Elbasynyń keıbir kezderi

«Adamnyń keıbir kezderi...» degen eken Abaı. Sáýege jeter sanaly sóz ǵana sapqa turyp, sanatqa kiredi ǵoı.  Osy sóz keı-keıde oıǵa salmaq salady. Ártúrli jaǵdaı jadyńdy túrtip, júgirip ketken jyldar alystan bulańytady. «Aıtqyshtar» men «jazǵyshtardyń» jaz­ǵandaryn paraqtap, «bilgishterdiń» aıtqandaryn adaqtap qarasaq, belgili tulǵanyń ómiri qashanda jurtqa aıan sııaqty. Shyndyǵynda, solaı ma? «Bitken iske synshy kóp, bitirgen erdiń kemi joq» degen ǵoı halqymyz. Tulǵalardyń tylsym ǵumyryn tilmen tańbalasaq, bul da bir ómir ónegesi bolar, táýelsizdik ordasynyń keregesi bolar. Kúrdeli kezeńde ómir súrip jatyrmyz. Memleketimiz jıyrma jyldyq kezeńnen endi asyp barady. О́tken tarıhymyzdy qaıta-qaıta qazbalap, qazǵan saıyn tam-tumdap tereńdetip, «biz de osal halyq emespiz» degendi álemniń qulaǵyna quıamyz dep, kúndiz-túni at ústinen túspeı, eńkeý-eńkeý jer shalyp, eleýli oıdy qolǵa alyp, kúndiz-túni tolǵanyp, sonyń nátıjesinde úlkenmen astas, kishimen bastas, qatarmen jastas bolyp kele jatqan egemen elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eren eńbegin derekti sózben ádiptesek, onyń aıyby bolmas, oqyrman. Elbasymyz atqarǵan eren eńbekter jóninde jan-jaqty jazylyp jatyr. Jazylady. Jazyla da beredi. Táýelsizdik úshin tizesi búgilgenshe qyzmet etip, halqynyń qadir-qasıetin kóterip, ózgermeli álemniń ózgergish qas-qabaǵyn der kezinde ańdap, alystan barlap, halqynyń esiktegi basyn tórge shyǵarǵan, etektegi esimin órge shyǵarǵan, kerýendi kóshin keleli belge shyǵarǵan Elbasymyzdyń tarıhı tulǵasyn tanytý turǵysynda oı keship, qalam terbegen sátter az emes. Árıne, osy oraıda Elbasymyzdyń eren eńbegin jyldar boıy jylnamaǵa túsirip, jurtyna jetkizýde eleýli ister atqaryp kele jatqan kórnekti qaıratker Mahmut Qasymbekovtiń jazǵandary óz aldyna bir tóbe. Bizden góri kemel tulǵaǵa etene jaqyn qalamgerdiń shyǵarmashylyq shuǵylasynan bastaý alǵandaı bolǵan bul jazbalar osy qazynaǵa qosylar bir úles bolsa deımin.  Osy retpen abyz Abaıdyń «Adamnyń keıbir kezderi...» degen támsil-taǵylymyna ıek artyp, áńgime taqyrybyn osylaı ádiptep, Elbasymyzdyń jalpy qaýymǵa jumbaqtaý keıbir sátterin tilge tıek etýge táýekel ettim. «Biz áli jetilemiz...» 1993 jylǵy 22 jeltoqsanda Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev Pavlodar oblysynyń Ekibastuz qalasyndaǵy alyp GRES-tiń birinshi kezegin iske qosý sharasyna qatysty. Sodan bir aptadaı buryn Táýelsizdiktiń ekinshi jylyn saltanatpen qarsy alǵan Elbasynyń kóńil-kúıi kóterińki, júzi jarqyn. Bul saltanatty is-shara­ǵa Qa­zaqstannyń barlyq buqa­ra­lyq aqparat quraldary ókil­deri sha­qyrylǵan bolatyn. Sary­arqanyń sary aıazy men atan jyǵar adýyn jeli arýaǵyn shaqyryp, ashýyna