Názik (Mort). Mazasyz (Úreıli). Qubylmaly. Túsiniksiz (Tuńǵıyq). Bul – dúnıetanýshylardyń BANI tujyrymdamasy boıynsha sońǵy 3-4 jylda qalyptasqan álemdi túsindirý úshin bergen sıpattamasy. Osy kúrdeli zamanda bizdiń qoǵam qasiretti qańtar synaǵynan ótti. Ekinshi jaǵynan, ǵylym men jańa tehnologııalar arqasynda adamzat jańa múmkindikterge de ıe boldy.
Adamzat tarıhy kórsetkendeı, jańa tehnologııalyq múmkindikterge saı jaýapkershilik deńgeıi de kóterilý kerek. Endeshe, osy úlken eki jahandyq qubylys qundylyqtar men mádenıettiń, rýhanı temirqazyq pen tirektiń mańyzyn arttyra tústi. Atalǵan synaqtarǵa tótep berip, laıyqty jaýap izdeýde bir jaǵynan bilim, ǵylym, ekinshi jaǵynan, eńbek pen ınnovasııa damýǵa múmkindikterin týǵyzady. Biraq sol damý eldiń biligi men bilimine, jigeri men qaıratyna saı bolý úshin ortaq ereje jáne rýhanı qundylyqtar mańyzdy. Turaqty damý osy eki toptyń bir-birin tolyqtyryp turýyn qajet etedi.
Birneshe mysal.
Norvegııa. Bul biz sekildi jerasty baılyǵy mol el. Biraq damý deńgeıi qaryshtap ketken. Degenmen sonshama baı eldiń bir alpaýyty týraly, ne patshasy, ne Úkimet músheleri týraly bir keleńsiz áńgime estimeısiń. Olardyń kórseqyzarlyqqa, dúnıeqońyzdyqqa salynǵany týraly da aıtylmaıdy. Sonsha múmkindikteri bola tura, Brıtanııadan, Shveısarııadan, taǵy bir jerden záýlim saraılardy satyp almaıdy. Osynyń sebebin suraǵanymda, kezinde EQYU-nyń Qazaqstandaǵy elshisi, norvegııalyq azamat: «Bizde Evangııalyq hrıstıan ilimi Konstıtýsııada bekitilgen. Osyǵan baılanysty, tómengi synyptarda bizge jumaqqa barýdyń joly adal eńbekte dep aıtady. Sol tárbıemen kelgen balaǵa joǵarǵy synyptarǵa kelgende, adal eńbekpen kún kórip júrgenderdiń ishinde kórseqyzarlyqpen aınalyspaı, mal shashpaqpen aınalyspaǵandar jumaqqa barýy yqtımaldyǵy joǵary dep túsindiredi», degen edi. Bul – eńbektiń jáne qarapaıym adamgershilikti tárbıeleý joly.
Al bes jyl buryn Qytaıdyń Sıýanchjoý qalasynda boldym. Sol Sıýanchjoýdyń teńiz murajaıyna kireberiste «Bilimniń kózi Qytaıda bolsa, Qytaıǵa baryp oqy» degen jazýdy ilip qoıypty. Avtoryn jazbaǵan. Men avtoryn bilgendikten, sizder nege ony jazbadyńyzdar desem, «ony qazir ishke kirgende túsinesiz» deıdi. Sóıtsem, birinshi zaly Islam-Qytaı qarym-qatynasyna arnalǵan eken. Sol ýaqytta Paıǵambardyń (s.ǵ.s.) sózin olardyń qalaı durys paıdalanǵanyna kózim jetti. Al bizdegi ýaǵyzdarda osy aıtyla ma?
XX ǵasyrdyń basynan bastap damý men qundylyqtardyń baılanysyn zerttegen ǵalymdar da aldynǵy tujyrymdy naqtap otyr. Birneshe mysal. Maks Veberdiń naryqtyq ekonomıkanyń qozǵaǵysh kúshterin zertteýde úlken úles qosqan ataqty eńbegi – protestanttyq etıkany zerdeleý. Shyn máninde, qarasańyz, biz qazir damyǵan dep atalatyn elderdiń zańnamasy – áýelde hrıstıan men ıslam álemine ortaq Injil men Quranda bar qundylyqtarǵa negizdelgen erejeler.
Sol sekildi Nıal Fergıýsonnyń, Adjemoglý men Robınsonnyń álemniń túkpir-túkpirindegi ulttardyń damý deńgeıi nege ártúrli bolǵanyn zertteıtin eńbekterin, nemese Frederık Starrdyń Ortalyq Azııa, ıaǵnı ózimizdiń aımaǵymyz, ne sebepten myń jyl buryn álemdegi eń ozyq ǵylym ortalyǵy bolyp, shyn máninde rýhanı qundylyqtar – bilim, ǵylymmen ushtasyp turǵanda progress baıqalǵan. Bizdiń aımaqqa kelsek, bir jaǵynan, Jibek jolynyń quldyraýy, ekinshi jaǵynan, shóleıttený, úshinshiden, áskerı-saıası turǵyda myqty bolǵanmen, mádenı órkenıet jolynan artta qalǵan kúshterdiń jaýlap alýymen qatar yqpaldy dinbasylardyń ǵylym men bilimdi qater dep baǵalaýy progresti tejedi.
