Tarıh jáne tarıhı tulǵa

Ár halyq óziniń ulttyq rámizi etip arystan, samuryq qus, qasqyr taǵy basqa meılinshe qaharly jyrt­qysh­tar­dyń beınesin aldy. Árıne, adam adamǵa qasqyr degen túsinikpen ómir keshken zamanda ony túsinýge de bolady.

Bizdiń túsinbeıtinimiz – HHI ǵasyrdaǵy kózqaras.

Adamzattyń aqyl-oıy asa úlken qasiret­ti oqıǵalar tusynda silkiniske, ózgeris­ke ushyraıdy. Sondaı oqıǵa Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys boldy. Álem bo­ıynsha 70 mıllıonnan astam adam qaza bolǵannan keıin, jer betin­degi problemalardy soǵyspen sheshý degen túsinik maǵynasyn joǵalta bastady.

Búkil dúnıejúziniń irgeli memle­ket­teri jabylyp áreń jeńgen, ótken tarıhtaǵy maqtaýly basqyn­shylar sekildi álemdi qaltyratqan Gıtlerdi eshkim jaqsy kóre almady. Basqynshynyń, shyn máninde, kim ekenin endi tanydyq. О́ıtkeni onyń shapqynshylyǵynan zardap kórmegen adam joqtyń qasy edi. «E, sen osyndaı ekensiń ǵoı» degen oı jurttyń kókiregine uıalaǵandaı boldy.

Memleketter aýmaǵynyń tutasty­ǵyn, shekaralardyń qaýipsizdigin qam­tama­syz etetin qujattar qabyl­danyp, halyqaralyq normalardyń buzylmaýyn qadaǵalaıtyn Birikken Ulttar Uıymy quryldy.

Osynyń bári tarıhqa, tarıhı tul­ǵa­larǵa, búgingi ómirge – adam haqy, adamnyń bostandyǵy men ómiri degen túsinik turǵysynan qaraýǵa múmkindik berdi. HH ǵasyrdyń sońyn ala keńes odaǵy tarady. Álemdik demokratııanyń saltanaty bárimizge jaqyndaǵandaı boldy. Lenınniń, Stalınniń kýlti dalada qaldy dep oıladyq. Alaıda kóp nárse biz oılaǵandaı bolmady. Orta ǵasyr eshqaıda ketpepti. Imperııa, fashızm, ultshyldyq, ózgelerdi jek kórý, basqynshylardy kókke kóterý ıdeıalary álemdi áli kezip júrgenine kóz jetkizdik.

Reseıde, ashtyqpen, qýǵyn súrginmen óz halqyn qyrǵynǵa ushyratqan Stalın, Ivan Groznyılarǵa eskertkish ornatyldy. Jaqynda ǵana Kane Ýest degen mıllıarder, ánshi, kompozıtor Gıtlerdi jaqsy kóretinin aıtyp, búkil AQSh-ty dúrliktirdi. Elimizdiń bir depýtaty Ýkraına halqyn qyryp, qalalaryn qıratyp jatqan Reseıdiń basqynshylyq soǵysyn qoldaımyn dep jar saldy. Osyndaılardy kór­gende, ózińdi naqurystar elinde ómir súrip júrgendeı sezinesiń.

Shyńǵyshandy qazaq qylyp, babam dep kókke kóterip shýlaǵanymyzǵa birneshe jyl boldy. Eshqashanda dáleldenbeıtin, maman tarıhshylar ǵylymı negizi joq ekenin qansha aıtsa da, bir tolastamaıtyn áýesqoı­lar daýy­na aralasqym kelmeıdi. Meni tol­ǵan­dyratyn basqa másele – Shyńǵyshannyń tarıhı beınesin qoldan burmalap, ony ádil de janashyr han etýge tyrysyp, pir tutqan jalǵan da qaterli kózqaras.

Birinshiden, dúnıe júzin jaýlap alý  – ádildik emes. «Ádildik joǵalǵan jerde adam balasynyń ómirine qadir-qasıet beretin eshteńe de qalmaıdy» (Immanýıl Kant). Shyńǵyshan – agressııanyń, ımperııanyń sımvoly. Jarty álemdi qanǵa bóktirgen, mıllıondaǵan adamdy aıaýsyz qyrǵan, mádenıet oshaǵy bolǵan qalalardy jermen-jeksen etken, órkenıetti joıǵan qatygez tıran – búgingi HHI ǵasyrdyń adamyna kýmır bola ala ma? Eger bola alsa, Shyńǵyshan sekildi kóptegen memleketti basyp alyp, ólsheýsiz qatygezdik kórsetken Gıtlerdi nege aıyptaımyz? HIH ǵasyrda zeńbirekpen halqymyzdy qyryp, qalalarymyzdy qıratyp, jerimizdi tartyp alǵan patshalyq Reseıdiń basqynshylyǵyn nege kinálaımyz?

