Adam taǵdyry – alasapyran arpalys. Fánıge jylap kelgen sábı jyldar jylystaǵanda, qartaıǵanda, anyǵy baqıǵa attanarda kóz jasyn syǵýǵa shamasy jetpeıdi. Ár taǵdyr ıesiniń óz dramasy bar. Al jastyq shaǵy saǵymǵa aınalǵan qarııanyń jan arııasyn tyńdaýǵa kóp adam qulyqty emes qoı.
Belgili kompozıtor Altynbek Qorazbaevtyń «Qara shal» termesin tyńdaǵanda kisi jany túrshikpeýi múmkin emes. Qazir elimizde ne kóp? Qarttar úıi jetip artylady. Jumaqty anasynyń tabanynyń astynda dep túsingen qazaq ákesin handaı qurmetteıtin. О́kinishke qaraı, qazir qarııany qarttar úıine ótkize salý túk te qıyn emes. Bezbúırektik ústemdik qursa, oǵan ne ýáj aıtasyń?
Mýzykanttar aıtatyn «sózden buryn mýzyka paıda bolǵan» degen dolbar bar. Odan bólek Chaıkovskııdiń: «Sóz jetpegen jerge mýzyka jetedi» degen pálsapasy da júrekke qona ketedi. Keıde sol ras pa deısiń. «Qara shaldy» tyńdasań boıyńdy úsik shalǵandaı kúıge túsetiniń anyq. Ras, sóz aıtylmaı turyp-aq dombyranyń úninen tereń tragedııa qulaqtan kirip, janyńdy astań-kesteń etedi. Sol bir muńly ún mátinmen astasqanda, sabaqtasqanda janyńdy qoıarǵa jer tappaıtynyń taǵy anyq.
«Ákeń de osy jerde óler endi,
Táńirdiń jazýyna kóner endi.
O, jalǵan, saǵyndym ǵoı tym bolmasa,
Alyp kep bir ıisketshi nemeremdi».
Dál osy shýmaq kókiregińdi qars aıyratyny sózsiz. «Balam – balym, balamnyń balasy – janym» degen sózdiń túpki mánin qarııanyń monologinen tolyqqandy túsine túsesiń. Rasynda da qarttar úıinde qaıǵydan qara jamylǵan aqsaqal úshin nemeresin bir ıiskegennen asqan baqyt joq shyǵar.
Adam qartaıǵanda qaıtadan balaǵa aınalady. Qamkóńil qartty qýantýdyń ornyna muńaıta beretinimizge jol bolsyn. Birer jyl buryn qarttar úıine bas suqqanbyz. Júzin tereńinen shımaılaǵan ájim izderinen taǵdyr tartqan mehnat pen zar aıqyn ańǵarylyp turǵan qarııa sonda: «Aýylyma bir aparshy, balam. Sodan soń osynda qaıta kelip ólýge daıynmyn», degen...
Altynbek Qorazbaevtyń «Qara shaly» qarttar úıin mekendegen aqsaqaldardyń búkil qaıǵysy men qasiretin, muńyn jetkizip turǵany daýsyz. Ulttyq qasiretti dombyradan artyq jetkizetin aspap bar ma, shirkin? Termeniń tabıǵatyn asha túsken qasıetti aspap úni – adam janynyń emshisi.
«Qaýsaǵan qasiretti qara shalmyn,
Bul kúnde qara shalmen sanasar kim?
Janymdy jegideı jep qarttar úıi,
Kún saıyn qýat kemip alasardym.
Onsha tar emes edi-aý páteriń de,
Osynda tastap kettiń ákeldiń de.
Synaptaı syrtyn berse týǵan balań,
Tirideı ólgeni ǵoı ákeniń de.
Kóp boldy-aý dıdaryńdy kórmegeli,
Kóp boldy-aý shesheńdi de jerlegeli.
Balam dep kóz jumǵansha jylap jatty,
Janyma qatty batty kelmegeniń».
Adam janyndaǵy saǵynyshty, ókinishti budan artyq qalaı aıtyp jetkizesiń?
«Qazaqstannyń kez kelgen óńirinde qarttar úıi kóp ekenin telearnadan kórgende júrekke bir muń artqandaı boldym. Ertesine burynǵy Jambyl qalasyndaǵy qarttar úıine bardym. Qazaqtyń qarakóz qarııalary sol jerde qaptap júrgenin kórgende jaǵamdy ustadym. Qarııalardyń birimen tildeskende ol burynǵy Lýgovoı, qazirgi Turar Rysqulov aýdanynyń shaǵyn aýylynda turǵanyn, úsh balasy bar ekenin aıtyp qaldy. Qyzdarynyń biri aýrýshań bolǵanyn, endi biri turmysqa shyqqanyn, uly jaman jolǵa túsip ketkenin qaıǵyryp aıtty. Jary baqılyq bolǵan soń atqaminerler Jambyldaǵy qarttar úıine ornalastyrǵanyn muńaıyp otyryp jetkizdi.
Qarııanyń tragedııasy munymen taýsylmaıdy. Alatyn zeınetaqysyn ishkilikke salynǵan balasy qajetine jumsaıdy eken. Balasyna júregin berýge deıin daıyn ekenin aıtqan qarııanyń ańyrap jylaǵany esten shyqsyn ba?!» depti kompozıtor estelikteriniń birinde.
Kompozıtordyń júregin jaryp shyqqan tolǵaý qaı kezde de óziniń ózektiligin joımaıtyny anyq. О́ıtkeni qobyz saryndy qazaq tragedııasyn jeter jerine jetkizgen shyǵarmany oıly tyńdarman eshqashan esten shyǵarmaıtyny sózsiz.
«Nesine ólemin dep ókinemin,
Qaıǵydan qars aıyrylǵan kókiregim.
Kóz jumsam elge aparyp qoıarsyńdar,
Sońǵy ret senen sony ótinemin.
О́ziń dep ótip edi-aý bar qyzyǵym,
Barady-aý ottaı janyp tán qyzýym.
Múmkin bul meniń sońǵy demim shyǵar,
Aman bol qaıda júrseń jalǵyz ulym»,
dep túıindeletin tolǵaýdan áke janynyń janaıqaıy estiledi.
Adam jaıshylyqta kókeıge qonatyn esti áńgimeni tyńdaýǵa qulyqsyz. Ásirese, jurt aıtyp júrgen zet urpaq jeńil dúnıege áýestenip ketkeni ras. Al Altynbektiń «Qara shalynda» qazaq tragedııasynyń bir kórinisi kisi júregin eljiretetindeı qalypta jetkizilgen. Máni men mazmuny tereń shyǵarmada túsingenge tereń moral jatyr. Qara sózge qulaq aspaıtyndar tolǵaýdy tyńdaı tússe deısiń...
Jambyl oblysy