Salaly shyǵarmashylyǵynyń arnaly arqaýyn soǵys taqyrybymen baılanystyrǵan aqyndardyń biri de biregeıi, jyr tulpary, ulttyq poezııanyń klassıgi Syrbaı Máýlenov boldy. Soǵysty kórip ósken urpaqtyń shyǵarmashylyǵynyń qaınar kózi maıdan jyldarynyń azaby men qasireti bolsa kerek. Bar bolǵany 18 jasynda Otanyn qorǵaýǵa attanǵan Syrbaı aqynnyń maıdan taqyrybyna jalyndy jyr arnaýy zańdylyq.
Soǵys týdyrǵan maıdanger-qalamgerler – soǵysty kózimen kórgen, qyp-qyzyl órttiń ishinde qan keshken, ómir úshin jan bergen jekelegen batyr tulǵalar, órisi erek shyǵarmashylyq býyn. Maıdan dalasyna aldymen attanyp, atylǵan oq, jarylǵan bomba, múńkigen múrdelerdi keship júrip Lenıngrad túbinen jaralanyp qaıtqan jaýynger aqyn soǵys týraly shyndyqty tolassyz jyrlap ótti. Aqynnyń ǵana emes, jalpy qazaq poezııasynda soǵys taqyrybyna jazylǵan jyrlardy eske alǵanda, jadyǵa aldymen oralatyny S.Máýlenovtiń «Soǵystan qaıtqan soldattar» óleńi.
«Jaýtańdap qarap dala tur
Kóz jasyn súrtip jańa bir.
Habarsyz ulyn suraýǵa,
Jolyńdy tosyp ana júr.
Qansha úıdiń urlap adamyn,
Qansha úıde sónip qaldy ottar.
Kórdiń be ulyn ananyń,
Soǵystan qaıtqan soldattar?»
Adam qany sý bolyp aqqan soǵys ómirinen jazylǵan óleń bolsa da, gýmanızm ıdeıasyn, qazaqy bolmysty saqtap jazylǵan óleń. Úsh shýmaq óleńde búkil soǵystyń tragedııasy tur. «Kórdiń be ulyn ananyń?», «Kórdiń be jaryn arýdyń?», «Kórdiń be onyń kókesin?» degen rıtorıkalyq suraq qaıtalanyp kelip otyrady. Shyn máninde, bul suraqqa eshkim jaýap bermeıdi. О́ıtkeni ol suraq belgisiz soldatqa arnalǵan. Ushty-kúıli joǵalyp ketken jaýynger múrdesiniń qaıda qalǵany belgisiz. Qan maıdanǵa attandyryp, artynda ańyrap qalǵan ananyń, qara qaǵaz alyp qasiret shekken jar qaıǵysyn, ákesiz ósip kele jatqan jetimektiń obalyna jaýapty kim bar? Boıdy sharasyzdyq bılep, oqyǵan saıyn kóziniń aldy býaldyr tartyp, qansha qaırattylyq tanytsa da, janaryn dymdap, er minezimen egilip oqıtyn aǵa býyn alystap, olardy soǵys qasiretin sezinbeıtin jańa býyn almastyrǵanymen, jalpylama alynǵan bir otbasynyń qasireti júregin shymyrlatpaı qoımaıdy. Sebebi Syrbaı aqyn soǵys dramasyn artyq pafossyz, qazaq tanymnan týǵan qarapaıym oı órnegimen tarqatady. Bul jeke adamnyń qaıǵysy emes, soǵys salǵan zardap, soǵystyń qaıǵysy. Jaýyzdyqtyń qurbany bolyp, pil saýyrly qara jerdiń qushaǵyn toltyryp kóz jumǵan jazyqsyz erler men jalpy jurttyń, eldiń qusasyn kótergen shynaıy jyr. Jyldar ótse de janǵa salǵan jaraqaty jazylmaıtyn zulmatty jyrlaǵan aqyn týraly «Syrbaı – klassık» degen maqalasynda: «Syrbaıdyń kózin ashyp kórgeni áskerı ómir, Uly Otan soǵysynyń qandy qyrǵyny ekeni belgili. «Áskerı ómir meniń ómirimniń mektebi boldy» dep ony da ózi de aıtqan» deıdi.
S.Máýlenovtiń ár jolyna óksik tunǵan osy óleńin oqyǵan saıyn poezııanyń qunaryn baıytqan qasıetine tánti bolamyz. Aqyn – jaýynger, aqyn – azamat jáne aqyn – lırıktiń jyrlaýynda soǵys dertiniń ózi kóńildi marjan sekildi arbaıdy. Oq jaýǵan aspan astynda júrip, san márte ajal aýzynan aman qalyp, qalǵan ómirin ádebıetke qyzmet etýge arnaǵan kúninen bastap ózi úshin ǵana emes, soǵysta ózi týraly eshnárse aıta almaı sheıit ketkenderdiń atynan sóıleýge Syrbaı aqynnyń tolyq haqy bar. Osy shaqta ómir súrip otyryp, ótken shaqtyń tragedııasyn keleshektiń úmitine jalǵap otyryp jyrlaý tereń azamattyq sezimnen ǵana týady.
Soǵys eski kezeńniń elesi desek te, bolǵanymen erlik týraly sóz qozǵalǵanda, jaıbaraqat qaraı almaıtyn adamdar bolady. Soǵys jyldarynyń shyndyǵy týraly sóz qozǵalǵanda aldymen rýh oıanady. Jas kúninde maıdan dalasynda etigimen qan keshken aqyn ǵana búgingi kúnniń oqyrmanyna naǵyz shyndyqty dál osyndaı deńgeıde jetkize alady.
Alyp memleketten enshi alyp bólek shyqqan kishkentaı ulttarǵa jarasyn tereńirek salyp ketken sol zulmat soǵystyń úni óship, «Jeńis kúni» degen ortaq merekeni atap ótip kele jatqaly seksen jylǵa jýyqtady. Jeńistiń 25 jyldyǵy toılanatyn jyly Batys Qazaqstan oblysynyń týmasy, áýesqoı kompozıtor Temirbek Ábilhatın «Soǵystan qaıtqan soldattar» óleńine án jazyp, ol 1980 jyldary radıo-teledıdardan jıi oryndalatyn edi. Tek mereke kúni ǵana emes, áskerı-patrıottyq sharalardyń bárinde, aýyl-aýdannyń sahnalarynda úzdiksiz oryndalyp, jasamysty kemseńdetip, jas adamnyń jan-júregin shymyrlatatyn edi. Bári de shoýǵa aınalǵan búgingi dańǵaza-dýman, maǵynasyz shadyman-shattyqtan es jııa almaı otyrǵan rýhanı daǵdarys kezeńinde Syrbaı Máýlenovtiń ólmes óleńine jazylǵan osy ándi esh sebepsiz joǵaltyp aldyq. Mamyrdyń mamyrajaı osy kúninde úzdiksiz shyrqalyp jatatyn án edi, átteń, ne shara...