Búginde Ýkraına jerinde júrip jatqan ádiletsiz qandy soǵysqa qalaı qaraımyz – jańaǵy depýtat sekildi ozbyrlyq jaǵyna shyǵamyz ba? Sonda biz kim boldyq?

Bizge bir zatty anyq túsiný qajet. Fashızm bas kótere bastaǵan qazirgi beımaza geosaıası jaǵdaıda agressııa, ımperııa ıdeıalary biz sekildi shaǵyn halyqtarǵa asa qaýipti. Búgingi zamannyń Shyńǵyshandarynyń qur­bany eń aldymen biz bolamyz. Ulttyq sana gýmanızmge negizdelýi kerek.

Tarıhqa da, búgingi shyndyqqa da sáıkes kelmeıtin, orta ǵasyrdy úlgi etip, órkenıetti joqqa shyǵaratyn qııalı ıdeıa­larmen halyqtyń basyn qatyrmaıyq. «Adamdardy qutqaratyn ádet-ǵuryp ta, álde bir qupııa kúsh te emes, ártúrli dinı senimder de emes, adamdardy ómir týraly aıqyn da anyq túsinik qana qutqara alady», deıdi uly jazýshy Lev Tolstoı.

Tarıhty bilý bar da, tarıhty ta­nyp, túsiný bar. Bilý – derekter jıyn­tyǵy, al derekterdi obektıvti túrde qoryta bilý, tarıhty tanýǵa, túsinýge ákeledi. Toınbıshe aıtqanda «postıjenıe ıstorıı». Biraq tarıhty ulttyń abyroıyn asqaqtatatyn, qala berdi rýdyń atyn shyǵaratyn nasıhat quraly esebinde qabyldaıtyn adam, oǵan eshqashanda obektıvti túrde qaraı almaıdy.

Qate kózqaras qate tarıhty qalyp­tas­tyrady. Qate tarıh degenimiz –jalǵan tarıh. Jalǵan tarıh jalǵan geroılardy, jalǵan kósemderdi, jal­ǵan patrıotızmdi qalyptastyrady.

Qate kózqaras demekshi, biz 30 jyl boıyna Eýrazııa ıdeıasyn qoldap, Eýra­zııalyq odaq quryp, ımperııalyq konsepsııanyń (doktrına deýge de bolady) qolshoqpary bolyp keldik.

Eýrazııa ıdeıasy HH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda Eýropada orys emı­granttarynyń arasynda paıda boldy. Negizin salýshylar – lıngvıst N.S.Trýbeskoı (ýkraın tilin moıyn­damaǵan adam), P.N.Savıskıı taǵy basqalar. Ideıanyń máni – Eýropa mádenıetinen bas tartý, Ortalyq Azııa, Sibir halyqtarynyń basyn qosyp «Orys álemi» dep atalatyn bólek órke­nıet jasaý. 1925 jyly N.Trýbeskoı «Reseı – Kıev Rýsi­niń emes, Mońǵol ımperııasynyń mura­­geri» dep jar saldy. Eýrazııa ıdeıasy­nyń irgetasy – slavıanofılstvo, pra­vo­slavıe jáne ımperııa, ıaǵnı Orys ımperııasy. 30-jyldardyń aıaq kezin­de bul qozǵalys óziniń ómir súrýin toqtatty.

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynda Lev Gýmılevtiń bastamasymen bul ıdeıa qaıta jandandy. L.Gýmılev P.Savıskıımen jaqsy tanys bol­ǵan, hat jazysqan, ózin «eń sońǵy eýrazıspin» dep jarııalaǵan.

Jańa Eýrazııa qozǵalysynyń ekinshi úlken ókili – Aleksandr Dýgın. Onyń pikiri boıynsha, Eýrazııa memleketinde (Reseıde) qoǵamdy ıdeologııalyq baqy­laýda ustaý úshin dıktatýra, totalıtarlyq júıe bolýǵa tıisti. Ol 1990 jyldary, fashızmdi saqtap qala almaǵany úshin ıtalıan fashızmi men nemis nasızmin synǵa aldy.

Eýrazııa ıdeıasy orys qoǵamyndaǵy ultshyldyq aýrýyna shaldyqqan ımperııashyl toptardyń kóńiline maıdaı jaqty. «Orys álemi» dep atalatyn bul ıdeıa Reseı memleketi basshylyǵynyń saıası temirqazyǵyna aınaldy. Soǵan baılanysty Reseı ıperııasynyń aýmaǵyn qalpyna keltirý jobasy basty másele bolyp esepteldi.

