XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda taǵdyry kúrdeli Reseı ımperııasy aýmaǵyndaǵy túrki musylman halyqtaryn oıanýǵa, jańashyldyqqa bastaıtyn jádıtshildik aǵymy dúnıege kelip, saıası, mádenı, rýhanı, áleýmettik izdenisterge uıytqy boldy. Qazaq qoǵamynda ol Alash qozǵalysyna ulasty.
Halqymyzda «Qudaı basqa saldy...» degen ári táýba, ári sheshimdi sóz bar. Sol aıtqandaı, patsha ókimetiniń ádiletsizdigin, basqa da teńsizdigin kórgen Qazaq eli men jerindegi túrli etnostar arasynda mádenı baılanys pen rýhanı rýhanı senim kúsheıdi. Ár salada, ár óńirde bir-birine kómek qolyn sozyp, qoldaý kórsetti. Bul adamshylyq isten túrki-musylmandarmen qatar ózge ulttar da qaǵys qalmady. Buǵan alǵashqy qazaq kitaptarynyń basylyp shyǵýyna yqpal etý, ashtyqqa ushyraǵan jurtshylyqqa jylý jınaý, ult baspasózin qoldap jarna berý, muqtaj shákirtterge járdem, «Igilik qaýymdaryna» kómektesý, t.b. is-áreketterdi aıtýǵa boldy. Osylaısha, shynaıy dostyq, teńdestik, múddelestik qalyptasyp, eldik dástúrdi shyńdap, memleketshildiktiń arqaýyn jalǵady.
Alǵashqy qazaq baspasóziniń dúnıege ákelý ıdeıasyn qoldap, járdem bergender arasynda týysqan hám kórshi ulttardyń zııaly, qaıratker adamdary men zerdeli kópesteri de jeterlik. Mysal retinde, «Qazaqstan» gazetin shyǵararda ázerbaıjan kópesi Zeınelǵabıden Taǵıev myrza 1 myń som kómek kórsetkeni tarıhtan belgili. Sondaı-aq 1911 jyly «Aıqap» jýrnalyn shyǵarda Troıskidegi tatar baılary aqshalaı járdem berdi. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisten soń Jetisýdan Qytaıǵa aýyp, múlkinen aıyrylyp, ashtyqqa ushyraǵan qazaq pen qyrǵyz halqyna ortadan aqsha jıyp kómek kórsetkender de týysqan musylman ulttar, túrki baýyrlar edi.
1917 jyly shildede Alash partııasy, jeltoqsanda Alash avtonomııasy qurylǵanda, Qazaq eliniń «ult qazynasyna» dep, qarjy aýdarǵan túrli ulttyń ókilderi bolǵanyn umytpaǵan jón. Mysaly, 1918 jyly Pavlodardaǵy úıezi sıezinde osy sharaǵa týysqan tatar (noǵaı) kópesterimen qatar orys ulty baılary da boldy. Bul – qazaq azattyǵyn túsiný men Alash zııalylarynyń shynaıy teńdik uranyn túısinýden órbise kerek.
Taǵy bir derek: Alashqa Reseı ımperııasy aýmaǵynan syrt qytaı qol astyndaǵy qazaqtar da, basqa musylman ulttar da kómektesip turdy. Osylaısha, Alashtyń serpilisine shettegi aǵaıyn, túrli mıllát dostyq kóńilmen, adamshylyq peıilmen atsalysty. Mysal retinde, 1916 jyly Quljadaǵy Qyzaı el aǵalary «Azamat seriktigine» 600 som jarna berip, «Qazaq» gazetiniń baspahana satyp alýyna túrli somadaǵy úlesin qosty (Bul izgi sharany osy aımaqta uıymdastyrǵan – Oral óńiriniń týmasy, 1909 jyldan bastan Quljadaǵy Qyzaılar arasynda muǵalim Moldaǵalı Bekturlın edi). 1917 jyly Sháýeshek musylmandary Jetisýdaǵy qyrǵynǵa ushyraǵan ash-jalańash qazaq-qyrǵyzǵa járdem pul atady. 1918 jyly Altaıdaǵy Abaq Kereı jurtshylyǵy ult qazynasyna aqsha jınap jiberdi (Bul izgi sharany uıymdastyrýshylardyń biri – Kókshetaý óńiriniń týmasy, 1911 jyldan bastan Altaıdaǵy Abaq Kereı arasynda muǵalim bolyp turǵan Seıitqazy Nurtaev edi). Bul aqshanyń esep-qısaby sol kezdegi «Qazaq» gazeti, «Saryarqa» gazetterinde jarııalanyp, arnaýly alǵys maqalamen tarıhqa hattaldy.
