Ádebıet álemindegi kez kelgen qubylysty qalt jibermeı qadaǵalap, taza shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa tirshilik qamyty moıyn burǵyzbaıtyn ólara mezgilde, talanttarymyzdy qumnan altyn súzgendeı izdep otyratyn múmkindiktiń qoly baılanǵanyn nesine jasyraıyn?! Búgingi urpaqtyń kózine múlde basqa planetada bolǵan qııal-ǵajaıyp ertegideı elesteıtin ótken ǵasyrdyń sonaý sekseninshi jyldary jasy elýge kelgen aqyn-jazýshylardyń jetistikteri, shyǵarmashylyq tabysy, jańalyǵy men jetken bıigi jóninde janashyr aǵalary salıqaly sóz bastap, sońynan ergen inileri qostap, maqalalar jazylyp, dúnıe dúrkirep jatatyn.
Táýelsizdikten keıin «balapan basyna, turymtaı tusyna» ketip, biz osyndaı ádemi úrdisten kóz jazyp qaldyq. Kerisinshe, dúnıeniń tegershigi keri aınalyp, adamdy qabileti men bilimine emes, qolyndaǵy bıligine qarap baǵalaıtyn ádiletsiz qoǵamda ómir súrýdiń sory peshenemizge jazylǵan qıyn zamanǵa tap boldyq.
Uly Abaıdyń sońynan ergen shákirtteri Maǵjan, Júsipbek, Muhtarlar bastaǵan alyptar tobynan keıin de, rýh alańyndaǵy parasat maıdany tolastamaı jalǵasyp keledi. Sóz ónerimizdiń dáýreni dúrildep turǵan alpysynshy, jetpisinshi jyldardaǵydaı bolmasa da, sertine berik, amanatyna adal jandar búgin de aramyzda bar. Sońynan jaqsy sóz ergen, sondaı segiz qyrly, bir syrly zamandasym – kórnekti aqyn ári talantty jazýshy Nurjan Qýantaıuly.
Adamgershilik murattardy jyrlaý úshin qyr qazaǵyna tán qońyr daýsymen, bııazy minezimen, ónerge úlken daıyndyqpen kelgen ol, lırıkalyq jyrlarymen jarq ete qalyp, elge aldymen aqyn bolyp tanyldy. Sezimi móldir bulaqtaı tunyq, aıtar oıy anyq, ulttyq boıaýynyń náshi qyrǵaýyldyń qanatyndaı qulpyrǵan jas jigittiń tyrnaqaldy týyndylary aǵa býyndy da, bir ıtjeıdeni burynyraq tozdyrǵan zamandastaryn da, taı qulyndaı tebisken qurdastaryn da birden eleń etkizdi. Múmkin, munyń sebebi, «óleń degen kúre tamyrdaı dańǵyl jolǵa óz soqpaǵymen kelip qosylǵan» jigittiń kóbimiz elemeı júrgendi ańǵaryp, kórmegendi baıqap qalatyn elgezektiginde ǵana emes, arzan sózdiń aldanyshyn qýyp ketpeı, kóńil-kúıindegi alasapyrandy kórkemdik shyndyqtyń tilimen jetkize biletin sýretkerlik sheberliginde de jatqan shyǵar. Bilmeımin. Biletinim, Nurjan – poezııaǵa birdeńe úırený úshin ǵana emes, úıretý úshin de kelgen, minezdi aqyn.
Sire, sire, sire qar,
Sire qarda kim ońar?!
Siri qalǵan myna biz,
Siz tabyńyz bir amal.
Qara túnniń qaımaǵyn
Aıqaı buzbas, oı buzar.
Ormandy sózdiń aımaǵyn
Ombylaǵan oı buzar.
Alańdaǵan kóńilderge oı salarlyq salmaqty óleńderimen «kýltýrasy zor aqyn» ekenin tanytyp, halyq aýyz ádebıetiniń qaınar bulaǵynan qanyp iship, jańashyldyqtyń jelek japyraqtarymen jaıqalǵan Nurjan poezııasy ulttyq uǵymnan ajyramaı, ádebıetke tabıǵaty buzylmaǵan shynydaı taza qalpynda jetkenimen bizge qymbat. Ejelgi ańyzdardan bastaý alyp, jyraýlar poezııasymen jalǵasyp, Abaı, Maǵjan, Ilııastar órisin ulǵaıtyp, Muqaǵalı, Jumeken, Tólegen, Syrbaı, Keńshilik, Jumataılar jańasha túrlendirgen ulttyq poezııamyzǵa óz boıaýynyń naqyshyn qosqan aqyn óleńderi oqýshylaryn magnıt órisine birden tartyp áketti.
