Qazaq áskeri jáne qazirgi álem

Shyn máninde bul zaman bilimge ǵana emes, bilekke de senetin ýaqyt kelgendigin kórsetip otyr. Bilek dep otyrǵanymyz – eldiń qarýly kúshteri. Áskeriń saqadaı saı turmasa, árkimge jem bolasyń. Qylyshyń qaıraýly bolmasa, qolyń baılaýly. Osyny túsingen álem elderi búginde jappaı qarýlanýǵa kóshken. Qarý-jaraqtyń qulaq estip, kóz kórmegen nebir túri jasalyp, dúnıeniń ár jerinde tutanǵan soǵys alańdarynda synaqtan ótip jatyr.

Al bizdiń jar astyndaǵy jaýǵa tótep berer qaýqarymyz qandaı? Áskerimiz áleýetti me? Ata-babamyz eskertip ketken aıbaltamyz qaıraýly ma? Búgingi maqalamyzda qazaq áskeriniń búgingi jaı-kúıi, qarý-jaraqpen qamtylý jaǵdaıy jáne otandyq áskerı-óndiristik keshenniń damýyna bir sholý jasaýdy jón kórdik.

Qazirgi tańda Prezıdent – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, el áskerin reformalaý boıynsha keshendi jumystar júrgizilip keledi. Ásker qurylymy men quramyn jańǵyrtý, jaýyngerlik daıyndyqty jetildirý, zamanaýı qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıka­men jaraqtandyrý, sıfrlandyrý úrdi­s­in odan ári jalǵastyrý, áskerı ınfra­qurylymdy damytý, áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý jónindegi basym baǵyttar aıqyndalyp, tıisti sharalar qabyldanyp jatyr. Búgingi ahýal bul baǵyttaǵy jumystardy meılinshe jedel ári sapaly atqarýdy talap etip tur.

Halyqaralyq standarttarǵa saı zamanaýı qarý-jaraqpen jabdyqtalyp, kásibı sheberligi joǵary jeke qurammen jasaqtalǵan, jaýyngerlik ázirligi men qabileti joǵary áskerdiń bolýy ulttyq qaýipsizdigimiz ben memleket múddesin senimdi qorǵaý sharttarynyń biri ekeni anyq. Osy turǵyda el áskerin sapalyq turǵyda jetildirý mindetteri aıasynda jeke quramnyń kásibı she­ber­ligi men bilim-biliktiligin arttyryp, qarýly kúshterimizdi zamanaýı, joǵary tehnologııalyq qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıka­men jabdyqtaý jumystary turaqty negiz­de júrgizilip keledi. Bul – Qor­ǵanys mınıstrligi aldynda turǵan basym mindetterdiń biri.

Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-leıtenant Sultan Ka­maletdınovtiń aıtýynsha, qorǵanys salasyna eldiń ishki jalpy óniminiń 1 paıyzy kóleminde qarajat bólinedi. Álemdik tájirıbege súıensek, bul – eldiń Qarýly Kúshterin ustaý úshin jetkilikti kórsetkish. Táýelsizdik alǵannan keıin elimiz Qarýly Kúsh­teri Túrkistan áskerı okrýgi baza­synda qurylǵany belgili jáne alǵash­qy ýaqytta negizinen keńestik qarý-jaraqpen qamtylǵan edi. Sul­tan Búrkitbaıulynyń aıtýyn­sha, qazirgi ýaqytta qarý-jaraq pen tehnı­ka­larymyzdyń 70 paıyzy táýelsizdik jyldary óndirilgen jáne satyp alynǵan jańa úlgilermen jab­dyq­tal­ǵan. Onyń ishinde óz elimizde shyǵa­rylǵan ónimder de bar.

«Sońǵy úlgidegi zamanaýı tehnı­kalarǵa keler bolsaq, elimizdiń Qur­lyq áskerleri qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń, joǵary dáldiktegi qarý­dyń, baılanys, barlaý jáne avtomat­tandyrylǵan basqarý júıeleriniń sońǵy shyqqan úlgilerimen tolyq jab­dyqtaldy. Onyń ishinde qazirgi zamanǵy elektrondy barlaý jáne atý júıeleri, jaýyngerlik brondy mashınalar men brondy transporterler, zymyran-artıllerııalyq qarý-jaraǵy, aýyr otshashý júıeleri, mobıldi baılanys keshenderi, otandyq radıasııalyq, hı­mııalyq jáne bıologııalyq qorǵanys mashınalary, janar-jaǵarmaı jetkizý quraldary, dalalyq gospıtaldar jáne túrli medısınalyq tehnıka bar»,  deıdi mınıstrdiń orynbasary.

