Nurbaı batyr

Babalarymyzdyń ómiri men ósken ortasy jáne tutastaı alǵanda qazaq eliniń shejiresi, sondaı-aq, aýyz ádebıeti men ańyz-áńgimesi urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqany aqıqat. Árıne, ony odan ári zerttep, zerdeleý tarıhshy, ǵalym-etnograftardyń tól isi. Al, búgingi kúni bizge jetken derekterge qaraǵanda, olar sonaý kóshpeli zamanda halyqtyń basyn biriktirip, el men jerdi jaý shapqynshylyǵynan qorǵaýda janqııarlyq tanytqan asa iri tulǵalar ekeni daýsyz. Eldiń birligi men tutastyǵyn saqtaý úshin búkil ómirin kúrespen ótkizip, halyq jadynda dana qaıratker, qaharman qolbasshy retinde jattalǵan. Mine, osyndaı bahadúrdiń biri – Nurbaı Altaıuly der edik. Onyń esimi qalyń Arǵyn-Altaı rýyna uran bolǵan. Asa qyraǵy batyr XVII ǵasyrdyń basynda Jańaarqa óńirinde dúnıege kelipti, sonda ósip, er jetipti. At jalyn tartyp mingennen bastap, san ret qalmaqtarmen bolǵan qııan-keski shaıqastarǵa qatysyp, týǵan jerin qorǵaǵany aıryqsha atalyp, erekshe aýyzǵa alynyp, el ishinde mine tórt ǵasyr boıy esimi ańyzǵa aınalyp otyr. Nurbaıdyń anasy Ánısha Edil boıy qalmaqtarynyń qyzy eken. Ol kisiniń teginde eýropalyqtardyń da qany bolǵan desedi. Sebebi, Ánısha keskini túzý, jińishke, aqsur óńdi, kózi kók, aspan tústes sharaly eken. Bizge jetken ańyzǵa qaraǵanda, Nurbaıdyń kózi de kógildir aspan tústes, qarashyǵynda tuman syńaıly qara tús bolǵan sııaqty. Shegirkóz atalýy sodan. Eýropalyqtardaı keskini túzý, asa ajarly adam bolǵan desedi. Nurbaı jasynan ójet, qaısar minezdi bolyp ósipti. Es bilgennen qolyna qarý alyp elin qorǵaǵan. Qatardaǵy jaýyngerden, qol bastaǵan has batyr deńgeıine kóterilgen. Sarbazdaryna batyldyq pen erjúrektiktiń tikeleı úlgisin kórsetip, tártiptiń buljytpaı oryndalýyn qatań talap etken. Dushpanmen eshqashan ymyraǵa kelmegen. Sol sebepten de halyq arasynda «Nurbaı batyr mańyna qatal, jaýyna apan» degen qanatty sóz qalyptasyp qalǵan. Nurbaı batyr 1609-1675 jyldary shamasyn­da ómir súripti. Bul Esim, Jáńgir, Táýke han­­­dardyń bı­lik qurǵan tustaryna sáıkes keledi. 1627 jyly Esim han bastaǵan joryqqa on segiz jasar Nurbaı da qatysypty. Qorǵasqa taıaý jerdegi shaıqasta Oırat taıpasy kósemderiniń biri Qotý-Qoısynnyń inisi Barǵaımen jekpe-jekke shyǵýǵa aqboz atpen tura shapqan. Sonda toptan shyǵa kelgen jas jigitti mensinbegen qalmaq batyry: «Aldymda turǵan jas bala, Bola berme mas bala. Úmitiń bolsa janyńnan, Qarsylaspaı, qosh bala», degen eken. Nurbaı batyr julyp alǵandaı: «Tógeıin dep kelemin, Kápir qalmaq qanyńdy. Jiberýge kelemin, Jeti tamuq túbine, Bir shybyndaı janyńdy», deıdi. Sóıtip, arpalys bastalyp ketedi. Ekeýi naızalasady. Barǵaı Nurbaıdy mańdaıynan jaralaıdy. Biraq qazaq batyry bul joly asqan erlik jasap, qalmaqtyń óte myqtysy, qura­laı­dy kózge atqan mergeni Barǵaıdy naızasymen shanshyp óltirip, odan ári qaraı shaıqasa beredi. Esim han anyǵyn bilmek bolyp: «Nurbaı qaı jerinen jaralandy?» dep suraıdy. Hannyń qasynda turǵan bir nókeri: «Ol tup-týra mańdaıynan jaraly boldy», deıdi. Sonda Esim han: «Onda Qudaı bergen eken, dańqty batyr bolaıyn dep tur eken», dep shattanady. El aýzyndaǵy áńgimege qaraǵanda Esim han Nurbaıǵa osy erligi úshin