Otandyq ǵylymnyń qazirgi jaı-kúıi týraly Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy Adam genetıkasy zerthanasynyń meńgerýshisi, Jas ǵylymdar alıansynyń jáne Ulttyq quryltaıdyń múshesi Maqsat JABAǴINMEN tildesken edik. Ol saladaǵy birneshe ózekti máselege toqtalyp, sheshý joldaryn usyndy.
– Maqsat Qızatuly, otandyq ǵylymdy uıymdastyrý hám basqarý júıesinde qandaı máselelerge nazar aýdarý kerek dep oılaısyz?
– Áli kúnge deıin júıeli túrde sheshilmeı kele jatqan úsh máselege toqtalǵym keledi. О́ıtkeni strategııalyq memlekettik josparlaý qujattaryndaǵy ǵylymǵa qatysty kórsetkishterge qol jetkizý barysynda atalǵan máselelerdiń asqynyp ketý qaýpi bar. Birinshi másele ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa qatysty. 2025 jylǵa qaraı doktorantýraǵa jyl saıyn 5 myń adamdy qabyldaý kerek degen jospar bar. Qazir jyl saıyn shamamen 2 myń adam doktorantýrada oqıdy. Alaıda olardyń deni dıssertasııasyn ýaqtyly qorǵaı almaı júr. Sebebi bilikti ǵylymı jetekshiler jetispeıdi jáne doktoranttardyń zertteý jumystaryna qarajat durys bólinbeıdi. Bul rette doktoranttardyń zertteý taqyryptaryna baılanysty qarajat mólsheri de ártúrli bolatynyn eskerý kerek.
– Jospar ýaqytynyń da tóbesi kórinip tur eken. Qazirgi jaǵdaı siz aıtqandaı bolsa, eki jyldan keıin jylyna 5 myń doktorantty daıyndaý qoldan kele me?
– Jospar tize salsa da oryndalady ǵoı. Másele «kadrlardy qanshalyqty sapaly daıyndaı alamyz?» degen suraqta bolyp tur ǵoı. Atalǵan máseleni retteý úshin ǵylymı jumystardy júrgizýge bólinetin, ıaǵnı granttyq, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýdy jáne doktoranttardy daıyndaý úderisin júıeli túrde ushtastyrý kerek. Qazir granttyq qarjylandyrý sheńberinde jobanyń sátti aıaqtalýynyń negizgi sharty – ǵylymı maqalalar. Al doktoranttardy daıyndaý mindetti kórsetkish emes. Eger ár ǵylymı jobany atqarýshylardyń qatarynda doktorant bolsa jáne sátti qorǵaǵan bir PhD doktor maqalalardyń ornyna eseptelse, onda bólingen qarajat utymdy paıdalanylǵan bolar edi. Búginde doktoranttyń ǵylymı keńesshini tańdaý erki joq. Ǵylymı jobasy bar syrttaǵy kez kelgen ınstıtýttyń ǵalymyna bara almaıdy. Bul másele zańnamalyq retteýdi qajet etedi. Mınıstrlik ǵylymı keńesshi bola alatyn ǵalymdardyń ortaq tizimin jasap, doktoranttar joǵary oqý oryndarynda mindetti bilim alý kredıtterin aıaqtaǵan soń, sol tizimdegi ǵalymdarǵa keńesshi bolýǵa usynys jasaı alatyndaı júıege kóshýimiz qajet.
Máseleni sheshýdiń taǵy bir utymdy joly bar. Ol – el ýnıversıtetteri men sheteldiń jetekshi ýnıversıtetteri arasynda birlesken doktorantýra baǵdarlamalaryn qarqyndy damytý. Sol baǵdarlamalardyń aıasynda doktoranttardyń oqý merziminiń jartysyn shetelde ótkizýdi qarastyrý qajet. Bul zamanaýı zertteýler júrgizýge jáne ǵylymı kadrlardy daıyndaý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Atalǵan qadam sheteldik ǵylymı keńesshilerdiń rólin kúsheıtýdi talap etedi. Usynysty iske asyrý úshin doktorantýraǵa bólinetin qarajat tek eldegi oqýǵa ǵana emes, shetelde de bilim alýdy, sonymen qatar ǵylymı zertteýlerdi júrgizýdi qamtýǵa tıis. Doktoranttardyń sanyna emes, sapasyna mán berý mańyzdy.