Bul jalpy ekonomıkalyq, áleýmettik damý týraly qaraǵanda. Al demokratııa turǵysynan alsaq, Madlen Olbraıttyń «Din jáne álemdik saıasat» degen kitabynyń alǵy sózinde Bıll Klınton Amerıkanyń uly aqyny Ýolt Ýıtmenniń HIH ǵasyrdaǵy sózin keltiredi. Ýolt Ýıtmen demokratııanyń bastaýy dinde jatyr dep aıtady. Klınton osy sózderdi keıbireýler keltirgende ekinshi sóılemdi umytyp ketedi deıdi. Kez kelgen dinde degendi. Iаǵnı dinniń teńdik qaǵıdattaryna negizdelgenin alǵa tartady.
Joǵaryda damyǵan elder zańnamasyna kezinde hrıstıan etıkasynyń yqpalyn aıtsaq, bizde de solaı boldy. Birneshe jyl buryn Astanadaǵy zańgerlermen konferensııada qazaq zańnamasynyń túp tamyryn zerdelegen bir jas ǵalym Esim hannyń «Eski jolyn», Qasym hannyń «Qasqa jolyn» jáne Táýke hannyń «Jeti jarǵysyn» atap ótti. Men oǵan ýáj aıttym. Jánibek pen Kereı memlekettigimizdiń týyn jańadan jańǵyrtyp kótergenge deıin qazaq qoǵamynyń ortaq erejelerine qatty áser etken úsh faktor boldy.
Bireýi sózsiz, ulttyń ádet-ǵurypy, ekinshisi – ıslam zańnamasy, úshinshisi – Shyńǵyshannyń ıasylary. Osynyń ishinde, árıne, egjeı-tegjeı jetilgen ıslam zańnamasy boldy. Mysal retinde, XII ǵasyrda Orta azııalyq úlken ǵulama Býrhanýddın Margınanı jazǵan «Hıdoıa» kitabyn alaıyq. Onyń mazmunynyń ózinen tańǵalarlyq aksıoner men menedjmenttiń qarym-qatynasy, jer qazbalary baılyǵyn alǵanda úlesterdiń bólýi, áıelderdiń múliktik quqyǵy, taǵy basqa zamanaýı suraqtarǵa jaýap beretin erejeler ıslam zańnamasynda VII-VIII ǵasyrlardyń ózinde jazylǵan eken.
Osy zańdardyń bolýy, menshiktiń qorǵalýy, sózsiz, osydan myń jyl buryn Ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashǵarı, Ibn Sına, Ulyqbekke deıingi damýda úlken jaǵdaı týǵyzdy. Al basynda aıtqandaı, keıin ony keıbir faktor tejedi.
Sonymen qatar biz kezinde bodandyqtyń qamytyn kıgen el retinde bir nárseni umytpaýymyz qajet. Úlken ımperııalar basyp alǵan kezde metropolııalardyń ustanǵan dinine parapar dinı júıesi bolmaǵan ulttar mádenı turǵydan jutylyp ketti. Onyń mysalyn biz ózimizben kórshiles bolǵan soltústik halyqtarynan kóre alamyz. Sebebi úlken dúnıetanymdyq júıe, din kelgen kezde nanym deńgeıinde qalǵandar mádenıet retinde tez jutylyp ketedi. Sol sebepten din ıslamnyń bizdiń bodan halyq retinde ımperııa quramynda ómir súrgende zamanda qazaqı bolmysymyzdy saqtap qalýda úlken mańyzy bolǵanyn este saqtaýymyz kerek.
Sonymen birge kezinde XVI ǵasyrda Injildi nemis tiline aýdarǵan Martın Lıýter nemistiń ádebı tiliniń jetilýine úlken úles qosqanyn bilemiz. Sebebi Injildiń tili, Qurannyń tili ol qaı ulttyń bolsyn metafızıkalyq, dúnıetanymdyq sózdik qoryn baıytýǵa úlken úles qosty. Bul da árdaıym bizdiń jadymyzda bolýy kerek.
Túptep kelgende, qazir kúrdeli kezeńderi basynan ótkerip jatqan jańa synaqtarǵa daıyn bolý úshin osy órkenıettiń ózegi – dinniń áleýeti qoǵamda senimdi nyǵaıtyp, modernızasııaǵa jumys jasaýy qajet. Bul dinbasylardyń, ǵalymdardyń, zııaly qaýymnyń ortaq jumysyn qajet etedi. Din men ǵylymdy ushtastyrý, bizdiń din ıslamdaǵy eńbekti nasıhattaý joldaryn dinbasylar da óz ýaǵyzdarynda kóbirek aıtqany durys.
Qazir ulttyq dástúrdiń jańǵyrýymen qatar jastardyń ata dinimizge bet burysy baıqalady. Osyǵan oraı uly babalarymyz Ál-Farabı men Qoja Ahmet Iаsaýı, Abaı men Shákárim dástúr, din, ǵylym, bilim, eńbek arasyndaǵy úılesimdi tabý jolyn amanattap ketkenin eskerip, Ádiletti Qazaqstanda osy úlgini zamanaýı tásildermen júzege asyrǵanymyz jón.
Álıhan BÁIMENOV, qoǵam qaıratkeri