Reseı basshylyǵyna jaǵyný jaǵy­­nan aldyna jan salmaıtyn biz astanamyzdaǵy eń úlken ýnıversı­tetke Qazaqstan tarıhyna qatysy joq, tipti kelip kórmegen L.Gýmılevtiń atyn berdik. Reseıdiń ózinde Gýmılev atynda bir kolledj joq. Halyqaralyq deńgeıdegi saıasatkerler «rýsskıı nasıst» dep ataǵan Aleksandr Dýgındi shaqyryp, osy ýnıversıtettiń «Qurmetti professory» ataǵyn berip, alaqanǵa salǵandaı etip syıladyq.

Biraq Eýrazııa ıdeıasyn gýmanıs­tik baǵyttaǵy orys ıntellıgensııasy qabyldaǵan joq. Berdııaev pen Solovev, olarmen birge D.S.Lıhachev ony fashızmge teńedi. Bul – qaýipti ıdeologııaǵa bastaıtyn týra jol degen. Eń ǵajaby, Lıhachevtiń Gýmılevti «ıstorık-fantast» dep ataǵan sózi bar.

Jazýshy, sýretshi, fılosof, Oksford ýnıversıtetiniń professory Maksım Kantordyń pikiri: «Evrazııstvo – slavıanofılstvo, messıanstvo fılo­sofııalarynyń negizinde jasalǵan saıası ýtopııa. Saıası baǵdarlama, ıdeologııa. О́z aldyna jeke eýrazııalyq órkenıet, eýrazııalyq mádenıet, eýrazııalyq fılo­sofııa, eýrazııalyq ekonomıka degender ómirde joq. Jalpy, bul – óte qaýip­ti konsepsııa. Qazirgi jaǵdaıda ger­mandyq fashızmge óte uqsas. Bul eshqandaı ekonomıkalyq bazasy joq, barar jeri beımálim, antıfılosofııalyq, antıgýmanıstik teorııa. Bir ǵana jubanysh – onyń iske asa almaıtyny».

Endi áńgimemizdiń jelisi fashızmge tirele bergennen keıin, ol týraly da birer sóz aıta keteıik. Fashızm arnaıy izdep barmasań, kóre almaıtyn, basqa jaqta turǵan bir qorǵan emes. Fashızmniń alǵashqy elementteri kez kelgen adamnyń boıynda bolýy múmkin. Tek olar asqynyp, halyqtyq sıpat alǵanda, zııandy kúshke aınalady.

Fashızmniń basty belgileri:

Ultshyldyq. Rasızm. Qannyń tazalyǵyn dáripteý.

Ras, ultty súıý – tabıǵı qubylys. Ata-anany, týǵan jerdi, týǵan eldi jaqsy kórý jurttyń bárinde bar. Endi áńgime saıası keńistikke aýysqan kezde, ulshyldyqtyń sıpaty ózgeredi. Ultshyldyq saıası termın retinde seniń ultty jaqsy kóretin kóńilińdi emes, saıası baǵytyńdy bildiredi. Álemdegi ultshyldyq saıasatyn júrgizgender – Gıtler, Mýssolını, HH ǵasyrdyń aıaǵynda Serbııanyń prezıdenti bolǵan kezde Kosovodaǵy albandardy qyryp, genosıd jasaǵany úshin Gaaga trıbýnalynda sottalǵan Slobodan Mıloshevıch. Halyqaralyq sarapshylar Ýkraına jerine basyp kirip, soǵys júrgizip jatqan Reseı bıliginiń saıasatyn da osy topqa jatqyzady («Orys álemi»).

О́tken tarıhty erlik týraly ańyzǵa aınaldyrý («geroızasııa proshlogo»). Tarıhtaǵy agressııany qoldaý, nasıhattaý.

О́z halqynyń ókili bolsa, tırandy da, ury-qary, alaıaqty da maqtan tutýshylyq Eýropa elderinde de boldy, áli de barshylyq. Ońtústik Amerı­kadaǵy jergilikti úndisterdi aıaýsyz qyrǵan, tonaǵan qaraqshy Hrıstofor Kolýmbty kókke kóterý san ǵasyrlyq ıdeologııaǵa aınaldy. Kolýmb atynda tutas memleket, eldi meken, taý, ózen attary bar. Eýropanyń áıgili aqyn-jazýshylary oǵan arnap madaq shyǵarmalaryn jazdy. Qoıylǵan fılm­der men eskertkishterde esep joq. AQSh-ta Kolýmb kúni memlekettik mereke bolyp esepteledi.

