Importqa táýeldilik Úkimet pen ekonomıka úshin «Ahılles ókshesi» ekeni sarapshylar qaýymyna belgili. Importtyń ornyn otandyq ónimmen almastyramyn, ıaǵnı otandyq óndiris ashamyn dep sol salaǵa qarjyny aıamaı quıýy kerisinshe ımportty asqyndyryp jibergen kezderi az emes.
Prezıdenttiń elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńeste sóılegen sózinde aýyl sharýashylyǵy jáne óndiris salasynyń damýynda naqty nátıje joq ekenin aıtty. «Azyq-túlik ınflıasııasynyń basty sebebi de osynda. Elimizde óndiriletin taýardyń kólemi ishki suranysty qamtamasyz etýge jetpeıdi. Importqa táýeldimiz», dedi Memleket basshysy.
Importqa táýeldilik nazar aýdaratyn dárejege jetkenin Ulttyq bank tólem balansynyń aǵymdaǵy shotyna memlekettik shyǵystardyń taýarlardyń ımport arnasy arqyly áseri týraly irgeli zertteýinde aıtyldy.
Zertteý qorytyndysy bıýdjet shyǵystarynyń 1 paıyzǵa ósýi ımporttyń 1,42% ósýine alyp keletinin kórsetti. Eger bizdiń memlekettik shyǵystardyń ósýi men ımporttyń kóbeıýinde osyndaı tikeleı baılanys bar bolsa, jaqyn arada tólem teńgerimiz mınýsqa ketetini anyq.
Nege bıýdjet shyǵystary 1 paıyzǵa óskende ımport 1,42 paıyzǵa kóteriledi?
Ulttyq bank analıtıkteri ony mýltıplıkatıvti effekt dep túsindiredi. Shemasy bylaı: Úkimet fermerlerge, kásipkerlerge óndiriske dep qarjy/sýbsıdııa beredi. Sony jasaý úshin fermer/kásipker shetelden qurylǵy, jabdyqtar, shıkizat alady. Demek, ımport kanaly jumys isteı bastaıdy. Kásibin dóńgeletip, odan paıda tapsa fermer/kásipker ony ómir sapasyn jaqsartý úshin baspana, kólik, aıfon, turmystyq tehnıka alýǵa, shetelde demalýǵa jumsaıdy. Kólik, aıfon, turmystyq tehnıka, shetelge shyǵý – taza ımport. Al baspanany salýǵa ketetin qurylys materıaldarynyń kem degende 60 paıyzy syrttan keledi. Sonda ımport kanaly taǵy iske qosylady.
Iаǵnı Úkimet iske asyratyn memlekettik baǵdarlamalardyń barlyǵy ımportty asqyndyryp, bizdiń tólem balansymyzdyń nasharlaýyna sebep bolýda. Basty sebep – bizdegi memlekettik qoldaý tym uzaq júredi. Mysaly, 7-10 jyl boıy kele jatqan baǵdarlamalar bar. Eger olar qysqamerzimdi bolǵanda, jaǵymsyz makroáseri álsizdeý shyǵar edi.
Bizdiń jaǵdaıymyzda ekonomıkanyń klassıkalyq erejeleri jumys istemeıdi. Goskapıtalızm bizdegi ekonomıkany qısaıtyp, burys jolǵa túsirip jiberdi. Basqa elde otandyq óndiristi damytý jáne ulǵaıtý úshin memleket esebinen shetelden qural-jabdyqtar men aralyq materıaldardy satyp alý – qalypty qubylys. Biraq, bizdiń el jaǵdaıynda bıýdjetten qansha aqsha bólinse de, otandyq óndiristiń bir orynda qalatyny anyqtaldy. Dál sol kezde ımport ulǵaıa beredi.
Buǵan Ulttyq banktiń esepteri dálel. Oǵan sáıkes shıkizattyq emes aǵymdaǵy shot defısıtiniń 2013 jylǵy maksımýmy 35,8 mıllıard dollar, al 2021 jylǵy maksımýmy 27,8 mıllıard dollar kórsetken.
Qazir kúrt ósip ketken bıýdjet tapshylyǵyÚkimet bızneske salyq júktemesin kóbeıtý arqyly jabýdy qarastyryp otyr. Biraq, bıýdjet tapshylyǵy jáne saýda teńgeriminiń tapshylyǵymen kúreste salyq júktemesin arttyrý emes, memlekettik shyǵystardy qysqartý anaǵurlym tıimdi ekenin zertteý anyq aıqyndap berdi. Tek osyǵan qulaq asyp, memlekettik bıýdjet shyǵystaryn qysqartý qajet. Sebebi erteń kesh bolady.
Ulttyq bank tólem teńgeriminiń aǵymdaǵy shotyna memlekettik shyǵystardyń taýarlardyń ımport arnasy arqyly áseri týraly irgeli zertteýin jarııalady. Qarapaıym tilmen aıtsaq, bizdiń Úkimettiń ımporttyń ornyn otandyq ónimmen almastyramyn, ıaǵnı otandyq óndiris ashamyn dep sol salaǵa qarjyny aıamaı quıýy kerisinshe ımportty asqyndyryp jibergen.
Aıbar OLJAEV,
táýelsiz sarapshy
ALMATY