aqsaýyt, dýlyǵa, almas qylysh pen alty qanat aq boz úıdi syıǵa tartypty. Bul qymbat jádigerler Nurbaı batyrdyń úlken uly Sátı ur­paǵynda saqtalyp kelip, ókinishke qaraı, dúrbeleń zamandarda birte-birte joǵalyp ketken. Bul Nur­baıdyń alǵashqy erligi edi. «Qara qalmaq Barǵaıdyń basyn kesip, Baq alǵan Nurbaı batyr on jetide jekpe-jekten. Erligi úshin alashqa maǵlum bolyp, Uranǵa aty shyqqan sol sebepten» – degen jyr joldary el jadynda saqtalǵan. Ataqty Máshhúr Júsip Kópeı­ulynyń sheji­­resinde («Qazaq she­jiresi», Almaty. «Ja­lyn» baspasy, 1993 j., 25-26 better) mynadaı qyzyq derekter keltirilgen: «Altaıdyń aq saýy­ty Nurbaıda qal­ǵan. Qalmaqqa oljaǵa túsip ket­ken jerinen Nurbaı ózi baryp alyp kelgen, saýyttyń aty She­jekóz. Sondyqtan Nur­baı ura­ny «shejekóz» bolǵan. Nurbaıdan bas­qa­synda belgili uran joq. Áýpáı, Qýandyq atalǵan... Altaıdyń balalarynyń ishinde ósken-óngeni, tolyǵy... Moıyn bolsa kerek. Bul toqal – Moıyndy týǵan soń qalmaqqa olja bolyp, jaý qolyna túsip ketken. «Nurbaıdan basqasy qalmaqqa barady deısiń be? Nurbaı baryp alyp kelgen». Jaý qolynan mert bolar aldynda Alysaı Báıesh batyr aıtqan: «Bar armanym, átteń at ús­tinde alty Nurbaıdyń ortasynda jaýmen shaıqasyp ólmedim-aý»,  degen sóz halyq jadynda áli kúnge saqtalyp keledi. Bir urysta aty álsirep, súrin­shekteı bergen aǵasy Alysaıdyń qolynan týdy julyp alyp, jaýdyń jebesi qara sanynan bir túıir bulshyq etin julyp ketkenine qaramastan, áskerdi bastap, qal­maq qontaıshysy shatyryn tikken tóbege tura shapqan. Tóbe basyn­daǵy jaýdy tas-talqan etip, Altaı­dyń qylquıryq qadaǵan týyn tikken degen áńgime de bar. Nurbaıdyń budan basqa da erlikteri úlken bir kitapqa mazmun bolýǵa jeterlikteı. Nurbaı batyr aǵa-inilerine, balalary men týystaryna qalyń­dyqty ózi tańdap, quda túsip, alyp berýdi dástúrge aınaldyryp­ty. Qalyńdyq tańdaǵanda bola­shaq qudalardyń dáýleti men sáýle­tine emes, aldymen kelinniń densaý­lyǵyna basa mán bergen. Nurbaı rýynyń jigitteri erli­gimen elge aıan, joldasyn jaýǵa bermes, sertke beriktigimen erek­she­lenedi. El aýzynda «Batyr Nurbaı», «Nurbaıda úrký de joq, qorqý da joq», «Shejekóz Nurbaı» sııaqty tirkester jalpy osy áýlettiń dańqyn aıǵaqtaıtyn belgideı qalyptasyp qalǵan. Batyr áýleti onsha kóp emes edi. Baba erligin maqtan tutqan ur­paǵy sol joldy mıras etip, jaýgershilikpen kún keshti. Kóbi jaýmen arpalysyp júrip qaza tapty. Sondyqtan, Nurbaı jurty az ata bolyp ósipti. Jyldar boıy olar týǵan baýyry Alysaı rýymen bolystas bolyp, tek Qazan tóńkerisiniń aldynda ǵana bir bolys el bolyp jeke shyqqan. Nurbaı eliniń qystaýy Aqtaý­dan áridegi Shajaǵaı ózeniniń aıaq tusy. Bul ózen ol kezde kúzge deıin arnasynan asyp, burqyrap aǵyp Nurbaı eli qystaýlarynyń tusynda keńinen jaıylyp jatady eken. Qalyń ósken qamysty, kók quraqty at baýyrynan kelerdeı uıysqan shalǵyndy berekeli aımaq Aqqudyq, Tastyqudyqqa talaılar kóz tastapty. Alaıda, olar tegeýrindi toıtarys alyp otyrǵan. Shajaǵaıdyń osy tusy qystaı myń jylqy tebindep shyqsa da jeterlikteı súbeli bolypty. «Aqqudyq, Tastyqudyq – ákkili jer, О́zi ólmeı qondyrmaıdy Shómishbaı er...», – degen Kúldibaı aqynnyń tarıhta qalǵan sózderi ataqonys úshin bolǵan súreń