Teńiz arqyly shektesetin kórshi Ázerbaıjan eliniń ókilderi Mańǵystaýǵa keldi. Buǵan deıin qalyptasqan qarym-qatynas arnasyn keńeıtip, ekijaqty birlesken jumystardy jandandyra túsý maqsatyndaǵy sapar aıasynda Aqtaýda el ıgiligine qajet jańa nysannyń irgetasy qalandy.
«Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aýmaǵynda qazyǵyn qaqqan bul nysan – «Azersýn óńdeý jáne logıstıka ortalyǵy jobasy» dep atalady. О́tken jylǵy eki el ókilderi basqosqan jıynda sóz bolyp, talqylana bastaǵan bul joba Mańǵystaý oblysyndaǵy saýda oryndaryna ótkiziletin azyq-túlik, ásirese, kókónis pen jemisti saqtaýǵa múmkindik beredi. Ortalyqtyń bastapqy ınvestısııalyq quny shamamen 8 mln. (jalpy quny – 20 mln.) AQSh dollaryn quraıdy. Ortalyqqa arnalǵan jer teliminiń kólemi 4,8 ga, al jabyq qoıma ımarattarynyń jalpy kólemi 10 myń sharshy metr. Onyń 5 myń sh.m. muzdatqysh qoımasy bolsa, qalǵan 5 myń sh.m. qurǵaq júkke arnalǵan qoımalar. Keleshekte Qazaqstannyń batys óńirin ǵana emes, ózge óńirlerdi de jaqsy saqtalǵan kókónis túrlerimen qamtamasyz etedi dep kútiletin jobanyń irgetasyn qalaý saltanatynda Mańǵystaý oblysynyń ákimi A.Aıdarbaev atalmysh ortalyq iske qosylǵan kezde óńirdiń azyq-túlik, jemis-kókónis naryǵyndaǵy baǵany tómendetýge yqpalyn tıgizetindigin aıtyp, eki eldiń kásipkerlerin iskerlik qatynastar ornatýda belsendilik tanytýǵa shaqyrdy.
– Bul eki memleket basshylarynyń tikeleı tapsyrmasy, ózara kelisimi negizinde týyndaǵan joba bolyp tabylady. Qysqa merzim ishinde qazaqstandyq tarappen ózara áriptestik memorandýmyna qol qoıyldy. Bul nysan memleketterimizdiń ekonomıkasyndaǵy munaı-gaz salasynan tys sektorlardyń damýyna zor yqpalyn tıgizedi dep sanaımyz, – degen Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Ekonomıka jáne ónerkásip mınıstri Sh.Mustafaev jobanyń iske asyrylýy ázerbaıjandyq aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýshiler men Aqtaý qalasynyń kásipkerleri úshin kóptegen qolaıly jaǵdaılar týǵyzyp, birqatar áleýmettik máselelerdi sheshýge múmkindik beretindigin aıtty. Al, «Azersýn Holdıng» kompanııasynyń prezıdenti A.Goozal ortalyqtyń zamanaýı tehnıkamen jabdyqtalǵan joǵary dárejedegi logıstıkalyq ortalyq bolatyndyǵyn, taýarlardyń joǵary sapada saqtalýy úshin álemdik logıstıka óndirisiniń eń sońǵy úlgidegi tehnologııalary qoldanylyp, tutynýshylarǵa sapaly qyzmet kórsetiletindigin jetkizdi.
Ázerbaıjandyqtardyń Mańǵystaýǵa sapary odan ári birlesken bıznes-forýmmen jalǵasty. Jıyndy ashqan Mańǵystaý oblysynyń ákimi A.Aıdarbaev forýmnyń eki el arasyndaǵy kórshilik qatynastardy ári qaraı nyǵaıtýǵa, tájirıbe jáne ınvestısııamen almasýǵa septigin tıgizetindigin atap ótti.
Ázerbaıjan Qazaqstannyń Kavkaz aımaǵyndaǵy negizgi ekonomıkalyq-saıası áriptesi. Eki el arasynda energetıka, munaı tasymaldaý, qazaqstandyq taýarlar men júkterdi halyqaralyq rynoktarǵa shyǵarý, sondaı-aq, ázerbaıjandyq taýarlardy Qazaqstanǵa jetkizý úshin Kaspıı teńizin tıimdi paıdalaný máselelerinde ózara túsinikti is-qımyl jolǵa qoıylǵan. Solardyń biri – «Baký astyq termınaly» Qazaqstan-Ázerbaıjan birlesken kásiporny. Qazaqstan astyǵyn qabyldaý jáne aýystyryp tıeýmen aınalysatyn kásiporyn Bakýde 2007 jyldan beri jumys isteıdi. 2010 jyly astyq termınalynyń qyzmetin damytý maqsatynda 2 mln. 43 myń dollar turatyn derbes keshen salyndy, quny 2 mln. 670 myń eýro «Bıýller» nemis-shved kompanııasynyń zamanaýı un tartý kesheni montajdalyp, iske qosyldy. Sonymen birge, «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy men «GNKAR» Ázerbaıjan memlekettik munaı kompanııasynyń arasynda ózara yntymaqtastyq sátti órbýde.