minip-aq tur eken. Arqa da­lasynyń aspanmen astasqan kómir kenishteriniń oıy men qyryn aralap, aýa raıynyń osyndaı qıyn kúnderinde de aıaz ben jel sorǵan betterin kómir shańy «opalaǵan» kenshilerdiń qıyndyqqa qyńbaı, el ıgiligi úshin eren eńbek etip jatqanyn kórdik. Qaıda qarasań da qaınaǵan qyzý eńbek. Aýa raıynyń osyndaı qy­ty­myrlyǵyna qaramastan el ıgiligi úshin aıanbaı ter tógip jatqan kómirshilerdi kórgen Elbasy erekshe nurlanyp, rıza bolmysy júzine teýip, emen-jarqyn kóńildi júrdi. Basqarý pýltine kelip, alyp GRES-ti iske qosqanda, onyń qýatynan ot alyp, janary jarq ete túsken qazaq dalasynyń qýanǵan sátin jan-júregimen túısingen Prezıdenttiń de janarynda ottaı janǵan saltanat bar edi. Keń dalamyzdyń ón boıyn qýalaı júgirgen elektr baǵandary bir-birin basyp ozyp, týǵan daladan súıinshi surap, jarysyp bara jatty. Elbasy sodan keıin alyp óndiris ornynyń basqarý pýltiniń aýqymdy alańyn aralap, qaz-qatar tizilip otyrǵan mamandarmen az-kem suhbattasyp, biraq, áldebir tanysyn izdegendeı jan-jaǵyna qaraǵyshtaı berdi. Bir kezde qatar-qatar otyrǵan mamandardyń arasynan kópten izdegen joǵyn, ańsaǵan baýyryn kórgendeı bolyp, janary jarq ete qaldy. Basqarý ústeliniń eń shetki jaq betinde, eleýsizdeý ǵana múıiste bir qazaq balasynyń júzi kórindi. Elbasynyń kóńi­lin­degi oıdy aıtqyzbaı oqyǵan álgi baýyrymyz ornynan shapshań kóterilip: «Aǵa, biz áli-aq jeti­lemiz», dep sańq ete tústi. Nursul­tan Ábishuly rıza keıippen basyn ızep: «Durys aıtasyń, biz áli-aq jetilemiz» dedi. (Osy jyly ataq­ty «Bolashaq» baǵdarlamasy dúnıe­ge keldi. Tarıhı sátten tarıhı jalǵastyq týdy). Tilshiler qoıyn kitapshalaryna úńildi, fotoapparattar syrtyldap jatty. Lap etip oıyma kelgen osy bir sátti men keıin óleń joldaryna túsirdim. Birinshi jyr Ekibastuz, Ertegim sen ekensiń, Ekibastuz, Erteńim sen ekensiń. Kókiregi kól-kósir ken ekensiń, Keýdesinde oty bar jer ekensiń. Saryarqaǵa tuǵyrly mór ekensiń, Saǵynǵanǵa ǵumyrly tór ekensiń. Babalardan aınaldym seni baqqan, Baqytym da, baılyǵym sen ekensiń. Tańdaı qaqtym senimen tildestim de, Samǵaı baqtym saltanat kún keshtim de. Kózin kórdim suqtanǵan kúndestiń de, Sózin estip, saýatsyz bilmestiń de. Ekibastuz, Alyp jer kenge toly, Azat bolmaı amalsyz muń keshtiń be? Sony oılap em, Janymdy jelbirettiń, Saǵynyshtyń saǵymyn seldirettiń. Kelimsektiń kúlkisin kólgir ettiń, Qara kómir ishinen sáýle kórip, Qara kózim, men seni móldirettim. Móldirettim janymdy, Jasyra alman, Jasyra alman, emes ol jasyǵannan. О́z aýzyma jetti-aý dep ózim qolym, Qýanǵannan jyladym, tasyǵannan. Qara dala, Qara ken, Qara bala, Qara ormanyn qadirler basy bar jan. Qazyq jurtym – Qara orman qazynamyz, Tarıhqa óshpesteı jazylamyz. Tarıhqa