Saıası reforma – eldiktiń ustyny

Bizde tolyqqandy saıası reforma qashan jáne neden bastaldy? Eldik máseleni osy suraqtan bastaýymda mán jatyr. Týra bir jyl buryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýyn tarıhı qujat dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Dál búgin Qazaqstannyń saıası ómirinde bolyp jatqan qadaý-qadaý oqıǵalar óz bastaýyn sol Joldaýdan alǵanyn eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Atalǵan qujat memlekettiń shyn máninde barlyq salasyn qamtyǵan sara strategııalyq jospar bolǵanyn ýaqyt dáleldep otyr. Olaı deıtinim, Prezıdent sol joly alǵash ret eldi demokratııalandyrýdyń alǵysharttaryn aıqyndap berdi. Eń bastysy, onda Memleket basshysy el ómirine aýa­daı qajet saıası sheshimder men jańa memlekettik qurylymnyń tabantiregin belgileı aldy. Onyń ústine, Prezıdent Joldaýynda aldymen bıliktiń bir qolda shoǵyrlanýyn shekteý baǵytyndaǵy ózgeristerge erekshe mán bergeni budan keıin iske asatyn barlyq ıgi isterdiń bas­taýyndaı kóringeni taǵy ras.

Birinshi másele. Dárigerler men muǵalimderdiń jalaqysy jyl saıyn 25 paıyzǵa artty. Zeınetaqy men járdemaqy orta eseppen 15 paıyzǵa kóbeıdi. О́mir­lik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan 500 myń azamattyń bereshegi óteldi. 1,2 mln adamnyń tutynýshylyq nesıeleri bo­ıynsha ósimpuldary shyǵyn bolyp sanalady. 2020 jyly «Pedagog mártebesi týraly» Zań qabyldandy. Memleket basshysy bilim berý, ǵylym jáne densaý­lyq saqtaý salalaryn túbegeıli refor­ma­laýǵa bet aldy. Ol bul salanyń mańy­zy arta túsetinin, tipti ekonomıka­nyń ózi soǵan táýeldi bolatynyn qadap aıtty. Bilim men ǵylym salasynyń bola­shaqtaǵy rólin aıqyn túsiný arqyly búkil memlekettik saıasatty soǵan sáıkes júzege asyrýdy mindet etip qoıdy. Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi baǵdarlamasy bo­ıynsha júzege asyrylatyn reformalardy qaıta zerdeleý nátıjesinde osy merzim ishinde bilim men ǵylym salasyna bólinetin qara­jatty birneshe ret ósirý uıǵaryldy. Bul she­shimniń aıasynda 2023 jyly ǵylym salasyn damytýǵa 2022 jylmen salystyrǵanda 3,5 ese kóp qarajat bólindi.

Ekinshi másele. Prezıdent mem­lekettik qyzmet salasyna jańa býyn kerek ekenin de esten shyǵarǵan emes. Búginde Úkimettiń úsh múshesi – Prezı­denttik jastar kadrlyq rezerviniń ókili. Jas mamandardy basshylyq qyzmetke kóterý bo­ıynsha júıeli jumys budan ári de jal­ǵa­sa beretinine senemin. Bıyl Prezıdent­tik jastar kadr rezervine kezekti irikteý ótedi. Qazirgi kezde elimizdiń eń mańyzdy salalarynda, atap aıtqanda óńdeý, jańa tehnologııa, densaýlyq saqtaý, bıotehnologııa, energetıka, sıfrlandyrý jáne bilim berý baǵytynda jumys isteıtin rezervshilerdiń sanyn kóbeıte túsken jón. Sonymen qatar óńirdegi jastarǵa áleýmettik lıftti qamtamasyz etý úshin respýblıkanyń barlyq aımaqtarynda óńirlik jastar kadr rezervterin qurý da óz jemisin bereri sózsiz.

Úshinshi másele. Ashyq saılaýdyń alǵashqysy aýyl ákimderiniń saılaýy boldy. Ol 2021 jyldyń 25 shildesinde saılaý zańnamasyna engizilgen ózgeristerge sáıkes ótti. OSK málimeti boıynsha saılaýǵa 2 297 kandıdat qatysty. Saıası partııalardan 878 adam, ózin-ózi usynǵan 1 419 azamat úmitker retinde tirkeldi. Daýys berý 14 aımaqta 1 847 saılaý ýchaskesinde ótti. Atalǵan tájirıbe elimizdegi saılaý úderisiniń damýyna óz yqpalyn tıgizip, azamattyq qoǵamnyń nyǵaıýyna jol ashty.