Mańǵystaý oblysy sheteldiktermen iskerlik áriptestik qurýǵa yntaly, oǵan aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy zor múmkindik beredi. Jyl basynan beri 5 aı ishinde oblystyń ónerkásiptik óndirisi 4,2 paıyzǵa ósip, 5,5 mlrd. AQSh dollaryn (1014,5 mlrd. teńge) quraǵan. О́sim munaı salasynyń esebinen qamtamasyz etilgen, naqtyraq aıtsaq, munaı óndirisiniń úlesi oblys ónerkásibiniń jalpy kóleminiń 93 paıyzyn quraıdy eken. О́ńirdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy da oń áleýetke ıe. 2014 jyl basynan beri aımaq ekonomıkasyna ınvestısııalardyń ósimi 25 paıyzdaı qurap, 900 mln. AQSh dollaryn (165,5 mlrd. teńge) quraǵan. Sondaı-aq, oblysta kásipkerlik sýbektileriniń sany 15,3 paıyzǵa artyp, olarda jumys isteıtin adamdar 85,8 myń adamǵa deıin jetken, bul óńir deni shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń qalypty damý yrǵaǵyn baıqatady.
Munaı-gaz salasyn damytý, munaı servısi klasterin qurý, kólik, logıstıka, týrızm, qurylys ındýstrııasy syndy baǵyttar Mańǵystaý oblysynyń geografııalyq ornalasý erekshelikterine oraı, aımaq ekonomıkasyn damytýdyń basym baǵyttary bolyp aıqyndalǵan desek te, shıkizattyq emes sektor men ekonomıkany ártaraptandyrýǵa aıryqsha kóńil bólingen. Sońǵy tórt jylda ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy boıynsha 23 joba paıdalanylýǵa berilgen. Bıyl osy ekpindi úzbeı, 226 mln. AQSh dollary (41,5 mlrd. teńge) bolatyn jáne 650 jańa jumys ornyn quratyn 2 jobany aıaqtaý kózdelgen.
Mańǵystaý oblysynyń búgingi tynys-tirshiligi men damý yrǵaǵy týraly baıandaǵan A.Aıdarbaev aımaqtyń toǵyz joldyń toraby retindegi ótkizgishtigine toqtaldy.
– Aqtaý, Quryq, Baýtın porttaryn damytý respýblıkamyz úshin mańyzdy bolyp tabylady. «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda» portynyń ótkizý qabiletin jylyna 16 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý úshin soltústik baǵytta keńeıtý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Bolashaqta bul kórsetkishti jylyna 20,5 myń tonnaǵa deıin jetkizý josparlanýda. Quryq teńiz porty – Kaspıı teńizindegi qysta qatpaıtyn birden-bir port jáne ol Kaspııdiń qazaqstandyq sektorynda munaı operasııalaryn qoldaýdyń negizgi nysandarynyń biri bolmaq. Teńiz munaı operasııalaryn qoldaý bazasynyń biri – Baýtın teńiz porty, munda qazir teńiz operasııalaryn qoldaý úshin uzyndyǵy 3 myń metrden astam aılaqtary bar jetkilikti ınfraqurylym salynǵan, – dedi Alık Aıdarbaev.
Forýmda Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Ekonomıka jáne ónerkásip mınıstri Sh.Mustafaev kórshi memleketter arasynda saýda-ekonomıkalyq, iskerlik baılanystardy tereńdete túsý mańyzdylyǵyna toqtaldy. «AZPromo» eksportty yntalandyrý jáne ınvestısııalar qorynyń prezıdenti R. Mammadov kásipkerler aldynda Ázerbaıjan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq áleýeti týraly baıandasa, Mańǵystaý oblysy kásipkerler palatasynyń dırektory J.Dospaev aımaqtyń ınvestısııalyq jáne ekonomıkalyq ekpini týraly aıtty. Nátıjesinde «AZPromo» eksportty yntalandyrý jáne ınvestısııalar qory men Mańǵystaý oblysynyń kásipkerler palatasy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy.
Tatýlyq damýǵa bastaıdy, bilek pen bilik biriktire qımyldap, alyp isti birlese eńsergennen eki jaq ta utylmaıdy. Birinde joqty biri jetkizip, bir-birinen tájirıbe almasyp, bir-birine qoldaý kórsete áreket etý – ýaqyt talaby.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
AQTAÝ.