kóp bizdiń bazynamyz. Atajurtty alýdyń arany etken, Alpaýytqa qashanǵy jalynamyz? ...Basqaratyn bas alań. Kimdi izdediń? Keıde kúńgirt tartqandaı kúndizderiń. Kisidegi kiltti izdep, kóp sabylǵan, Osy shyǵar oıyńdy bilgizgeniń. Aınalaǵa Elbasy kóp qarady, Talaı jan tur. Eljirep, toqtamady. Bas dırektor báıpeńdep, báıek bolyp, Bir nárseni aıtýǵa oqtalady. Talaı oıdy taba almaı ketem izdep, El emespiz, árıne, jeke júzbek. Bir jas qazaq Elbasy oıyn oqyp: – Qamyqpa, aǵa, biz áli jetemiz, – dep, Sańq etkende, Sanaǵa ómir berdi, Balqytqandaı balqymas temirlerdi. Jalt qarady Elbasy, – Bárekeldi! Dep jarqyldap sonan soń kóńildendi. Uǵatyndar ulaǵat uǵyp turdy, Uǵa almastar ishinen tynyp turdy. Ulttyń oıyn Elbasy shynyqtyrdy, Elge sálem joldaǵan kómirimen, Ekibastuz eljirep, kúlip turdy. Ǵarasatty jat jan kórsem isinemin, Parasatty jan kórsem kishiremin. Táýelsizdik, Sen suńqar qusym ediń, Ardaǵym da, asylym, kúshim ediń. Ekibastuz aspanyn sharlap ketken, Elbasynyń júregin túsinemin. «Apa, aman júrińiz...» Alyp GRES-tiń boıyna alaý júgirtken Nursultan Ábishuly qa­lyptasa bastaǵan ádet boıynsha qalyń elge sálem berip, sálem alyp, kópshilikti qaq jaryp kele jatty. Kóńildi. Bir kezde tártip saqtap tur­ǵan áskerı qyzmetshilerge álde­neni qyzý túsindirip, Elbasy jaqqa umtylyp turǵan bir qart ana kózge tústi. Elbasy «jiberińder» degendeı belgi berdi. Keıýana: «Nursultan balam, osy kúndi qansha ǵumyr kúttik. Eliń qýanyp jatyr. Jurtyń atynan analyq alǵysymdy aıtamyn, ǵumyr jasyń uzaq, ómiriń saltanatty bolsyn. Qarttyń batasy qabyl, jastyń tilegi qabyl» degen dep, tógiltip tilek aıtyp, sózdiń dámin keltirdi. «Aman júr, aınalaıyn, basqa aıtar ótinishim joq» dep emirenip kelip, Elbasynyń mańdaıynan súıdi. Elbasy qart anaǵa sondaı bir jyly shýaqpen qarap: «Apa, biz áli talaı ister atqaratyn bolamyz, sol kúnge aman jetińiz, aman júrińiz», dep balasyndaı peıilmen erkeleı qushaqtady. Sodan keıin toptyń arasyna júzi nurlanyp, qýana enip bara jatqan qart ananyń sońynan az-kem oılana qarap turdy. Bálkim, osyndaı bir emen-jarqyn sátte esine anasy tústi me eken? Áljan ananyń qushaǵynan qýanyp shyqqan balań kúnderdiń beınesi janaryn jaýlady ma eken, janyn baýrady ma eken?! Ekinshi jyr Ekibastuz. Elbasy. Dúıim halyq, Jaqsylyqtyń jolyna syıyndy anyq. Teristiktiń sýyǵyn telip aıdap, Terisqaqpaı oı jatyr qıyrlanyp. Baǵanalar basyna alaý baılap, Turdy jurtym dáýirdiń kúıin baǵyp. Otty kúıler júrekte lapyldady, Kúsh bulqyndy ıyq pen taqymdaǵy. Osy kezde Elbasy jaqqa qaraı, Bir qart ana umtylyp, jaqyndady: – Al, qaraǵym, Nursultan, Nuryń jansyn, Halqymyzdyń baǵyna buıyrǵansyń. Ata-baba jolyna syıynǵansyń, Eki jasqa shyqqan bul eldigimiz, Tarıhtyń tórine tuǵyrlansyn. Ony