– Nazar aýdarǵyńyz kelgen úsh máseleniń alǵashqysy osy bolǵan sekildi ǵoı. Ekinshi problema ne jaıynda?
– Bul da joǵarydaǵy máselemen ózektes. Iаǵnı ǵylymı ınfraqurylymǵa qatysty. Jasyratyny joq, ozyq ǵylymı zertteýler júrgizýdi bylaı qoıǵanda, ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa ınfraqurylym jetkiliksiz. Ol «Ǵylym týraly» zańnyń jáne oǵan táýeldi aktilerdiń kemshiliginen týyndap otyr. Ǵylymdy janama qarjylandyrý tetigi, ıaǵnı resmı túrdegi ústeme shyǵyndardyń joqtyǵy ózekti máselege aınaldy. Al bul jaǵdaıǵa halyqaralyq tájirıbede mán berilgen. Bizdiń bazalyq qarjylandyrý tek aǵymdaǵy ǵylymı ınfraqurylymdy qamtamasyz etýge arnalǵan. Bolashaqqa arnalǵan ǵylymı ınfraqurylymmen qamtamasyz etý jáne oǵan júıeli túrde qarajat bólý kenje qalǵan. Osyǵan oraı zańnamaǵa ózgeris engizý kerek. Aıtalyq, bazalyq qarjylandyrý turaqty jáne aýyspaly bólikten turýy kerek. Turaqty búgingideı bekitilgen normalarǵa sáıkes, al aýyspaly joǵary oqý ornynyń nemese ǵylymı uıymnyń ǵylymǵa ketken qarajat kólemine baılanysty aıqyndalady. Máselen, sońǵy úsh jylda granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý kóleminen uıymǵa tórtinshi jyly osy somanyń 20 paıyzy bazalyq qarjylandyrý arqyly óteledi. Eger uıym qosymsha ǵylymǵa jeke qarajatyn salǵan bolsa, onda kelesi jyly onyń 40 paıyzy qaıtarylady. О́telgen qarajat úsh jyldan asa kóp jınaqtalmaıdy. Ony rektordyń/dırektordyń sheshimimen jáne ǵylymı keńestiń maquldaýymen ǵylymdy damytýǵa ǵana qaıta qoldanýǵa bolady. Birinshi kezekte jańa ınfraqurylymǵa, ǵalymdardyń biliktiligin arttyrýǵa jáne ishki qanatqaqty zertteýlerge granttar bólýge jumsalady.
Úshinshi másele álemdik ǵylymı úrdisterden artta qalýymyzben baılanysty. Ekonomıkada «ortalyq» jáne «shet» degen paradıgmanyń bary bárimizge málim. Moıyndaý kerek, Qazaqstan ázirshe shette ornalasqan. Soǵan qaramastan, bizdiń bazalyq ǵylymdy basqarýǵa arnalǵan reformalar «ózimizde damytamyz» oımen shekteledi. Alaıda «qaı perıferııada ornalassaq ta, biz úshin damý mańyzdy» degen rasıonaldy oıdy ustaný da utymdy bolar edi. Mundaı kózqaras memlekettiń ǵylymdy damytýǵa jumsaıtyn qarjysyn tek Qazaqstannyń aıasynda ǵana qoldanýdy shektemeıdi. Kerisinshe eldiń múddesi úshin ǵylymdy sheteldiń jetekshi ortalyqtarynda da damytýǵa jol ashady.
– Ol úshin ne isteý kerek?
– Elimizdiń ǵylymı kókjıegin keńeıtý baǵdarlamasy men qajetti zańnamalyq aktilerdi ázirleý kerek. Osynyń nátıjesinde el ǵalymdary halyqaralyq ǵylymı-ınnovasııalyq baǵdarlamalarǵa qatysa alatyndaı mártebege ıe bolýy qajet. Al Ǵylym mınıstirligi bólinetin qarajattyń bir bóligin sheteldiń ǵylymı ortalyqtarynda jasalyp jatqan ǵylymı jumystarǵa ınvestısııa quıa alatyndaı quqyqqa ıe bolsa deımiz. Atalǵan baǵdarlamanyń aıasynda qoıylatyn mindettiń biri – álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtary men ýnıversıtetterinde elimizge asa qajetti ǵylymnyń basym baǵyttary boıynsha qazaqstandyq ǵylymı zerthanalardyń fılıaldaryn qurý. Álemde mundaı tájirbıe bar. Mysaly, Germanııada, Fransııada, Italııada, Ulybrıtanııada zerthanalary ornalasqan Eýropalyq molekýlıarlyq bıologııa zerthanasyn alýǵa bolady.