Adal ári júıeli qaǵıdattar qalyp­tastyrýdy ómirlik kredosyna aınal­dyrǵan Prezıdent memlekettik bas­qarý júıesine engizilýge tıisti ári tıimdi bas­tamalardy anyq belgileýmen birge saıa­sı transformasııanyń naqty joldaryn kór­setip berdi. Elimiz bir jyl ishinde kóptegen demokratııalyq jańǵyrýdy bas­tan ótkerdi. Az ýaqytta asa mańyzdy sharýalar atqaryldy. Reformany júzege asyrý aıasynda Ata zańnyń 33-babyna (Konstıtýsııanyń úshten bir bóligi) jáne 7 konstıtýsııalyq zań men 15-ten asa zańǵa ózgeris engizildi. Qazaqstan jańa memlekettik modelge, bılik pen qoǵam­nyń ózara is-qımylynyń jańa formatyna kóshkenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady.

Jalpy, Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý barysynda saıa­sı reformalardyń erekshelikteri men baǵyttaryna aıryqsha mán berildi. Onda proporsıonaldy jáne majorıtarly aralas saılaý júıesin engizý, Parlamentti qalyptastyrý tártibi men fýnksııalaryn qaıta jasaqtaý, máslıhattardyń rólin kúsheıtý, saıa­sı partııalardy tirkeý prosedýrasyn jeńildetý, partııalyq júıeniń múmkindikterin keńeıtý, saılaý úderisin jetildirý, sot júıesiniń táýelsizdigi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, azamattyq qoǵam ınstıtýttary men BAQ ókilderiniń rólin arttyrý jáne azamattardyń negizgi quqyqtaryn qorǵaý sııaqty máseleler keńinen qarastyryldy.

Prezıdenttik ókilettilikke shamadan tys ústemdik berýden bas tartý jóninde birqatar ózgertý engizildi. Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń saıası memlekettik qyzmet jáne kvazımemlekettik sektor basshysy bolýyna tyıym salý, Prezıdent óziniń ókilettiligin atqarý kezinde saıası partııaǵa músheligin toqtatý, Memleket basshysynyń Úkimettiń, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala jáne Astana ákimderi aktileriniń kúshin joıý nemese toqtata turý jónindegi quzyretin alyp tastaý, aýdan, qala, aýyldyq okrýg ákimderin qyz­metinen alý quqyn joıý, Konstıtýsııalyq sot tóraǵasyn jáne Joǵary sot keńesi tóraǵasyn ta­ǵaıyn­daýy úshin Senattyń kelisimin alý min­dettiligi jáne oblys jáne respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimderin taǵaıyndaýǵa máslıhattar­dyń kelisimin alýy úshin balamaly negiz­de keminde eki úmitker usyný sııaqty tarmaqtar eldiń demokratııalyq jolǵa shyndap túsýine jol ashty. Prezıdentten zańdar men zańdyq kúshi bar jarlyq shyǵarý ókilettiligi de alynyp tastaldy. Eger astaryna úńilsek, dál osy norma – elimizde bılikti bir adamnyń qolyna shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beretin sheshýshi tetiktiń biri. Sonymen qatar  memlekettik baǵdarlamalar men memlekettik organdardy, uıymdardy qarjylandyrý júıesin bekitý mindeti de Úkimetke berildi.

Bıylǵy saılaýda Májilis 70/30 qaty­na­synda (70% partııalyq tizim boıynsha, 30% bir mandatty okrýgter boıynsha) aralas júıemen qalyptasty. Majorıtarlyq júıe boıynsha saılanǵan depýtattar úshin ımperatıvti mandat engizildi. Esep komıteti Joǵary Aýdıtorlyq palata bolyp ózgerdi. Palata tóraǵasy óz ju­my­sy jóninde jylyna eki ret Májiliste esep beretin boldy. Saıası partııalardy tirkeý prosedýrasyn jeńildetý jolynda kóptegen ózgeris qamtyldy.

Saıası reforma aıasynda jergilikti atqarýshy jáne ókiletti bılik organdarynda kóptegen jańalyq boldy. Aýdandyq jáne qalalyq máslıhattar­daǵy saılaý­dyń majorıtarlyq júıesi jáne barlyq deńgeıdegi oblystyq máslıhattardaǵy saılaýdyń aralas júıesi (proporsıo­naldy/majorıtarlyq – 50/50) jáne ımperatıvti mandat engizildi. Máslıhat tóraǵasy qyzmeti engizildi. Jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń ekonomıkalyq derbestigi nyǵaıtyldy.