Onyń aıtýynsha, elimizdiń Áýe qorǵanysy kúshteriniń avıasııalyq parki negizinen reseılik ónimderdi paıdalanady. Onyń quramynda qazirgi zamanǵy joıǵysh ushaqtar, áskerı-kólik ushaqtary, soqqy berýshi jáne kóliktik-jaýyngerlik tikushaqtar bar. Atap aıtqanda, 4++ býynyna jatatyn «Sý-30SM» zamanaýı jaýyngerlik ushaqtaryn aıtsa bolady. Odan bólek, «Sý-27» jáne «Sý-25» ushaqtary kúrdeli jańartýdan ótken.

Sonymen qatar avıasııalyq parkke sońǵy ýaqytta óz klasynda úzdik sanalatyn «S-295» áskerı-kólik ushaqtary, «Zlin» oqý-jattyǵý ushaqtary, «ES-145», «Mı-171Sh» kóliktik-jaýyngerlik tikushaqtary, «Mı-35M» kóp maqsatty soqqy berýshi tikushaqtary alynǵan. General-leıtenat Sultan Kamaletdınov Qorǵanys mınıstrligi tarapynan jeke quramdy, aýyr qarý-jaraqty, arnaıy tehnıkalar men ózge de júkterdi Qarý­ly Kúshterdiń qajettiligi úshin alys qashyqtyqqa tasymaldaıtyn, sondaı-aq arnaıy operasııalar men ózge de jalpy memlekettik tapsyrmalardy oryndaý úshin orta jáne úlken júkterdi kóteretin áskerı-kóliktik ushaqtardy satyp alý josparlanyp otyrǵanyn aıtty.

Qorǵanys mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri jańa jáne jańǵyrtylǵan zymyran keshenderimen jáne radıolokasııalyq stansalarmen qamtamasyz etilgen. Búginde elimiz­diń áýe shebin «S-300PS», «S-200», «S-125» senimdi zenıttik-zymyran keshen­deri, sondaı-aq otandyq «Nur» ra­dıotehnıkalyq keshenderi kúzetip tur.

Áskerı-teńiz kúshterine keler bol­saq, bul saladaǵy qarý-jaraq tehnıkalarymyz Oraldaǵy «Zenıt» zaýytynda jasalǵan zymyran-artıllerııalyq kemelerimen jaraqtanǵan. 2013 jyly 7 ma­myrda otandyq «Qazaqstan» zymy­ran-artıllerııalyq kemesi men «Jaıyq» gıdrografııalyq kemesi «Mátibulaq» polıgonynda ótken jaýyngerlik paradqa qatysyp, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda onlaın rejimde ózderi­niń atys múmkindikterin kórsetkeni kópshiliktiń esinde.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý aıasynda áskerı vedomstvo otandyq qorǵanys-ónerkásip kesheni­men ózara yqpaldasa otyryp, áskerdi tehnıkalyq turǵydan qaıta jaraqtaý sharalaryn qabyl­dap jatyr. Búginde otandyq kásip­oryndarda óndirilgen «Arlan» bron­dalǵan dóńgelekti mashınalary, zymy­ran-artıllerııalyq kemeleri, «Nur» radıolokasııalyq stansalary jaýyn­gerlik kezekshilikti laıyqty atqaryp keledi. Bul tizimdi jańa úlgidegi baı­lanys quraldarymen, optıkalyq kóz­deýishtermen, avtokólik tehnıkalarymen de tolyqtyrýǵa bolady. Munan ózge osy otandyq qorǵa­nys ónerká­sibi keshenine qarasty kásip­oryndarda qarý-jaraq pen áskerı tehnıkalardy kúrdeli jóndeý men jańǵyrtýdan ótkizý múmkindigi bar.