Bul ne úshin qajet? Búginde elimizde shetel ýnıversıtetterin ashý úrdisi jolǵa qoıylǵan. Biraq bul birjaqty qozǵalys. Onyń maqsaty – otandyq bilim berýdegi olqylyqtardyń ornyn toltyrý. Ǵylymdaǵy kemshilikti túzeý úshin bizge ekijaqty magıstral qajet. Iаǵnı Qazaqstanda sheteldik ýnıversıtetter men olardyń ǵylymı ortalyqtardyń ashylýy ǵana emes, sonymen qatar keri qozǵalys – álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda, ýnıversıtetterinde, ınstıtýttarynda qazaqstandyq ǵylymı zerthanalardyń fılıaldaryn ashý da mańyzdy. Mundaı ekijaqty magıstral búginge deıin «Bolashaq» jáne basqa baǵdarlamalar boıynsha jeke taǵylymdamadan ótý jáne bilim alý aıasynda qalyptasyp keledi. Biraq olar júıeli tásilmen damytýdy qajet etedi.
– Shetelden otandyq zerthanalardyń fılıalyn ashý deısiz be? Onyń naqty qandaı paıdasy bar?
– Paıdasy óte kóp. Birinshiden, fılıaldyń qyzmetkerleri – qazaq ǵalymdary ǵylymı damýdyń aldyńǵy shebine shyǵady. Osylaısha ǵylymı ınsaıdtar men tendensııalardy birinshi bolyp biledi, ǵylymı tájirıbeni tez meńgeredi jáne shetel ǵalymdarymen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi.
Ekinshiden, bizde reagentter men jabdyqtardy satyp alý degen másele bar. Olar qymbatqa túsedi. Syrttan jetkizilýiniń ózin aılap kútý kerek. Osynyń bári ǵylymǵa kádimgideı qolbaılaý. Fılıaldar shetelde ornalassa, reagentterdi jedel satyp alyp, qarqyndy damyp kele jatqan álemdik ǵylymı oıǵa ilese otyryp, zertteý júrgizýge múmkindik týady. Sheteldik ǵylymı toptarmen birlese otyryp iri, qymbat, elimizde joq jabdyqty jalǵa alý múmkindigi paıda bolady. Fılıaldar eldiń ekonomıkasyna qoıylatyn yqtımal sanksııalary aınalyp ótýge múmkindik beredi. Sonda túrli daǵdarys kezinde logıstıka tizbegi buzylsa, reagentter men jabdyqtardy satyp alý máselesi týyndamaıdy.
Úshinshiden, fılıaldar arqyly el ǵalymdarynyń biliktiligin arttyrý baǵdarlamalaryn júzege asyrýǵa bolady. Jınaqtalǵan tájirıbeni otandyq zerthanalarmen bólisý múmkindigi týady.
Bul baǵyttaǵy jumysty shetelde Qazaqstanmen baılanysy bar (qandastar, burynǵy azamattarymyz) jetekshi ǵalymdardy qoldaýdan bastaýǵa bolady. Shetelde qazaq ǵalymdary barshylyq. Biraq olar elge qaıtýǵa áli daıyn emes. Degenmen shetelde júrse de, olardy el múddesine jumys istetýge bolady. Buǵan arnalǵan bólek qarjylandyrý tetigin ázirleý qajet. Olarǵa shetelde zerthana ashýǵa múmkindik jasaý da mańyzdy. Ǵylymı jumystaryn Qazaqstan múddesi úshin shetelde júrgizip, shyǵarǵan ınnovasııalary men patentterine bizdiń el ıe bolýy shart. Syrtta startaptardy úlken naryqqa shyǵarýǵa múmkindik bar.
Taǵy bir mańyzdy aspekt, otandyq ǵylymı zerthanalardyń sheteldegi fılıaldary Qazaqstannyń «júrek pen sana» básekesindegi «jumsaq kúshin» keńeıtýge múmkindik berip, ǵylymı dıplomatııa qyzmetin atqaratyn bolady. Ulybrıtanııa men AQSh-tyń úlgisi boıynsha fılıaldy basqarý jáne ǵylymı yntymaqtastyqty keńeıtý maqsatynda Qazaqstan elshiliginde ǵylymı attashe laýazymyn qurǵan jón.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»