jáne dál óziń tuǵyrlaıtyn, Halqymyzdyń dástúrin yrymdaıtyn. Tulparlardyń zamany qulyndaıtyn, Nurly Sultan sen bolshy, О́z jolynan, Adaspaıtyn, aýmaıtyn, burylmaıtyn. Asyl ulym, Asqarym alasarmas, Qazaq pa eken qııaǵa qala salmas? Pendeler kóp ózińmen talasa almas, Jaratqannyń bergeni sen bolarsyń, Júregine jurtynyń jara salmas. Talaı ýaqyt taǵdyrǵa qol qatqanbyz, Tilektiń de talaıyn joldatqanbyz. Etek-jeńdi jııa almaı mol jatqanbyz, Tizerlegen halqymyz tik tursyn dep, Tekti ul ber dep tileýmen tolǵatqanbyz. Tilek qabyl, Yrzamyz, bataly bol, Aq saqaldy abyz bol, ataly jol. Ulylardyń ataqty qatary bol, Arqańdaǵy paryzyń – atajurtyń, Ana sútin aqtaǵan jotaly bol! – Dep tógilip, Batasy tańdaıynan, Shattyǵy da tógilip shalǵaıynan. Qarqaraly qart ana emirenip, Elbasynyń súıdi kep mańdaıynan. Kóńilimdi bir tolqyn kerip ketti, Elbasynyń jany da erip ketti. Áljan ana turǵandaı dál aldynda, Qushaǵyna ananyń enip ketti. El ekenbiz bir aýyz, bir urandy, Týǵyza alar tamasha ulylardy. Jeltoqsannyń jel qanat sol kúninde, Nursultannyń jarqyrap nury jandy. Saǵynyshym janymda sanat qurdy, Kórdim sodan máńgilik abat-nurdy. Elbasynyń kóńilin shyn túsingen, Ekibastuz qýanyp qarap turdy. «Týǵan kúnge tartý...» 1994 jyldyń jazy bolatyn. 6 shilde. Prezıdentimiz Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń tý­ǵan kúni. Men onda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 13-shi saılanymynyń Atyraý oblysynan saılanǵan depýtaty edim. Sol 6 shilde kúni Prezıdent Nursultan Nazarbaev Joǵarǵy Keńeske keldi. Jaı kelgen joq, «Aıdan elshi keledi, altyn tartyp keledi, kúnnen elshi keledi, kúmis tartyp keledi» degendeı, bul jolǵy kelistiń salmaǵy men mańyzy Joǵarǵy Keńes kút­pe­gen jaıt boldy. Sol kúni Prezı­dent Qazaqstannyń astanasyn Al­ma­tydan Aqmola qalasyna kóshirý týraly tarıhı usynysyn jasady. Bárin baıyptap, dáleldep, tujy­rymdap, tııanaqtap, derektep, saralap, jańa elordany Otanymyzdyń ortalyǵyna kóshirýdiń jaı-jap­saryn jetkizdi. Pikirtalas birden qyzyp júre berdi. Pikirtalas qazany qaınaı-qaı­naı kele, sózdiń býy da seldirep, kóńil aspany ashyla bastady. Osy bir sátti qumbyl ańǵaryp, baıyr­qalap qalǵan baıypty jaǵdaıdy qalt jibermeı, qol mergendeı qaǵyp túsken Tóraǵa: «Qurmetti áriptester! Búgingi kún jaı kún emes. Tarıhı kún. Taǵdyrly kún, taǵylymdy kún. Elbasymyz eldiń bolashaǵyn oılap aıtyp otyr bul usynysty. Táýekel deıik, derek pen dáıekke nazar aýdaryp, Prezıdentimizdi qoldaıyq. Onyń ústine búgin Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń týǵan kúni, kelińizder, týǵan kúnine tartý jasaıyq, osy usynysty qoldap, daýys bereıik», dep usynys engizdi. Daýys berý bastaldy. Zal jym-jyrt. Tek daýys berý qural­darynyń dybysy ǵana estiledi. Endi bir sátte eki jaqtaǵy elek­tron­dy tabloda «sheshim qabyl­dandy» degen jazý jarq ete qaldy. Májiliske qatysyp otyrǵan de­pýtattardyń 124-i qostap, biren-sarany qarsy bolyp, birnesheýi qalys qalyp, kópshilik daýys­pen sheshim qabyldandy. Dý qol shapalaqtaý. Depýtattar oryndarynan dúr etip kóterilip, Prezıdentke quttyqtaý sálemin jasady. Ol da ornynan shapshań kóterilip, qolyn qushyrlana soǵyp, zalǵa qarap meıirlene jymıyp, basyn ıdi. «Iá, bul kún tarıhı kún, biz asa mańyzdy sheshim qabyldadyq. Munyń jarqyn nátıjesin ýaqyt, tarıh kórsetedi» dep janary jarqyldap turdy Elbasynyń. Bul kún keıin astanany kóshirý týraly tarıhı data bolyp, memleketimizdiń máńgilik jylnamasyna endi. Úshinshi jyr Jańa dala. Jańa qala. Jaryq nur, Jaryq nur bop jarqyn arman janyp tur. Elorda bop el eńsesi bıiktep, Erteńdegi zamandarǵa baryp tur. Jańa astana, jańa Orda, nurly jer, Baıtaq eldi baıandaǵan jyrdy kór. Esilip kep Esil aǵyp barady, Sálemdeme aıtyp jatyr syrly bel. Tyń atanyp, týsyraǵan dalany, Talanttar kep ár kirpishin qalady. Astanamyz boıyn tiktep barady, Ǵasyrlardyń esiginen qarady. Jańa kúndi Elordamen tanyp kór, Qaıratkerge ere bilgen halyq ta er. Kúnder emes, saǵat saıyn ósetin, Astanany Alpamystaı alyp der. Ertegini endi kimder ǵaıyp der, Qazaqstan – tórin tapqan  baıypty el. Álem kelip, Astanada ótedi, Sımpozıýmdar, forýmdar men sammıtter. Halyq uly. Uly halyq balasy, Orda tikti Otanyma, qarashy. Elbasynyń Elordasy – perzenti, Janarynyń aǵy menen qarasy. Orda salǵan quıyn kezgen daladan, Jańa qala, jańa dala, jańa adam. Astananyń sáýletshisi – Elbasy, Ár kirpishin júregimen qalaǵan. Jańa elordanyń árbir kirpishi, árbir kóshesi, árbir ǵımaraty, árbir dańǵyly, árbir úıi Elbasynyń kóńil syzbasynda nusqalanyp, meıirli marhabatymen jasalǵan. Buǵan endi kimniń talasy bar? Osy oraıda myna bir támsil de eske túsedi: «Barlyǵy ýaqyttan qorqady, al ýaqyt Egıpet pıramıdalarynan qorqady». Osy ıirimge ınversııa jasasaq, ýaqyt-tóreshińiz Astanaǵa da alańdap qaraıtyn sekildi. * * * Osyndaı meniń sybaǵam, Senimmen qolǵa tý alam. Súrinbeı synnan shyǵa alam, Halqymmen birge qaıysyp, Halqymmen birge qýanam, – dep jan syryn jyrmen jetkizgen Nursultan Ábishulynyń týǵan halqynyń aldyndaǵy eren eńbegin búgin maqtana aıtsaq, keler urpaq bul óleń joldaryn úlgi-ónege etip ustanatyn bolady. Bul óleń-maqalanyń maqsaty – halqymyzdan shyqqan qaıratker, tarıhı tulǵa Nursultan Nazar­baevtyń azamattyq, perzenttik, pre­zıdenttik bolmys-bitimin asha túsý baǵytyndaǵy nıetti qadamdardyń biri ǵana. Jalǵasyn jazar jańa urpaq keledi áli. Sol kúnge qara orman jurtymyz aman, abyroıly jetkeı! О́tegen ORALBAIULY, aqyn, Qazaqstannyń eńbek  sińirgen qaıratkeri.