Áýeli sóz bolsa, ol da dybystan shyǵady. Dybys, daýyssyz sóz bola ma? Biraq júrektiń úni dybyssyz da qudiretti emes pe? Ony estý úshin qulaq emes, júrek kerek. HH ǵasyrda «kisilik kúıde ǵana qaldy» dep Áýezov tegin aıtty deısiz be? Bizdiń dalada tórt aıaǵyn teń basyp kúı men sóz qatar týǵanǵa uqsaıdy. Esken samal, kóshken ańyz, desken áńgime, jyrmen jetken kúıdi tyńdaǵanda álgindeı oıǵa jeteleıdi. Kóńildiń kúıinen týady da bári.
Kúı atasy Qurmanǵazynyń «Qaıran sheshem» kúıiniń tuńǵysh tyńdarmany týraly áńgime kóp. Sonyń birinde alǵash tyńdap, kózine jas alǵan kúı atasymen birge túrmede otyrǵan orys edi delinedi. Solaı da shyǵar, kúıdi túısiný úshin qazaq, orys bolý shart pa? Ǵajaby sol, «Qaıran sheshem» kúıinde ǵalamat syr tunbalardyń kesek-kesegimen túsip jatatynynda sııaqty. Kózdiń jasy emes, kóńildiń túıdek-túıdek syrlary túıe-bulttardaı tóbeden túsip ketip jatqandaı. Kóńildiń syry emes, kóktiń bir sheti omyrylyp, jarty aspan jalp etkendeı. Úlken-úlken elesterge kómedi. Iri, kesek-kesek shalystar. Ashyq aspannyń bir shetinde salbyrap turǵan úıdeı aq bulttyń bir jaǵy yrsıyp turýshy edi ǵoı, sondaı bir sezimder qylań beredi. Munyń bári qur sóz deısiz be? Olaı emes. Atalǵan kúıdi, ásirese Dına apanyń oryndaýynda tyńdasańyz ǵajap bolar edi. Menińshe, qazaqtyń qasıetti qara dombyrasynyń tabıǵı úni sol kisiler ustaǵan aspaptardyń dyńyly men terbelisinde qalyp qoıǵan. Sol kisiler degenim, Ábiken, Dına, Maǵaýııa... bolyp kete beredi.
Jumeken Nájimedenovtiń «Kúı kitaby» osy «Qaıran sheshemnen» bastalady. Shedevrden shedevr týady da. Uly Jumeken kúıdi «tápsirlep» bergen.
«Ne kórsettim men saǵan, azapty
oıdan ózge ne?
Kórip ediń, anajan, men sekildi «kezbeden».
Ár kún saıyn basyńa bir ýaıym tosyldy,
Ár tún saıyn shashyńa bir ýys aq qosyldy.
Ul tilediń qudaıdan – aldyń ony zorǵa, ana,
Ar tilediń qudaıdan – joqpyn ardy qorlaǵan;
aq tileýiń qudaıdan – jalǵyz men ǵoı,
balań ǵoı,
baq tilediń qudaıdan – qudaı oǵan sarań ǵoı;
kórmeıtinin qudaıdyń –
kórip qaıtip shydadyń,
bermeıtinin qudaıdyń – nege ǵana suradyń» deıdi. Kúıdiń basy týra osylaı: «ot basar orny otaýdaı» bolyp jele-jortyp otyrady da, ári qaraı ekpin ala túsedi.
«Qaıran sheshem, aıaýly anam, tisti edim men –
tumsha japty.
Salmasa eger buǵaý maǵan,
bulqynbas em munsha qatty!
Qaıǵyrma, ana, serttemin –
bal berse de aınyman,
Kúıim bolar shertkenim –
jan berse de aınyman.
Sýyq edim, jan ana, –
tynshytpady kúı degen,
týyp edim dalada – ósip kelem túrmede;
bulqynbasam qattyraq –
múshem de uıyp barady,
hanǵa bermes qolymdy – kisen qıyp barady,
Jylaý salsa janyma – toryqqany dep túsin,
buǵaý salsa qolyma – qoryqqany dep túsin!».
Muqııat tyńdasa kúı ortan belinen oısyraǵanda bulqynǵan jannyń sezimin ańǵartady, biraq yshqynǵan emes. «Bulqynbasam qattyraq – múshem de uıyp barady, hanǵa bermes qolymdy – kisen qıyp barady» degen jol baıqatyp turǵan joq pa bárin?
Al kúıdiń týýyna túrtki bolǵan oqıǵa budan da otty. Qurmanǵazy qamaýda birge otyrǵan Lavochkınge óziniń osy jolǵa shyǵardaǵy basynan keshken bir áńgimesin baıandap beredi: «Aqbaevtyń atarman-shabarmandary ustap alyp, kók arbaǵa tirkep, endi júrgizeıin dep turǵanda sheshem Alqa kele jatqanyn kórdim. Álpeshtep ósirgen anama áli kúnge bir qyzmet ete almaı, ony únemi qaýip-qaterde, joqshylyqta ustap kelgenmin. Endi, mine, kóp jyldan soń kelgende taǵy da ony pushaıman etip ketip bara jatqanym oıyma túsip, shydaı almaı kózimnen bir tamshy jas shyǵyp ketti. Sonda, qaıran sheshem meniń qasyma kelip: «Men ul taptym dep júrsem, jaman, jasyq neme eken ǵoı týǵanym. Kimniń aldynda kózińniń jasyn shyǵaryp tursyń? dep jaǵymnan shapalaqpen tartyp-tartyp jiberdi. Sonda ǵana men aǵattyq jasaǵanymdy sezdim. Anama kúle qarap qosh aıtystym», deıdi.
Múmkin Táńir osyndaı ananyń qursaǵyna sala ma eken ulylardy?..