Elimizdegi sot jáne quqyq qorǵaý júıesi jetildirildi. Konstıtýsııalyq keńes Konstıtýsııalyq sot bolyp ózgerdi. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesi men qyzmeti Konstıtýsııada jeke bap retinde (prokýratýraǵa uqsas) reglamentteldi. Sondaı-aq Joǵary sot keńesi otyrystaryn onlaın ótkizý, konkýrs qorytyndysy boıynsha túsinik­temelerin jarııalaý, Alqabıler sotynyń qatysýymen ótetin isterdiń sanatyn keńeıtý, Bas prokýratýraǵa azaptaý týraly isterdiń aıryqsha tergelýin belgileý, Konstıtýsııadan ólim jazasyn jazalaý túri retinde alyp tastaý sııaqty kóptegen tarmaq Konstıtýsııada bekitildi. Prezıdent azamattyq qoǵam ınstıtýttary, BAQ, óńirlerdegi qoǵamdyq keńes ókilderiniń, partııa basshylarynyń, Parlament depýtattarynyń, Azamattyq Alıans basshylyǵynyń, halyq pen sarapshylardyń qatysýymen Ulttyq quryltaı ınstıtýtyn qurdy. Oǵan aýyl ókilderiniń enýi kóńil qýantady. Alǵashqy basqosý Ulytaýda ótkizilýi de – tarıhymyzǵa bet burý bolǵany basy ashyq nárse.

Álemde bolyp jatqan syn-qaterlerge qaramastan, Ata zańǵa batyl ózgerister engizilýi jáne reformanyń negizgi máni – bılik ókilderi men buqara arasynda naqty nátıje berip, qordalanǵan máselelerdiń júıeli sheshimin tabýǵa arqaý bolatyn ekijaqty tıimdi dıalog uıymdastyrý. Aımaqtyq, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń belsen­dili­gin jetildirý azamattyq qoǵam ınstı­týt­tarynyń rólin nyǵaıtýdy kózdeıdi.

2022 jyly jazda ótken referendýmnan keıin Qasym-Jomart Toqaev Ata zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa saı bıliktiń barlyq tarmaǵyn reformalaýdy batyl júrgizdi. Prezıdenttiń bul bastamasy halyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Memleket basshysy atap ótkendeı, konstıtýsııalyq reforma arqyly búkil júıeni ózgertetin qadamdar jasaldy. Adam quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýǵa qatysty jumys jańasha sıpat aldy. Azamattardyń saıası ómirge emin-erkin aralasýyna jol ashyldy.

Referendýmnan keıin Prezıdent saılaýy, Senat, Májilis jáne máslıhattar saılaýy ótti. Bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde elimizde osyndaı bes saıası naýqan ótkizilýi – Prezıdenttiń elimizde saıası reformany tezirek júzege asyrǵysy keletininiń birden-bir kórinisi.

Geosaıası turǵydan alǵanda óte kúrdeli kezeńde ótkizilgen osy transformasııa qysqa merzimde iske asqanyn halyq jańarý jolyndaǵy jetistik retinde qabyldady.

Memleket pen qoǵam damýynyń jańa saıası baǵyty birinshi kezekte bılik pen memlekettik basqarý ınstıtýttaryna qatysty boldy. Bul jerde bıliktiń barlyq tarmaǵynyń, sonyń ishinde Prezıdent ókilettigine qatysty el zańnamasyndaǵy ózgerister – mańyzdy qadam. Bılikti ortalyqsyzdandyrý óńirlerdiń, ondaǵy turǵyndardyń ózekti máselelerin sheshýge múmkindik beredi. Bul óz nátıjesinde halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń artýyna yqpal etedi. Mańyzdy saıası ózgerister barsha qazaqstandyqtarǵa, olardyń mártebesine, qoǵam men memlekettegi jaǵdaıyna qaramastan tikeleı qatysty ekeni daýsyz. Sondyqtan da jańarý men jańǵyrýdy árkim ózinen bastaýǵa tıis.

Memleketimizdiń bolashaǵy tek refor­mamen emes, bizdiń azamattyq ustany­my­myz­ben de aıqyndalady. Sebebi el táýel­sizdigi – bárimiz úshin bas­ty qundylyq.

Memleket basshysy el basqarý isine halyqty kóbirek tartýdy qarastyryp otyr. Aldaǵy ýaqytta Prezıdent túrli ulttyq jobalar men strategııalyq qujatty tal­qy­laýǵa úkimettik emes uıymdar men bu­qaralyq aqparat quraldaryn keńi­nen ara­lastyrýǵa tikeleı jol ashýdy kóz­deı­di. Munyń ózi bılik pen halyq ara­syn­daǵy altyn kópirdiń irgetasyn odan ári ny­ǵaı­ta túspek. Sonymen qatar jer­gi­likti ózin-ózi basqarýdy kúsheıtý men ákim­der­di tańdaý, jańa partııalarǵa jol ashý, adam quqyq­tarynyń qorǵalýyn jetil­dirý sekildi naqty qadamdar iske aspaq­shy. Osynyń bári – Qazaqstannyń bola­shaq­qa nyq qadam jasaýy úshin mańyzdy sheshimder.

