Asaý jalyndaǵy asqaq rýh

Qazaqtyń dalasy men jylqy­synyń jalynda ne qalmaǵan deısiz? Qazaqtyń ǵana emes, tutas túrki jurtynyń saltanatqa malynǵan dáýiri qalǵan joq pa? Iá, at ústiniń fılosofııasy, jany men rýhy bólek. «Tý quıryǵy bir tutam, tulpar min­dim – ókinben. Buryn-sońdy ókinben, ókinbesteı bolǵanmyn. Er Mamaıdyń aldynda Shahıd keshtim – ókinben!..» degen Dos­pambet jyraý sóziniń astary qalyń. Tulpar mingen – jurttyń aldyna túsedi. Jalǵyz-aq at ústinde serilik dáýren súrip, emin-erkin júrgenin aıtyp turǵan joq oı kózimen qaraǵanǵa. Sózdiń bastapqy maǵynasy, ol – bir jaǵy. Burynǵy súrgen dáýrenine ókinbesteı bolǵan. Anyǵynda, jyraý kúıki tirlikke qamalmaǵan azat ǵumyryndaǵy erlik pen eldikti aıtyp tur: «Alǵash atqa qonyp, adamzatqa úlgi boldym. Ke­ńistikke jol ashtym» degen uly emeýrin tur bilgenge. «Arys­tandaı eki butyn alshaıtyp, arǵymaq mingen ókinbesti» de aıtqan Dospambet. Alp-alp basqan arǵymaq jalyndaǵy rýh arystandy aıtqyzbaı qoımaıdy. Asaý jylqyny júgendep mingen adamnyń boıyna óz kúsh-qýatyna qosa, astyndaǵy arǵymaqtyń da qýaty bitpeı me? «Qazaqtar atqa minse...» dep bastalatyn shetel saıahatshylary sóziniń astarynda kóp dúnıe jatyr.

Júırik atqa, jaqsy atqa, jýas atqa, mińgi toryǵa shap shal­­dyryp, taqym tıgizgendi sum­dyq qylamyz. Shý asaýdy shyń­ǵyrtyp ustap, aýyzdyqtap, ezýin jyryp minip alǵan jigitti ne deımiz? Boıyna enesiniń shýy­nan basqa (shý asaý deıtini sol) júgen-quryq tımegen asaýdyń qyl moınyna buǵalyq tıgendegi qarsylyq pen yzbardyń ózinen ımenip qalady adam. Anaý al­dyndaǵy kisi turmaq ózin jep qoıa jazdap osqyrynyp kelip, tarpyp tastaı jazdap orǵyp sekiredi. Taı-týlaq emes, qunan­nan dónenge shyqqan, sháńgir-sháńgir etken aıýan neme ǵoı. Jýysań shaınap tastaıtyndaı aıbatty. Qoıshy áıteýir, kóp adam jabylyp júrip buǵalyqqa qylqynyp qaıraty kemip tur­ǵan soń ǵana qulaqtan basyp, tuqy­rtyp ustap aýyzdyqtaǵan soń, jigittiń eri ǵana mine alady. Kózderi ot shashyp turady. Aldyna barsań tarpyp, tistep, artynan ótseń teýip qalatyndaı. Ysh­qynǵan daýysynyń ózi qy­ryldap kep oqys úreı týdyrady. Júrektiń atqaqtaǵany jaı, tizeń qaltyraıdy. Kózben kórgen ǵana biledi muny. Qordaly qazaq óleńinde bul qubylys ta bar:

«Júgen-quryq tımegen,

Jasynan noqta kımegen

Alty jasar asaýdy

Ustap mindim dalada.

Aqyrdy asaý –

Jańǵyrdy dala.

Týlady, orǵydy asaý –

Dúbirlep kúńirendi dala,

Qıyrsyz dala...

Orǵydy asaý aınala –

Dúbirledi aıdala»

dep bir ketedi Sáken «Dalada» óleńinde. Taqyryptyń astyna «Arnaý» dep jazyp, jaqshaǵa alady. Biraq bul arnaý emes, óleńniń ozyq úlgisi, ózine deıingi dalalyq rýhtan jan tartyp, sol zamannyń kózqarasymen ádiptelgen shyǵarma. Jáne endigi ýaqytta, budan bylaı joǵaryda biz keltirgen shý asaýdy ustap, júgendeýdi kórgen kúnniń ózinde mynandaı rýhpen jyrlaý, áı, námálim-aý. Asaý úıretpek bylaı tursyn, aýyldyń ózinde atqa minetin qazaq az. Jasynan kitapqa bas qoıatyn aqyndar ara­synda atqa mingenderiniń ózi biren-saran. Al asaý úıretip, atqa miný Sákender zamanynda qalypty jaǵdaı. Myna shy­ǵar­masy sony qaz-qalpynda qa­ǵazǵa túsirgenimen de qundy. Al­­ty jasar asaýdy tizgindep, ba­­ǵyn­­dyrǵan erge basqa dúnıe­ler­di ıgerýde qıynǵa soǵa qoı­maıdy. Taqyrybynyń ózin taýyp qoıǵandaı dalalyqtyń ba­syndaǵy qalypty jaı qalalyq­tyń júre­gin jaryp jiberýi múmkin. Al qa­lalyqtyń eti ólgen nárse dala­lyq­qa aýyr tııýi, jerkendirýi kádik.

«Alysyp asaý osqyrdy –

Jal-quıryǵy jelmen

ysqyrdy,

Júıtkip, zymyrap qulashyn

kerdi asaý.

Tanaýlary shelekteı,

Yrsyldap demi kórikteı,

Kózderi ottaı, órikteı,

О́rge qaraı orǵysa

О́r ne qylmaq asaýǵa?!

Jel ne qylmaq asaýǵa,

Jelge qaraı orǵysa?

Orǵytyp, ushyrtyp júrip

Kókirekti kernep,

Keń dalany kúńirentip

Qatty aıqaılap án saldym.

Ánim ketti dyńyldap,

Jańǵyrtyp keń dalany».

Tizesi qaltyramaq turmaq, asaýdyń arynyna qosylyp án sal­ǵan daladaǵy qazaqtyń bir beınesi ǵana bul. Tutas bir dáýir­diń bolmysy atoılap tur. Shabys pen dabys qosylyp, dúnıeni dúbirge bóleıdi. О́leń sóz arqyly sol zamandardyń jań­ǵyryǵy jetedi qulaqqa. Kó­keıge qonady, keıingige aıtylady, keleshekke barady. Rýh tumasyn tasymaldaǵan sáýleli kósh úzilmesin!