aıqastan keıin aıtylǵan. Susy qatty jaýynger Nurbaı­dyń qol astyndaǵylary syrtqy jaýdan qorǵan bolyp erkin kóship-qonyp júrgen sekildi. Atyǵaı Qatpartasta, Muńly-Qýlynyń soltústik-shyǵys jaǵynan beri Sarysý, Aqbastaýda, bir sheti Qyzyltaýǵa, Shýǵa deıingi aralyqta jurtynyń izi qalypty. Sońǵy jyldary jaryq kórgen keıbir zertteýlerde Nurbaı ba­tyrǵa qatysty shyndyqqa janas­paıtyn derekter keltirilip júr. Mysaly, «Alysaı-Nurbaıdyń Nurbaıy da Abylaı hannyń ja­saǵynyń qatarynda biraz erlik kórsetken» degen qate derek usy­nylady. Endi bir derekte «Nur­baı barymtashy batyr retinde beı­nelengen: HVIII ǵasyrda ómir súrgen, Qarakesek rýynan shyqqan Es batyrdan jekpe-jekte jeńilis taýyp, qaıtys bolǵan, qazirgi Shet aýdanyna qarasty Qaıraqty boıynda mazary kóterilgen» delingen. Bul qate pikir. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jazbalaryna júginsek, Nurbaı batyr XVII ǵasyrda ómir súrgen, HVIII ǵasyrdaǵy tarıhı oqıǵalarǵa esh qatysy joq. Sondyqtan Nur­baı batyr Abylaı hanmen de, Qa­rakesektiń Es degen batyrymen de zamandas bolmaǵan, bir ǵasyr buryn ómir súrip, Esim hannyń joryqtaryna qatysqan. Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, Nurbaı batyrdyń súıegi qazirgi Jańaarqa aýdanyndaǵy Aqtaý aýylynyń mańynda, Shajaǵaı ózeniniń boıynda, óziniń ataqonysynda jatyr. Nurbaı eshqashan barymtashy batyr bolmaǵan. Ol el basyna qıyn-qystaý kún týǵan zamanda jońǵar shapqynshylaryna qarsy qol bastaǵan Alash batyrlarynyń biri ekendiginde shúbá joq. Adam oıy da tymyq kúngi teńiz aıdyny ispettes. Jel soqsa boldy, onyń betin de kúmis jaldary oınaqshyp, tolqyndar qaptap ketedi emes pe? Adam da sol sekildi. Oıdan oı órbıdi, sózden sóz týyndaıdy. Meniń qolyma qalam alyp, Nurbaı batyr jóninde óz bilgenimdi, kónekóz qarttardan estigenderimdi, tarıhı jáne ádebı shyǵarmalardan oqyǵanymdy jazǵym keldi. «Shyńǵys han», «Batyı han» kitaptarynyń avtory Iаn: «О́zi kórgen ǵalamat oqıǵalar jóninde jazyp, artynda sóz qaldyrmaǵan adam elin jaý shapqanda bar asyl dúnıesin ózime buıyrmasyn, ózgege de buıyrmasyn dep ulan qumǵa aparyp kómip tas­taıtyn sarańmen bara-bar», degen eken. Men sol sarań jandaı kórgen-bilgenimdi, estigenimdi jasyryp qalmaı, kerisinshe ata-babalarymyzdyń týǵan jerin, ósken elin qalaı súıgenin, zulym jaýdan qorǵaýda qasyqtaı qanyn da, shybyndaı janyn da aıamaǵanyn jazýdy jón kórdim. Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Uly tulǵalardy bilmeıinshe, birde-bir dáýirdi durystap taný múmkin emes», – degen bolatyn. Alaıda, eldiń tarıhyna tikeleı qatysy bar Nurbaı batyrdyń esimi qalyń jurtshylyq arasynda áli keńinen tanylmaı otyr. Aldaǵy ýaqytta onyń bıik tulǵasy talaı shyǵarmaǵa arqaý bolady dep oılaımyz. Ol jaıynda derekter áli júıelenip, zerttelmegen. Alaıda, bolashaqta qaharman qolbasynyń dańqyn asqaqtatyp, tyń derekterdi aqtarýǵa múmkindik bar. Búgingi urpaqqa ónege bolýǵa laıyqty batyrdyń júrip ótken ómir jolyn tarıhı kózqaraspen tańbalap shyǵyp, esimin eldimeken men kóshelerge berip, Qaraǵandy qalasynda eskertkishin ornatqan jón bolar edi. Rashıt ÁL-KARENI (KARENOV), Halyqaralyq aqparattan­dy­rý akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, professor.