Elimizde saıası reformalardy tezirek iske asyrmaıynsha aýqymdy ekonomıkalyq damý da, azamattyq qoǵam qalyptastyrý da, eń aıaǵy táýelsizdigimizdi saqtaý da múmkin emes. Inklıýzıvti saıasat ınklıýzıvti ekonomıkaǵa alyp keletini daý týdyrmaıtynyn esten shyǵarmasaq, barlyq sharýany ret-retimen aptyqpaı iske asyrýdy maqsat tutqan Prezıdenttiń bastamalaryn júzege asyrý tek respýblıkalyq atqarýshy organdarǵa ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń árbir múshesine tikeleı qatysty.

Prezıdent reforma tek «reforma jasaý kerek» degen qasań qaǵıda úshin emes, ár adamnyń jarqyn ómir súrýi úshin jasalýy tıis ekenine basymdyq bergeni de kózboıaýshylyqtan irgemizdi alystata bastaǵanymyzdy bildirse kerek. Aldaǵy ýa­qytta jergilikti jerlerge kóbirek óki­let­tikter berilip, bıýdjet pen basqa da qar­jylyq kózderdi ózdiginen paıdalana­tyn boldy. Shynynda da, jergilikti prob­le­malardy aýdandyq jáne aýyldyq deń­geıdegi bılik ózi sheshýdi úırengende ǵana alǵa jyljıtynymyz – basy ashyq aqıqat.

Saıası reformanyń túpki maqsaty – elde saıası básekelestik ortany qalyp­tastyrý. Endi bizdiń aldymyzda Mem­leket basshysynyń «Biz ózimizdiń basty ıgiligimiz – Táýelsizdigimizdi saqtaýǵa, ult­tyq biregeılik negizderin bekemdeýge, elimizdi transformasııalaýǵa jumylýǵa tıispiz» degen ustanymy aıasyna toptasyp, el birligin nyǵaıtý mindeti tur.

Endi jaqynda ǵana bolyp ótken saıa­sı naýqanǵa az-kem toqtala ketsem. Bıylǵy Májilis pen máslıhattar saılaýy da konstıtýsııalyq reformaǵa sáıkes saıa­sı júıeni jańǵyrtýdyń bir kezeńine aınaldy. Saılaý saıası júıeni birtindep qaıta formattaýǵa erekshe yqpal etti. Qatysýshy partııalardyń sany artýy men aralas júıeniń engizilýi saılaý dodasynda úmitkerler arasynda básekeni qyzdyra tústi. Buryn saılaýda halyq qandaı da bir tańdaýyn partııa arqyly naqtylasa, osy joly majorıtarlyq júıe arqyly da úzdik úmitkerdi anyqtady.

Jańa saıası jaǵdaı bılik organdary­nyń qoǵam pikiri, kózqarasy men surany­syna qulaq asýyn qamtamasyz etip, azamat­tyq qoǵamnyń tıimdi damýyna yq­pal etti. Azamattyq belsendilik múmkin­dik­terin keńeıtýge baǵyttalǵan bul mańyz­dy qadam saıası jańǵyrý kýrsyn senimdi jáne dáıekti túrde júzege asyrýǵa múm­kindik beredi. Aralas saılaý júıesi zań shyǵarýshy organdarda ártúrli áleýmettik toptardyń múddelerin bildirý múmkindigin keńeıtti. Mundaı júıe kóppartııaly saıası ortanyń keńeıýine jaǵdaı týǵyzdy.

Aralas saılaý úlgisi oblystar men res­pýb­lıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy más­lıhattar saılaýyna da engizildi. Sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslıhattarǵa saılaý tolyǵymen majorıtarlyq júıege kóshirildi. Halyqtyń arasynan oza sha­ýyp, turǵyndardyń muń-muqtajyn qozǵap júrgen jańa tulǵalardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna múmkindik berdi.