Tarıhtan oryn alǵan ádiletsizdik az emes. Ońtústik Amerıkadaǵy úndisterdi qorǵaýǵa búkil ómirin arnaǵan, ıspan otarshyldarynyń aıýandyq áreketterin batyl synaǵan gýmanıst-svıa­shennık, tarıhshy Bartolome Las Kasas­ty bireý bilip, bireý bilmeıdi. Al qandyqol Kolýmb­tyń ataǵy jer jardy.

Áıtse de zaman ózgergen saıyn sana da ózgeredi. Birte-birte bolsa da, tarıh árkimdi óziniń ornyna qoıýǵa tıisti. 2020 jyly AQSh-ta birneshe shtat Kolýmb kúnin toılaýdan bas tartyp, jergilikti úndisterdiń merekesin birlesip toılady. Kolýmbtyń eskert­kishi qulatyldy. Bul úrdis ári qaraı jalǵasyp jatyr.

Bul áńgimemizdi Mark Tvenniń: «Amerıkany ashqany jaqsy-aq, biraq Kolýmb ony taba almaı, ótip ketkende, tipti jaqsy bolatyn edi» degen sózimen aıaqtaıyq.

О́tken tarıh ótti-ketti, ony umy­taıyq degen ýáj qazir ózekti emes. Tarıhty ózgerte almaısyń, biraq qate kózqarastardy ózgertýge bolady.

Jaý izdeý. Basqasha oılaıtyn­darǵa, ózgelerge degen jekkórýshilikti órshitý. Ksenofobııa. Adamnyń haqyn, bostandyǵyn, ómirin eń basty qundylyq dep eseptemeý, ony memleket múddesinen tómen qoıý.

Árıne, budan basqa, bılikti ıemdený, kósem jasaý, qýyrshaq parla­ment, bir partııa arqyly saıası, eko­nomıkalyq, áskerı jáne ıdeologııalyq ústemdik júrgizý sekildi saıası faktorlar da bar, biraq ol bólek áńgime.

Adamzatqa úlken qasiret ákelgen fashızmniń basty belgilerine toqtalyp otyrǵan sebebimiz – aqparat keńisti­ginde belsendilik tanytyp júrgen ult­jandy jastarymyz, qyzbalyqpen ártúrli kesapat pikirlerge urynbaı, jaman men jaqsyny qapysyz aıyryp, izgilik baǵytynan ajyrap qalmaı júrse eken degen tilek.

Eldiń bolashaǵyna qatysty pikir aıtýǵa árkimniń de haqy bar. Biraq sol pikiriniń durys-burysyn ábden tarazylap, sabyrǵa júginip, jaýapkershilikpen aıtsa, quba-qup. Halyq – keıde dana, keıde bala. Nasıhatqa tez kónedi. Qate bolsa da, ulttyń ózimshildik ınstıngin qozdyratyn bir áńgime bastap berseń, odan keıin ony toqtata almaısyń. «Bálenshe túgensheni soıyp saldy, óltirdi, namysty qoldan bermedi» degen tóńirektegi sózder jurtqa kóbirek unaıdy. Al shyn máninde, namys degen bireýge á dese, má dep, bet qaratpaı jaýap qaıtarý emes, namys – qatardan qalmaý, ózińniń eshkimnen kem emes ekenińdi isińmen moıyndattyrý.

Biz árqashan kisiligi bıik, mádenıetti, bilimdi, ótirik aıtpaıtyn, ózgelerdiń de qamyn oılaı biletin, qaıyrymdy adamdy jaqsy kóremiz. Halyq ta sondaı jaqsy bolýy kerek. О́z múddesi úshin kúrese alatyn, ádiletten attamaıtyn, kózi ashyq, estııar, keńpeıil ultty ózgeler de syılaıdy. Fransýzdyń uly jazýshysy Vıktor Gıýgo aıtqandaı, adamnyń ulylyǵy onyń boıynyń bıiktigimen ólshenbeıtini sekildi, halyqtyń da ulylyǵy onyń sanymen, jeriniń kólemimen ólshenbeıdi.

Adamzattyń basyn biriktiretin, negizinen, úsh qundylyq bar: ádildik, shyndyq, adamgershilik. Ulttyq ıdeologııa, saıasat osy qundylyqtarǵa negizdelýi kerek. Sonda ǵana órkenıet­tiń tiregi bolyp otyrǵan eldermen bir bolamyz. Saıasatty qýlyq, aldap-arbaý, saıası oıyn dep túsinetin kózqaras eskirgen. Memleket taza júrekpen, adal aqylmen basqarylýǵa tıisti.

Biz ótken tarıhty ǵana zertteý­shiler emespiz, búgingi tarıhty da jasaýshylardyń sanatyna jatamyz. Onyń baǵasyn keleshek urpaq beredi. Olar biz turǵyzǵan kúmándi eskert­kishterdiń talaıyn qulatýy múmkin.

 

Tólen ÁBDIK,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty