Qazirgi tańda álemdi atomǵa qatysty eki másele alańdatyp tur. Biri – Ýkraınadaǵy soǵys kezinde ıadrolyq qarý qoldanyla ma degen suraq. Ekinshisi – atom elektr stansalaryna qatysty. Búgingi sholýda osy ekinshi máselege, az baıytylǵan ýrannan elektr toǵyn óndirýdiń jaı-japsaryna toqtalmaqpyz.
Shartaraptyń túkpir-túkpirinde AES salýǵa qatysty pikirtalas talaıdan beri aıtylyp keledi. Ásirese Eýropada bul taqyryp keńinen talqylanyp otyr. Jer-jahannyń memleketteri 2015 jyly Parıj kelisimin qabyldaǵan edi. Qujat 2020 jyldan bastap álem elderin aýaǵa bólinetin kómirqyshqyl gazy mólsherin azaıtýǵa mindettedi. Búgingi tańda oǵan álemniń 198 eli qol qoıyp, 195-i bekitti. Kelisimniń basty maqsaty ‒ jahandyq jylynýdy 2 gradýs Selsııden tómen deńgeıde ustap qalý. Endi osy mindetti oryndaý úshin álem elderi kómirqyshqyl gazy shyǵarylymyn azaıtýǵa tıis. Buǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Eń áýeli eske balamaly energetıka kózderi túsedi. Alaıda bul salanyń áli tolyqqandy damymaǵanyn eskersek, qosymsha sheshim tabý qajet. Osy oraıda birqatar memleket qazba otyndardan bas tartý úshin atom energııasyn paıdalaný kerek dep esepteıdi.
Esterińizde bolsa, ótken aptada «Egemen Qazaqstan» gazetinde Germanııa eldegi sońǵy atom elektr stansalarynyń jumysyn toqtatqanyn habarlaǵan edik. Býndestag, osylaısha, AES-terden birjola bas tartty. Negizi Germanııa atom elektr stansalaryn 2022 jyly jabýǵa tıis edi. Biraq Ýkraınada soǵys bastalyp, Reseıden keletin gazǵa shekteý qoıylǵandyqtan, Jasyldar partııasy ony bir jylǵa shegerýge májbúr boldy. Degenmen Eýropanyń basqa elderinde ýrannan elektr qýatyn alýǵa erekshe mán berip otyr. Máselen, Fınlıandııanyń jańa «Olkiluoto 3» zaýyty synaqtan ótip, keler aptada jelige qosylýǵa daıyn. Fransııa alty jańa AES salýdy josparlaǵan. Alda-jalda bári sátti ótse, taǵy 8 reaktor ornatýy múmkin.
Nemister atom elektr stansasyn japqanymen, onyń dúbiri qart qurlyqta áli estilip tur. Taıaýda «Politico» saıtyna Fransııanyń Ulttyq assambleıasy Qaıta órleý tobynyń tóraǵasy Aýrore Berje men Germanııa býndestagyndaǵy Demokratııalyq partııalar tobynyń tóraǵasy Krıstıan Dıýrr úlken maqala jarııalady. Onda avtorlar energetıkalyq ózgeris úshin atom elektr stansasy qajet ekenin alǵa tartady. «Atom energetıkasy ekonomıkamyzdy ózgertýde mańyzdy ról atqarady. Qoljetimdi, tómen kómirtekti tehnologııany qamtamasyz etedi. Osyǵan baılanysty Eýropalyq odaq qabyldaǵan atom energııasyn qajetti energııa kózi retinde esepteý týraly sheshimin quptaımyz. Bul ýran qýatyn paıdalana otyryp, klımattyq beıtaraptyqqa qol jetkizýde mańyzdy qadam», dep jazady olar maqalasynda.
Sondaı-aq depýtattar Germanııada atom elektr stansalary kóptegen pikirtalas týǵyzǵanyn, al Fransııada ony negizgi energııa kózine aınalǵanyna toqtalady. Osy oraıda qazba otyndary úsh jolaqty eldegi elektr energııasynyń tek 7 paıyzyn quraıtynyna nazar aýdarǵan. Germanııada, kerisinshe kómirmen, gazben paıdalanatyn stansalardyń qýaty artqan. Maqala avtorlary mundaı jaǵdaı jalǵasa berse, onda jahandyq jylynýdy toqtatý úshin atqarylyp jatqan jumystarǵa úlken qaýip tónetinine ekpin beredi.
Al kúni keshe «Project Syndicate» jobasyna Germanııanyń qorshaǵan orta jáne ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi federaldy mınıstri Shteffı Lemkeniń maqalasy jarııalandy. Onda vedomstvo basshysy nelikten nemister atom energııasynan bas tartqanyn táptishtep túsindirgen. Sh.Lemkeniń aıtýynsha, mundaı qadamǵa barýdyń bes sebebi bar. Alǵashqysy – atom elektr stansalary kez kelgen ýaqytta apatqa ushyraýy múmkin. Buǵan mysal retinde mınıstr Chernobyl men Fýkýsımadaǵy daǵdarysty keltiredi. Onyń paıymdaýynsha, qansha jerden qaýipsizdik talaptaryn saqtaǵanymen, kútpegen apat qorshaǵan ortaǵa da, el ekonomıkasyna da zalal keltirýi múmkin.
Ekinshi sebep retinde atom elektr stansalarynan shyǵatyn qaldyqty atap otyr. О́zderińizge málim, AES-te tómen baıytylǵan ýran qoldanylady. Onyń merzimi bitip, qaldyqqa shyǵarylǵan soń ony arnaıy orynǵa kómý kerek. О́ıtkeni mundaı ýrandar 30 myń jylǵa deıin ydyramaıdy, radıoaktıvti qalpynda saqtalady. Sonymen qatar Sh.Lemke atom elektr stansalaryna kóp mólsherde sý qajet ekenin, óz kezeginde bul da qorshaǵan ortaǵa zııandyǵyn alǵa tartady. Budan bólek, onyń qurylysy men jumys isteýin qamtamasyz etý qymbatqa túsetinine nazar aýdarady. Máselen, AQSh-ta 2009 jyldan 2021 jylǵa deıin ózin aqtamaǵan 12 reaktor jabylǵan. Mınıstr besinshi sebep retinde Germanııa endigi jerde AES-terge muqtaj emestigin keltiredi.