Sózdi temirdeı balqytyp, qandaı taqyrypty jyrlaýǵa da Nurjannyń qabilet-qarymy men til baılyǵy jetedi. Alaıda ol – az kúndik dúrmektiń qyzyǵyn qýyp ketpeı, alys saparǵa ushatyn qustaı qamdanyp, bir shýmaq óleńdi jazý úshin uzaq tolǵanyp, oqyrmanyn yntyqtyryp, aıtqysy kelgen sózin qaıta-qaıta oı kóriginiń synynan ótkizip baryp qana qolyna qalam alyp, óte sarań jazatyn talǵampaz talant. О́kshemizdi basyp kelgen zamandasymnyń osy ereksheligin asa kórnekti aqyn Temirhan Medetbek te ańǵaryp, aq jol tilep, batasyn beripti: «Nurjan Qýantaıulynyń taǵy bir meni súısintkeni – óziniń bir shyqqan bıiginde qalyp qoımaı, ózine de, ózgege de tosyn, ózine de, ózgege de belgisiz tyń óristerge shyǵýǵa qumarlyǵy. Bul rette ol oqyǵan kózge de, estigen qulaqqa da oqshaý kórinip, tipti oǵashtaý estiletin obrazdar men sóz tirkesterinen de qashpaıdy».
Jyr qýatynyń áseri
О́leńderin oqý barysynda kózimiz jetti, Nurjan, eń aldymen kózimen kórgenderdi kóńiline túıe alatyn sýretker aqyn. Áıtkenmen, oqyrmanǵa umytylmas áser men estetıkalyq lázzat syılaıtyn eki qasıet – shynaıylyq pen tazalyq joq jerde jadaǵaı sýretkerlik talaby bıik kóńilderdi kónshite almaıdy. Sondyqtan da Nurjan óleń jazýdyń josparyn oryndaýǵa bilek sybana kirisip ketetin «aqyndyqtan» boıyn da, oıyn da aýlaq ustap, kóńil qazynasynyń qoımasyndaǵy shyn asyldy tapqanda ǵana, Allaǵa júregin ashqan taqýadaı jan syryn aq paraqqa aqtaryp, muńyn shaǵady. Mine, sondyqtan da shynaıylyǵyn joǵaltpaǵan, tazalyǵyna kir juqtyrmaǵan, óleńnen óleńge ósip otyratyn aqynnyń kórý aıasynyń kókjıegi keńeıip, tanymy tereńdep, oı-óresi bıikteı túsedi.
Nege seni unatam, nege, nege, sary kúz,
Kóńil shirkin jetti me kenerege, sary kúz,
Taýsylmas dep júrgende alańǵasar bárimiz
Opa bermes ómirdi ortalappyz, sary kúz.
Urttap-urttap ómirden shala
mas bop qalyppyz,
Súıtsek, aınalaıyndy nesıege alyppyz…
Bulyqsyǵan bula kún býyrqanyp ótti me,
Qos samaıǵa iz tastap jastyq shaǵym
ketti me?
Aıtshy, aıtshy, sary kúz, qaıda ketti
sol kúnder,
Qaıyrylyp qarasań, bireý bar ma kórdim der?
Barlyq ýaqytta da onyń muńy qoǵam qaıǵysymen, ult qasiretimen ushtasyp, ol óz janynyń aqıqatyn arzan aıǵaıdyń emes, kórkem shyndyqtyń tilimen oqyrman júregine jetkizýge umtylady jáne qalaı ádemi de áserli jetkizedi deseńizshi.
Torǵaıy ushqan sor dalam,
Tolǵamaly naıza tolǵatar erdeı qomdanam.
Tutam emshekteı tý bıe úshin nar babam,
Tuttaı balanyń turmysy úshin nar babam
Basy qaıda qalmaǵan?
Salqar tarıhty saıyna tyǵyp sar dalam:
«Qarasha jurttyń qaı sózderin qarmanam».
Qadiri qashqan, qahary asqan zamanda
Qazaǵym qaıda aýmaǵan?!
Maǵan Nurjannyń ádebıetke jan-tánimen berilgen jankeshtiligi, sózdi qubyltyp, oıdy oınata biletin sheberligi ǵana emes, aqyndyq janynyń sárýar tazalyǵy unaıdy. О́ıtkeni ol «jany taza adamdardyń ǵana sulýlyqty týǵyza alatynyn» (Glınka) jaqsy biledi.
«Qaraózek» – klassıkalyq týyndy
Ádebıetke aqyn bolyp kelgenimen, bir qyzyǵy men Nurjannyń prozasyn oqyp, aldymen ony jazýshy retinde tanydym. Prozasy bolǵanda da áńgimesin emes, keńes odaǵy kúıregennen keıin jolaıryqta qalǵan joǵalǵan urpaqtyń taǵdyryn keskindegen kesek týyndysymen tanysyp, qatty súısindim.
Shyǵarmada Haqnazar esimdi jas jigittiń aıanyshty ómiri arqyly táýelsizdik alǵannan keıingi óliarada ómirden óz ornyn izdegen tutas bir urpaqtyń taǵdyry sheber sýrettelgen. Romandy oqyp otyrǵanda Nurjan Qýantaıulynyń alǵan taqyrybyn tııanaqty zerttep, jan-jaqty izdengenine dán rıza boldym. Basy artyq detaldar men sıýjetter atymen joq. Tildi jaqsy bilgendikten emin-erkin siltep, kósilip-kósilip jazady. Alaıda tildi jaqsy biletinin kórsetý úshin kópsózdilikke urynbaıdy. Jazýshy oqyrman kóńilin magnıtshe tartyp ákete alatyn sıtýasııa jasaı biledi. Shyǵarmadaǵy keıipkerlerdiń minez-qulqy túrli sıtýasııa barysynda ashyla túsedi.
Shyǵarmadaǵy jaǵdaılar óz zamanynyń oqıǵasy, ózi kýá bolǵan dáýirdiń kórinisi bolǵandyqtan roman óte shynaıy shyqqan. Jalpy, kez kelgen jazýshy eń aldymen óz zamanynyń sýretkeri bolýǵa tıis.О́mir súrip otyrǵan qoǵamnyń shyndyǵyn kórsete almaǵan adamnan naǵyz jazýshy shyqpaıdy.
Batystyń aldyńǵy qatarly jazýshylarynda ǵana kezdesetin stıldik, formalyq erekshelikterdi Nurjannyń bul shyǵarmasynan kóp kezdestirdim. Iаǵnı jazýshy romandy jazýǵa otyrar aldynda álem ádebıetiniń klassıkalyq týyndylaryn qaıta-qaıta paraqtaǵan. Olaı deıtin sebebim, Nurjan Qýantaıulynyń shetel jazýshylarynyń kóptegen prozalyq shyǵarmalaryn qazaq tiline óte sátti aýdarǵanyn jaqsy bilemin. Bul – úlken dúnıe. Amerıka jazýshylary Ernest Hemıngýeı men Albert Malstyń «Úndis aýyly», «Oıyn», orys jazýshylary Varlam Shalamov pen Vladımır Nabokovtyń «Jıdek», «Úreı», kópshilik jyǵa tanı bermeıtin ıspan jazýshysy Fernandes de la Regeranyń «Jalǵyzdyq», túrik jazýshysy Seıfeddın Omerdiń «Progress», Sırııa jazýshysy Úlfat ál-Idlıbıdiń «Kek», japon jazýshysy Sıýgoro Iаmomotonyń «Ýlaný – qıyn nárse», t.b. sýretkerlerdiń klassıkalyq áńgimelerin ol ana tilimizde sóıletti.
Mine, osyndaı jan-jaqty daıyndyqtyń da romannyń sátti shyǵýyna zor paıdasy tıipti. Romanda árqıly jaǵdaılar baıandalatyn epızodtar, oqıǵalar bar. Birese ómirdi avtor hat arqyly kórsetedi. Mysal úshin, romannyń ózi Haqnazardyń dosy Qurmashtyń hatynan bastalady. Jazýshy hat arqyly qoǵamnyń shyndyǵyn boıamasyz sýretteıdi. Keıipkerdiń jan kúızelisin de hat arqyly ádemi sıpattaıdy. Oqıǵany birinshi jaqtan baıandaı kelip, jazýshy bir kezde jymyn bildirmeı ekinshi jaqqa kóship ketedi. Romanda qoldanylatyn túrme termınderi syrt kózge eleýsiz ǵana nárse bolyp kóringenimen, keıipkerlerdiń tabıǵatyn ashýda úlken qyzmet atqaryp tur. О́zbasym «Qaraózek» romanyn táýelsizdikten keıingi jyldary dúnıege kelgen klassıkalyq týyndylardyń qataryna batyl qosa alamyn.
«Qaraózek» – taqyryp qýyp jazǵan kóp shyǵarmalardyń biri emes. Bir jigittiń taǵdyry arqyly búkil urpaqtyń tragedııasyn kórsetken kesek týyndy. Remarktiń «Úsh dos» degen romany bar ǵoı. Ádebıetimizdegi sondaı klassıkalyq týyndy – bul.
Nurjan Qýantaıulynyń «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaqynda jaryq kórgen «Úreıli úsh kún» áńgimesi – ádebıetimizge beles bolarlyq ulttyq prozamyzdyń zor tabysy. Antıýtopııa kóptegen qazaq qalamgerleriniń tisi batpaı júrgen qıyn janr edi. О́ıtkeni onyń tabıǵaty magııalyq realızmnen de kúrdeli. Kezinde bárimiz de aǵylshyn jazýshysy Djordj Orýeldiń «1984», japon qalamgeri Kobo Abeniń «Basa-kóktep kirgender», orys jazýshysy Evgenıı Zamıatınniń «Biz» shyǵarmalaryn súısinip oqyǵan bolatynbyz. Osydan birneshe jyl buryn Nobel syılyǵyn enshilegen Kadzýo Isıgýronyń eń myqty shyǵarmasy da «Qol úzbe menen» dep atalatyn antıýtopııalyq romany. Nurjannyń myna shedevr áńgimesi – dál búgingi tańdaǵy qazaq prozasy úshin úlken jańalyq.
Amangeldi KEŃShILIKULY,
ádebıet synshysy