Mamandardyń aıtýynsha, «Nur» radıolokasııalyq stansasy – qor­ǵanys-ónerkásip keshenimizdiń jańa damý deńgeıine shyqqanyn kórsetedi. Qazaq-fransýz taraptary birlesip jasaǵan bul qurylǵy zamanaýı elementtik bazada jobalanǵan jáne radıoelektrondyq áser etý jaǵdaılarynda tıimdi jumys isteýge qabiletti. Áskerı tehnıka «Qazaqstan ınjınırıng» UK» AQ quramyna kiretin otandyq «Granıt-Tales Elektronıks» kásipornynda óndirildi. 2019 jyldan bastap elimiz áskerinde qoldanylyp keledi. Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri mamandary onyń tıimdiligine oń baǵasyn berip otyr.

Desanttyq-shabýyldaý áskerleri­niń jaýyngerlik múmkindikteri jyl saıyn artyp keledi. Bıyl Qarýly kúshterdiń elıtalyq qurylymy derbes ásker retinde tanyldy. Ol Joǵary Bas qolbasshynyń rezervi sanalady. Sonymen qatar Prezıdent Jarlyǵymen Qarýly Kúshterdiń qurylymynda Arnaıy operasııalar jasaý kúshteriniń qolbasshylyǵy quryldy. Oǵan qor­ǵanys jáne áskerı qaýipsizdik jónindegi tapsyrmalardy oryndaý, terrorızmge qarsy operasııalarǵa qatysý jáne zańsyz qarýly qurylymdarǵa qarsy is-qımyl júrgizý júktelgen.

Qazirgi tańda álem elderi qarý-jaraq­tyń shyǵyny az, múmkindigi kóp za­manaýı túrlerin damytýǵa basymdyq berip jatyr. Máselen, solardyń biri – ushqyshsyz ushý apparattary. Búginde Reseı-Ýkraına qaqtyǵysynda Túrkııanyń «Bayraktar», Irannyń «Shahed» sekildi apparattary tıimdiligin kórsetti. Al bizdiń elimizde bul baǵytta óndiris qolǵa alyndy ma?

Osydan birer jyl buryn Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti mamandary qu­rastyrǵan «Shaǵala» ushqyshsyz ushý apparaty synaqtan ótip jatqany týraly habardy estigenimiz bar. Biraq ol – tek barlaý jumystaryna arnalǵan qural. Qorǵanys mınıstrliginiń málimetinshe, osy perspektıvalyq ba­ǵytty damytý maqsatynda Qarýly Kúshterdiń Bas shtabynda Ushqyshsyz avıasııalyq júıelerdi damytý depar­tamenti qurylǵan. Iаǵnı seń qozǵaldy, bastama qolǵa alyndy. Aldaǵy ýa­qytta bizdiń ǵalymdarymyz da kósh­ten qalmaı, zamanaýı shabýyldaýshy apparattardyń otandyq úlgisin jasaıdy degen úmittemiz.

Búginde elimizdiń áskeri qorǵanys pen shabýyl jasaýdyń klassıkalyq úlgilerinen góri, qazirgi qarýly qaqty­ǵystar tájirıbesi kórsetkendeı, za­manǵa saı urys daǵdylaryn ıgerýge kóshken. Máselen, qalalyq jáne taýly jerlerde utqyr qımyldaıtyn, teh­nıkalyq jaǵynan jaqsy jaraq­talǵan, shaǵyn toptardan turatyn zańsyz qarýly toptarǵa qarsy urys salatyn ádis-tásilderdi ıgerý ústinde. «Bul áskerimizdiń múmkindigi men tıimdiligin arttyrady», deıdi mamandar. Osy syndy memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytyn­da júrgizilgen is-sharalar elimizdiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtýǵa jáne ýaqyt qaterlerine qarsy daıyndyǵyn arttyrýǵa múmkindik bermek.

Sóz basynda aıtylǵandaı, búgingi geo­saıası ahýal bizden bes qarýy­myz­dy saı ustaýdy talap etip otyr. «Ja­man aıtpaı, jaqsy joq», jaý jaǵa­dan, bóri etekten alatyn zaman kez bolsa, Otanymyzdy, jerimizdi, azat­ty­ǵymyzdy saqtaý úshin qorǵanys qabi­le­timizdi arttyra berýge tıispiz. Áske­rı kúshterimizdi eń ozyq úlgidegi qarý-jaraqpen jabdyqtap, aıbynyn asqaqtatý – ýaqyttyń basty talaby.