Halyq ulttyq birlik pen jeke avtonomııa jolynda kúresken Alash qozǵalysyna tileýlestigin jarnama nemese maqtan úshin jasamady.
Jalpy, ult uǵymynda kómek san salaly. Aıtalyq, Alash áskeri jasaqtalyp, bolshevıktermen soǵysqan mezgilde Elena Bókeıhanova bastaǵan ult kóshbasshylarynyń jubaılary da Semeı qalasyndaǵy kúndiz-túni damyl tappaı eńbektenip, kıim-keshek daıyndady. Bul týraly «Saryarqa» gazetiniń №77 sanynda Alash áskeriniń basshysy Hamıt Toqtamysov habarlady. Ult sardary bylaı deıdi: «Men qazaq áskeriniń atynan áskerdiń kımin tigip bergen Alash qalasyndaǵy hanymdarǵa kópten-kóp táńir jarylǵasyn aıtýdy mindet kórdim. Ásirese kún-túni demeı qyzmet qylǵan Elena Iаkovlevna Bókeıhanova, Gúlbahram hanym Tynyshbaevaǵa hám «Alash» baspahanasyn basqarýshy Shynjy myrza Kereıbaevqa kópten-kóp táńir jarylqasyn aıtamyn...».
Árıne, zııaly Alash hanymdarynyń arǵy jaǵynda olarmen aralas-quralas ózge ult ókilderiniń áıelderi de bolǵanyn uǵý qıynǵa soqpaıdy.
Jalpy, Alash jáne ózge etnos ókilderi arasyndaǵy senim, baýyrlastyq, dostastyq – jeke zertteýdi talap etetin taqyryp.
Biz tómende bolashaq tyń zertteýlerge tamyzyq bolsyn dep, oqyrman nazaryna Alash qaıratkerlerine ynta-yqylas kórsetken, qıyn-qystaý sátte járdemdesken ózge ult ókilderi týraly eki materıaldy usynamyz.
Marqum Ospanbek
Ospanbektiń kim ekenin, gazetke jazyp tanystyrarlyqtaı ne istegenin jazýdy ózime borysh bildim.
Ospanbektiń ákesi Ábdibaı atalǵan Tashkenttiń sarty edi. Qazaqtan alǵan eki jamaǵatynyń (jubaıy.- Red) kishisinen týǵan kenje uly edi.
Ospanbek jasynan musylmansha, oryssha oqyp, eki ǵylymnyń basyn qosyp, kirshiksiz taza tutqan jigit edi. Qarqaralynyń gorodskoı ýchılıshesin bitirip, poshta qyzmetine kirip, sheneýnik bolyp júrgende, Omski okrýgtiń poshta-telegraf bastyǵy Ospanbekti paıdaly jumysker ekenin bilip, qazaǵy qalyń Qaraǵandy zaýytynyń poshtovoı kantoryna bastyq qylyp edi. Zaýytta turǵan kezinde ómirden soqqy jep, qyzmet izdep qańǵyryp kelgen qazaq balasyna murshasy jetkenshe bolysyp, ornalastyrýshy edi. Mańaıyndaǵy el de, zaýyttaǵy jumyskerler de qysylǵanda aqyl surap, biliminen paıdalanyp otyrýshy edi. Túbi sart bolsa da, naǵyz qazaqtyń oqyǵandarynyń kóbine bergisiz. Saıası iske qatynasyp, qazaqqa qyzmet qylýdy ózine borysh sanaǵan jigit edi.
Ospanbektiń qazaqqa qylǵan qyzmetteriniń biri mynaý: Qarqaralyda poshta-telegraf kantorynda turǵan ýaqytta Ahmet Baıtursynovtyń ústinen húkimetke qarsy adam dep kórsetken shaǵym boıynsha Semeı janaraly Qarqaralynyń úıezine telegram bergen: «Ahmet Baıtursynulynyń úıin tintip, abaqtyǵa jap» dep. Bul telegramdy ózge sheneýnikterden Ospanbek buryn bilip, júgirip maǵan kelip aıtty: «Aqańa baryp, tezirek habar ber. Húkimetke qarsy qaǵazdaryn tyqsyn!» dep. Men baryp Ahmettiń bar kitap-qaǵazdaryn alyp, tań atqansha Qarqaralynyń tasyna aparyp, Ospanbek ekeýimiz tyǵyp edik. Erteńinde Ahmetti tintip, túk taba almasa da, Semeıge aıdap jiberip edi.
25 úıin jarlyǵy Ospanbekke de tımeı ketpep edi. Jurt úrikken qoıdaı uılyǵyp, qaıterin bilmeı sasyp turǵan kezinde aqyl aıtyp, birqatar eldi qyrǵynnan aman alyp qalyp edi. Kisi almaqqa Aqmola janaraly Koshoramasalskıı (P.N.Masalskıı-Koshýro. – Red.) Qaraǵandy baryp, Ospanbekti kórip, «zııandy» taýyp, Ombynyń poshta-telegraf okrýgine: «Ospanbek Ábdındi ketir. Áıtpese, ózim ketiremin» degen zorlyǵymen Semeıge jiberilgen edi. Semeıde syrqattanyp, dem alýǵa bostandyq alyp, Qarqaralyǵa qaıtyp barǵan kezinde ózgeris bastalyp, jurt jumysyna belsenip kirisip edi.
Ospanbekti jamandaǵan, syrtynan bir aýyz ósek júrgen emes edi. Qaǵynǵan Qarqaralynyń qaq ortasynda júrse de, sońynan sóz ertpegen kóptiń súıkimdisi desem ótirikshi bolmaspyn. Ospanbektiń tazalyǵyn tańdap, Qarqaraly qazaǵy úıeznyı azyq-túlik komıtetiniń ýpravasyna aǵza saılaǵan edi. Qarqaralynyń úıeznyı qazaq sotyna kisi belgilegende tarazyǵa tartyp, oqyǵandardy elekten ótkizgende sarttyǵyna qaramaı, oblasnoı qazaq komıteti sotqa kandıdat qylǵan edi. Ospanbektiń óz basyma qylǵan jaqsylyǵy mynaý: jasymda jalań aıaq, jalań bas Ospanbektiń úıinde malaı sııaqty bolyp júrgenimde Ospanbekten oryssha men qazaqsha oqýshy edim. Maǵan kıim, qaǵaz, kitap, oqýǵa kerek basqa aspaptardy áperip, ózi oqyp júrgen gorodskoı ýchılıshege meni de túsirgen edi. Qarqaralyda 4-5 jyl oqyǵan soń, ózim qaraılasamyn dep meni Ombyǵa jiberip, aı saıyn hat jazyp, aqsha jiberip, taryqpa dep turyp edi. Meniń adam bolǵanym – Ospanbektiń arqasy.
Qosh, súıkimdi joldasym Ospanbek!
Shynjy Kereıbaev
«Saryarqa» gazeti, 2 ıanýar 1918 jyl, №27
Ult qazynasy
15 feýralda Semeı oblysynyń Pavlodar qalasynda úıeznyı sıez ashyldy. Bul sıezge Turaǵul, Mirjaqyp kez kelip, halyqtyń basy qosylǵan jerde ult qazynasy týraly sóz sóılep, túsindirgennen keıin halyqtyń rýhy kóterilip, bir májilistiń ózinde 53 myń 239 som ult qazynasyna jazyldy. Jurttyń kóbi sıezge kelgen jolaýshy, kóbiniń qaltasyna salyp kelgen aqshasy bolmaı, sol arada qolma-qol tapsyrylǵany – 21 myń 939 som, elge barysymen tapsyrmaq bolǵan aqsha 31 myń 300 som boldy. Halyq kóbirek jıylǵan bolsa, aqsha da kóbirek jınalatyn eken. Biraq jer shalǵaılyqtan sıezge bir úıezdiń ókilderi túgel kelmegen hám iri baılar da elde eken. Sıezge kelgenderdiń tartynyp qalǵany bolǵan joq. Birli-jarymdy baı hám basshy adamdar ol májiliste sýyryp aqsha salmasa da, elge baryp, jurttyń basyn qosyp, basshylyq etip, ult qazynasyn molaıtamyz degen ýaǵdalaryn beristi. Bul ýaǵda, bul jiger bergenniń de, bermegenniń de aýyzynda hám kóńilinde bolyp, tus-tustan elge uǵyndyrmaq hám ult qazynasyn kórkeıtý jolynda aıanbaı qyzmet etpek bolysty.
Ult qazynasy sóz bolǵanda halyqtyń rýhy kóterilgendigi sondaı:
– Aınaldyrǵan úsh taıynsham bar edi, ult qazynasyna sonyń birin berdim. Satyp aqshasyn alyńdar, – dep bir kedeı keldi.
– Barym osy. Alash jolynda aıanar túgim joq, malym túgil, basym qurban, – dep jylamsyrap bir kedeı shal keldi.
Baılarǵa qarap: «Partııaǵa da neshe myńdap shashatynsyńdar, beretin joldaryń osy. Biz, kedeıler, Alash jolyna basymyzdy berýge daıarmyz, sender maldaryńdy aıama!» dep aıqaılaǵan kedeılerdiń sózi kóńildi balqytqandaı áser berdi.
Muhtar Jáleladdınuly degen jigit:
– Aqsham joq. Jegip júrgen aıaýly eki sary atym bar, ult qazynasyna saldym. Qazir bireýiń bazarǵa shyǵaryp satyńdar, – dep qalada turatyndarǵa amanat tapsyrdy.
Pavlodar qazaǵynyń birlik-berekesi, ultshyldyǵy asa kózge kórindi. Zaman túrlenip turǵanda alalyq, altyaýyzdyq, irigen-shirigendik kórmedik. Shashaý shyqpastan Alash tileginiń ústinde ekenin baıqap, Qudaıǵa shúkirshilik qyldyq, qýandyq.
Alash balasy bylaı tursyn, Pavlodardaǵy azǵantaı noǵaı aǵaıyndardyń Alashqa tilektestigi, týysqandyǵy artyqsha kórindi. Ult qazynasy sóz bolǵan soń, Kereký noǵaılary 8 jarym myń som berdi, taǵy da jınamaqshy. Bul aǵaıyndarǵa Alash atynan Alla rıza bolsyn aıtyldy. Alash qazynasyna astyndaǵy jalǵyz atyn túsip bergen noǵaı boldy. Aty – Hafız Satarov.
Qandasymyz, dindesimiz noǵaı aǵaıyndar bylaı tursyn, ult qazynasy týraly sóz sóılengende tyńdap turǵan Gavrııl Kolmogorov degen orys kelip, bir myń som aqshasyn sýyryp ortaǵa saldy. «Qazaqpen kórshi orys edim» dep, ár isimizge tilektestigin bildirdi.
Qudaıǵa shúkir, Pavlodar qazaǵy Kolmogorovtan bizdi uıaltqan joq. О́zge elder de ult qazynasy sóz bolǵanda Kolmogorovtyń isin umytpasyn...
Sóıtip, Pavlodar eli ózge jurtqa úlgili bir izgi iske muryndyq boldy. Ár jerde ár el osyndaı qımyldaıtyn bolsa namys-jigeri, ult qany qaınaıtyn bolsa qazyna tabylatyndyǵy ımanymyzdy kúsheıtti.
Qazynasyz is bitpeıtindigi belgili. Neshe aıdan beri zor maqsat, ilgeri tileýdiń ústindemiz. Biraq qur tilekpen alysqa kete almaımyz. Bilimdi – bilimin, baı – malyn, jas – qaıratyn, qart – qarııalyǵyn ult jolyna aıanbaı jumsap, Alash kóshin jolda qaldyrmaı, maqsutty qonysyna qondyrǵansha túnde uıqy, kúndiz kúlkiden bezbesek, jandy qurban, maldy pıda qylmasaq, basyń bazarǵa, malyń talaýǵa túsip, qor bolǵan kúni ókinishten paıda joq. Ondaı kúndi Qudaı bizge kórsetpesin.
Sadaqańdy saýyńda ber, Alash!
M-ıar [Mirjaqyp Dýlatuly]
«Saryarqa» gazeti, 3 mart 1918 jyl, №31
Ázirlegen
Abaı Myrza,
muratanýshy