Saılaý jergilikti máslıhattardyń jumysyna úlken ózgeris ákelgeni sózsiz. Sebebi aýdanǵa ótken depýtat óziniń jumy­syn tolyqqandy atqara almasa, saılaý­shylar ózderiniń shaǵymdaryn bere otyryp, depýtat mandatyn keri qaıtara alady. Oblysta da solaı. Bul – óte durys mehanızm. Qoǵam tarapynan baqylaýdyń tıimdiligi artatyny daýsyz. Máslıhat depýtattary turǵyndarmen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi. Májiliste óńirlerdiń úni endi aıqynyraq shyǵa bas­taıdy. Aralas saılaý júıesiniń basty artyqshylyǵy – árbir azamattyń saılaýǵa qatysý múmkindigin arttyrdy. Buryn keıbir zańnamalyq ıdeıalardy ilgeriletý úshin partııa múshesi bolýymyz kerek bolsa, endi ony partııaǵa qaramastan, derbes júzege asyrýǵa bolady.

Ádiletti Qazaqstan qurý – el azamat­taryn jalpyǵa ortaq mindetke ju­myldyratyn strategııalyq maqsat. Saıası ózgerister qoǵamnyń belsendi qatysýyn­syz júzege aspaıdy. Konstıtý­sııa­lyq reforma el tarıhynda jańa dáýir bastalǵanyn aıqyndady. Bul qa­damdar sońǵy úsh jyldaǵy saıası ózgeris­terdi ornyqtyryp, memleketimizdi odan ári nyǵaıtýdyń negizin saldy. Qabyl­­danǵan zańdardyń bári Ádiletti Qazaq­stan qurýdyń quqyqtyq irgetasyn qalady.

Memleket basshysy jańǵyrtý jónindegi kún tártibiniń mańyzdy baǵyty retinde daryndy, bilikti adamdarǵa, óz halqy men eliniń shynaıy patrıottaryna jol ashýǵa tıis qaǵıdaǵa qurylǵan jańa kadr saıasatyn aıqyndady. Prezıdent endi memleket basqarý isine qoǵamnyń neǵurlym aýqymdy toptaryn zańnamalyq deńgeıde tarta bastady. Kelesi kezekte jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýtyn kezeń-kezeńimen nyǵaıtý úderisi tur.

Osy oraıda 19 sáýirde ótken elimiz­diń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy jónin­­degi keńeste Memleket basshysy aýqymdy saıası ózgeris­terdiń alǵashqy kezeńi aıaqtalǵanyn aıta kelip, endi elimiz­de qoǵamdyq-ekonomıkalyq qatynas­tardy qaıta qurý kerektigin málim­dedi: «Biz bılik tarmaqtarynyń tepe-teń­digin ornyqtyrdyq. Jurtshylyq bul reformalarǵa zor úmit artyp otyr. Son­dyqtan biz naqty is-sharalarǵa basa mán berýge tıispiz. Osy basqosýǵa máslı­hat­tar­dyń ókilderi qatysyp otyr. Bul da – naqty saıası ózgeristerdiń nyshany. Atqarýshy jáne ókildi bılik arasynda tıimdi qarym-qatynas ornatý óte mańyzdy. Qajet bolsa, olar birin-biri tolyqtyryp, qoldap otyrýy kerek. Munyń bári memlekettik saıasatty tıimdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, el múddesin eskere otyryp sheshim qabyldaýǵa jol ashady».

Túbegeıli ózgerister elimizdiń jańa dáýirge qadam basýyna jol ashty. Qoǵamdyq belsendiliktiń jańa alańy quryldy. Sondyqtan da saıası reforma eldigimizdi jańǵyrtý úlgisine aınaldy dep batyl aıta alamyz. Eń bastysy, alǵa qoıǵan murat-maqsattarǵa qol jet­kizýge bizde qajetti saıası erik-jiger moly­nan tabylady. Endi tek halyqtyń jaǵ­d­aıyn jaqsartatyn naqty nátıjeler kerek.

Hakim Abaı aıtpaqshy, «adamnyń adamshylyǵy isti qalaısha bitirgendiginen emes, qalaı bastaǵandyǵynan bilinedi». Dóńgelengen dúnıe dúrmeginde batyl bastama ońaılyqpen kelmeıdi. Ol úshin el basqaryp otyrǵan tulǵaǵa úlken erik-jiger men halyqqa degen shynaıy súıispenshilik kerek.

Kúrdeli kezeńde halyqtyń basyn biriktiretin qundylyqtar ádildik, shyndyq jáne adamgershilik ekeni belgili.

Sondyqtan Memleket basshysy­nyń halyq bola­shaǵy jolyndaǵy sheshim­di qadamdary bárimizdi ádilettikke, birlikke, órkendeýge bastaıtyny sózsiz.

Búgingi memleketimizdiń damýy – syndarly saıasat pen eldik yntymaqtyń arqasy. Sondyqtan da birligimiz bekem, tirligimiz tııanaqty bolǵaı.

Berdibek SAPARBAEV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri