǵys­tardyń tas-talqan etetinin, ómir muraty beıbit­shilikte ekendigin Naýaı óz shyǵarmalarynda qalaı dárip­tese, Abaı da «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep!» uly gýmanızmge sha­qyrady. Abaı­dyń ulylyǵy – Naýaı danyshpandyǵynyń zańdy jalǵasy. Iаǵnı Abaı – ózinen bes ǵasyr buryn ómir súrgen Naýaıdyń tikeleı shákirti. Al Naýaı «Ham­sa­syn» aıaqtaǵanda, ustazdary týraly bylaı dep tolǵanady:

«Turǵanda tózimimdi taýysqaly,

Jar salyp perishteler daýystady:

Aldansań, adastyrar jalǵan úmit,

Aldymen Jámıge bar jalbarynyp.

Jol tabý qysylǵanda qıyn saǵan,

Tabynyp, Táńirideı syıyn soǵan!

Duǵa qyl, meshahatyń umyt qalar,

Kıesi qupııaǵa kilt tabar!

Túrki edi Hısraý da – jyr tiregi,

Úndide laqap atpen dúrkiredi.

Támamdap aparǵanda «Hamsany» men,

Quptady razy bolyp jan-tánimen.

Taratyp aıtyp shyqtym tapqanymdy,

Qoınaýy qazynamnyń aqtaryldy.

Asyqpaı, iltıpatpen paraqtady,

Muqııat ár sózine qarap taǵy.

Oqydy kúndiz-túni shóli qanbaı,

Bola ma bas-aıaǵyn sholyp almaı.

Tógildi jyr tasqyny tartyp arna,

Muhıttaı túrki sózi taýsylar ma?»

Mine, Álisher Naýaıdy túrki halyqta­rynyń al­tyn dińgegi deıtinimiz de osydan. Naýaı túrki ále­min biriktirýshi. 2019 jyly halyqaralyq Túrki akade­­mııasy Ystanbuldan bastyryp shyǵarǵan «Ham­sanyń» men aýdarǵan eki dastanyna jazǵan alǵy­s­ó­zinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta bul pikirdi:

«Ejelden kórshi qonǵan qazaq pen ózbek halyqta­rynyń baýyrlastyǵy men dostyǵynyń altyn tamyry tereńde jatyr. Máýeli báıterek syndy Naýaı men Abaıdyń asyl murasy enshisi ortaq eki eldi jaqyndastyratyn biregeı rámiz qyzmetin atqaryp keledi. Álisher Naýaıdyń áıgili bes dastannan turatyn «Hamsa» shyǵarmasynyń kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly aýdar­­ǵan qazaq tilindegi qos das­tany rýha­nııatymyzǵa qosylǵan baǵaly qun­dylyq bolary anyq. Uly shaıyrdyń jaýhar jyrlary jas urpaqty otansúıgishtik pen dostyqqa, adaldyq pen parasatqa baýlı bersin!» dep odan ári asqaqtata túsedi.

Naýaıdyń «Hamsasyn» tárji­melelep júrgenime 40 jylǵa jýyqtady. «Eskendir qorǵany» 1989 jyly Almatydaǵy «Jazýshy» baspasynan jeke kitap bolyp jaryq kórgen edi. 2008 jyly qaıta basylyp shyqty. 2019 jyly «Láıli-Májnún» dastanymen qosylyp «Hamsa» degen atpen taǵy da shyqty. Oǵan deıin 1991 jyly bir top ǵazaldary meniń aýdarmamda «Baqo Gýlı» degen jınaqta jaryq kórgen edi. Qazir «Hamsanyń» úshinshi das­tany «Farhad-Shyryndy» aıaqtaý ústindemin. Endi tórtinshi das­tany «Qustar tilin» tárjimeleýdi de bastadym. Endigi armanym – uly shaıyrdyń «Hamsasyn» túgel aýdaryp, onyń qasıetti rýhynyń aldyna esep berý.

Nesipbek AITULY,

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty