Qamqorlyq pen qaıyrymdylyqtan órilgen ómir

Qazaqta «Ata-ananyń qadirin balaly bolǵanda bilersiń» degen ataly sóz bar. Shynynda da, ár urpaqtyń ósip-jetilýine, azamat qataryna qosylýyna, tipti  onyń bolashaq tirshiligine deıin otbasynda, ushqan uıasynda kórgen tálim-tárbıesiniń yqpaly óte zor bolmaq. Asan Egeshbaev pen Saqypjamal Aqbergenqyzy óz áýletine ǵana emes, kópshilikke qamqorlyǵymen, qaıyrymdylyǵymen tanylǵan jandar edi. Olar jaıynda úlgili otbasynyń tuńǵyshtary Shara ASANQYZYNAN aıtyp berýin ótingen edik. Tamyry tereń emen uzaq jasaıdy – Kópti kórgen kónekóz qarııalar «Dúnıe – serýen, adam – bir kóshken kerýen» degen sózderdi jıi aıtýshy edi. Osynyń aqıqat-shyndyǵyna jasymyz ulǵaıyp, ózimiz de ul-qyz ósirip, urpaqtarymyzdyń qyzyǵy men qýanyshyn kórgen saıyn kózimiz jete túskendeı, – dep bastady áńgimesin Shara Asanqyzy. – Bizdi bala kezden baǵyp-qaǵyp, álpeshtep ósirgen atalarymyz ben ájelerimizdiń, ákelerimiz ben analarymyzdyń aıtqan sózderi, ónegeli isteri, bergen tálim-tárbıesi únemi esimizde, eshqashan umytylmaıdy. Ardaqty ákemiz Asan Syzdyquly kózi tiri bolsa, bıyl júz jasqa keler edi. Surapyl soǵysta alǵan jaraqattary saldarynan ómirden erterek ketti. Al aıaýly anamyz Saqypjamal Aqbergenqyzy seksenge taıap baryp qaıtys boldy. Ákem men anam tórt ul, tórt qyz ósirdi, barlyǵy joǵary bilim aldy. Búginde olardan otyzdan astam urpaq tarap otyr. Ákemdi biletinderdiń, ol kisimen qyzmettes bolǵandardyń aıtýynsha, ákemiz áskerı tártipke úırengen, asa talapshyl, minezdi ári ádiletti jan bolǵan eken. Ony balalary bizder de sezetinbiz. Unatqanyn da, unatpaǵanyn da ashyq aıtatyn. Meıirimdiligi men qamqorshyldyǵy da bir basyna jetip-artylatyn. Aǵaıyn-týysty bylaı qoıǵanda, qyzmettesteri men qarapaıym jurtshylyqtan qolynan kelgen kómegin aıamaıtyn. Ákemniń qamqorlyǵyn kórgen sol kisiler jáne olardyń ul-qyzdary áli kúnge deıin bizben habarlasyp turady, qýanysh- jaqsylyqtarynan eshqashan qaldyrǵan emes. Biz muny qadirli ákemiz ben aıaýly anamyzdyń aýyl-aımaqqa syıly jandar bolǵanynyń arqasy dep bilemiz. Bizder ákemiz ben anamyzdan­ óz ómirlerimizge jeterlik tálim-tárbıe alǵanymyzdy maqtan tutamyz. Barlyǵy keshegi kúngideı kóz aldymyzda. Áli esimde, birde anam ákeme qoljýǵyshty jóndeýdi «tapsyrǵany» bar. Ákem bul sharýa­ny aldaǵy jeksenbide bitiretinin aıtty. Jeksenbi kúni barlyǵymyzdy jınap, árqaısymyzǵa tapsyrma berdi, qoljýǵyshty qalaı jóndeý kerektigin túsindirdi. Jumys «prosesin» ózi baqylap, ara-arasynda aıtyp turdy. Qyzyǵýshylyqpen iske kirisken biz birer saǵattyń ishinde qoljýǵyshty qalpyna keltirgendeı boldyq. Bylaı qara­sań, munda turǵan eshnárse joq sııaqty. Al onyń mánin keıindep túsindik. Ákemiz bizderdi sonaý bala kúnnen eńbekke baýlı bastaǵan eken ǵoı... – Ákeńizdi «Asan aǵa» dep qaldyńyz... – Onyń mánisi mynada: ákem men sheshemniń tuńǵyshy bolǵandyqtan, qazaqtyń salty boıynsha men ájemniń balasy bolyp eseptelemin. Es bilgenge deıin ózimdi ájemniń qyzy dep júrdim, – dedi Shara Asanqyzy. – Al ákemdi ózi qaıtys bolǵanǵa deıin «aǵa» dep atap keldim. Ol kezde ákem qatty syrqattanyp júrgen bolatyn. Elge bir barǵanymyzda, ońasha shaqyryp alyp: «Shara, bir nárse aıtsam renjimeısiń be?», – dedi. Sondaǵy aıtqany: «Ájeńniń ómirden ozǵanyna biraz jyl boldy. Endi meni «áke» dep atashy!». Alǵashynda ne derimdi bilmeı, abdyrap qaldym. О́zime ózim kelip, birneshe ret oqtalsam da, ákemdi «áke» dep aıta almadym. Qınalyp turǵanymdy bilse kerek, ol kisi: «Jaraıdy, sen naǵyz ájeńniń qyzy ekensiń», – dep baýyryna basqany kóz aldyma jıi oralady. 9 mamyr – Jeńis kúni ákemiz úshin erekshe bólek mereke bolatyn. 1937 jyly ásker qataryna shaqyrylǵan ol aldymen Hasan kóli men Halhın-gol ózeni mańyndaǵy keńes-japon soǵysyna, Bessarabııany azat etý soǵys qımyldaryna, odan keıin Uly Otan soǵysyna qatysqan. Alty jyl boıy oq pen ottyń ortasynda júrdi. Maıdan dalasyndaǵy qııan - keski urystarda úsh ret jaralanypty. Erligi eskerýsiz qalǵan joq. «I dárejeli Otan soǵysy» ordeni­men, sondaı-aq, bes jaýyngerlik medalmen nagradtalǵan. Aýyr jaraqat alýyna baılanysty surapyl soǵystan 1943 jyly aǵa leıtenant shenimen elge oraldy. Kópshilik qadir tutyp, qur­mettegen ákemiz soǵystan orala salysymen, eńbekke belsene aralasady. Qyzylorda oblysynyń Syrdarııa aýdanyndaǵy «Jańa turmys» kolhozynda partııa uıymynyń hatshysy qyzmetin atqaryp, sharýashylyqtyń aýyr ekonomıkalyq jaǵdaıyn qalpyna keltirýge atsalysty. Odan keıingi jyldary oblys aýmaǵyndaǵy túrli mekemeler men uıymdarda basshylyq qyzmetter atqardy. Qaı jumysta bolsyn, ol óziniń uıymdastyrýshylyq qabiletimen, talapshyl jáne ádil qasıetterimen úlken abyroı-bedelge ıe boldy. Ákemiz bul ómirden óterin kúni buryn bilip, soǵan baılanysty ózin sońǵy aqtyq saparǵa shyǵaryp salýdyń jón-joralǵysyn qoıyn kitapshasyna jazyp ta qoıǵan eken. Ony anamyz Saqypjamal ǵana bilgen. Bizge aıtpaýdy qatty tapsyrypty. Onda: «Qazan men qarasha aıyna deıin shydasam, Qyr men Syrdyń eli tegis jınalar edi. Biz 36 jyl birge ómir súrdik, eshkimge qııanat jasamadyq. Dúnıe-múlkimiz mol bolmasa da, el-jurt bizdi Asan, Saqyp dep syılady. Meniń usynysym...», – deı kelip, ákem dinı joralǵylar jasaýdy kimderge tapsyrý kerektigin, jedelhattar jiberý men telefonmen habar aıtýdy kimge júkteý qajettigin, basqa da máselelerdi jazypty. Tipti, anamyzǵa aldyn ala Tashkentke baryp, qansha oramal alyp kelýdi de tapsyrypty. Biz áke amanatyn múltiksiz oryndadyq. Aınalasyna meıirin tógip, shýaǵyn shashqan – Ana – qasıetti uǵym. Ol – ómirdegi súıenishiń ári tiregiń. Ananyń ystyq alaqanyna teń keler eshnárse joq, – dep jalǵastyrdy áńgimesin Shara Asanqyzy. – Úıdiń úlkeni bolǵandyqtan jáne ájem meni baýyryna salǵandyqtan, anam Saqypjamaldy Saqa dep ataýshy edim. Biz osy anamyzdyń arqasynda óz ómir jolymyzdy taptyq, barlyǵymyz joǵary bilim aldyq. Ákem kóre almaı ketken qyzyqty kózi tirisinde anam kórip ketti. Soǵan shúkirshilik etemiz. Sol kezderi bizdiń úlken úıimiz Qyzylordadaǵy Jańabazarda edi. Kelimdi-ketimdi kisiler, aýyldan qalaǵa kelgen aǵaıyn-týystar bir úzil­meıtin. Saqań solardy kúte­min dep as úıden shyqpaıtyn. Bar­ly­ǵyna dastarqan jaıyp, shaıyn berip, jaǵdaılaryn surap, zyr jú­gi­rip júretin. Qalaı úlgeretinine qaı­ran qalatynbyz biz. Osyny jıi­rek kórip júrgen anamnyń inisi Rús­tem­­niń birde «Bul úı Moskvanyń Qa­­zan vokzaly sııaqty» dep aıtqany bar. Saqań qajetti azyq-túlik, basqa da zattar satyp alý úshin bazarǵa jıi barýshy edi. Anam ondaǵy satýshylardy, al olar anamdy jaqsy tanıdy. Bazarǵa baratyn kezde termosqa shaı quıyp, ony ózimen birge ala ketýdi de umytpaıtyn. «Munyńyz ne!» dep keıde qarsylyq bildiretinbiz... Bir kúni anamyz bazarda órik-meıiz satyp otyratyn ózbek qarııany úıge ertip keldi. Ol jeńil kıingen eken, tońyp turǵanyn birden baıqadyq. Keıin osy qarııa bizdiń úı-ishimizben jıi aralasyp turdy. Anamdy balalarymen qosa Tashkentke qonaqqa da shaqyrdy. Álgi qarııa úlken otbasynyń otaǵasy eken. Ol kisi búkil otbasymen anam men inimdi erekshe qoshemetpen qarsy alyp, qurmet kórsetipti. Aıaýly anamyz adamdarǵa jaq­sylyq jasaý, qamqorlyq kórsetý paryz dep eseptedi. Osy qaǵıdany ómirden ozǵansha berik ustandy. Bir kúni keshke qaraı úıge jupyny kıingen bir balany ertip ákelgeni bar. Ony jýyndyryp, eski kıim­de­rin jańasymen aýystyrdy, jaqsylap tamaqtandyrdy. Ol bizdiń úıde onshaqty kúndeı turdy. Sóıtse, Tashkent qalasynda bolǵan qatty jer silkinisi kezinde onyń áke-sheshesi qaza taýyp, Qyzylordaǵa týystaryn izdep kelipti. Al Saqań ony bazarda kezdestirgen. Tıisti mekemelerge baryp júrip, onyń týystaryn da taýyp berdi. Maqtanǵanym emes, anamnyń úı ishindegi qımyl-qozǵalysy maǵan ol qalqyp júrgendeı kórinetin, júzinen qajyǵandyq ta bilinbeıtin. Adamnyń babyn tabýǵa kelgende aldyna jan salmaýshy edi. Qonaq­jaılyǵy men kópshildigi, das­tarqany menmundalap turatyn darhandyǵy erekshe edi-aý, anam­nyń. Anamyzdyń sol asyl qasıet­teri birge týǵan baýyrlarym men sińlilerimniń, sondaı-aq, kelinderimniń boıynan kezdese­tinine táýbe etemin. Qoǵam qaıratkeri, jazýshy-dramatýrg Altynshash Jaǵanova bizdiń anamyzben jıi aralasty. Olardyń áńgimesi birden jarasym taýyp ketetin. Anama topyraq salýǵa kelgende: «Saqypjamal apamyz erekshe jaratylǵan, kóńili daladaı keń, baladaı rııa­syz, ańqyldaǵan aqkóńil jan bolatyn. Ony ózgelerden aıryqsha daralap turatyn tamasha qasıeti: pendeni bólekteý degendi bilmeıtin, adamǵa qamqorlyq pen qaıyrymnan ózge qylaýdaı qııanaty joq ǵajap kisi edi», – dep aıtqan bolatyn. Jazyp alǵan Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan».