Batyrlarmen baýyrlastyq

Eń qyzyǵy, eseıip arman qýyp Almatyǵa barǵanynda Qabdykárim Ydyrysov áıgili Baýyrjan Momysh­uly, Raqymjan Qoshqarbaev, Mahmet Qaıyrbaev, Qasym Qaısenov eskildi ultymyzdyń batyrlarymen syılasyp ótken. Olardyń birqataryna jyr, dastan arnaǵanyn da bilemiz. Halyq jazýshysy, maıdanger Ázilhan Nurshaıyqov bir esteliginde 1955 jyly Ermak aýdanynda atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet isteıtin dos-joldasy, Keńes Odaǵynyń Baty­ry Mahmet Qaıyrbaevtyń úıine qonaq bolǵanyn aıtady. Sonda Qabdykárimmen alǵash tanysyp kórisken. «Almatydan qonaqqa kelgen adam jaı emes, Mahmettiń jaqsy kóretin jan dosy eken», dep sıpattaıdy. Bir kezde Mahmettiń áıeli Sábıra Ázekeńe burylyp: «Ázeke, bul eki jetim bir-birine kórgen qorlyqtaryn aıtyp taýysa almaı jatyr», deıdi. «Qalaı «jetim?», dep eleń etken Ázekeńe azdan keıin barlyq mán-jaı belgili bolady. Sóıtse, Mahmet Qaıyrbaev pen Qabdykárim Ydyrysov ekeýi de «halyq jaýynyń» balalary eken. «1948 jyly sol kezde oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Qurman Dııarov jas maman Qabdykárimdi «el tanı ber» dep Semeıdiń Besqaraǵaı aýdanyna jiberedi. Aýdan ortalyǵy Borasta Qabdykárim aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Keńes Odaǵynyń Batyry Mahmet Qaıyrbaevpen tanysyp, ekeýi aýdan aralaýǵa shyǵady. Ekeýi de jol ústinde tereń bilisip, «halyq jaýynyń» balasy, rýhanı týys bolyp shyǵady. Sol kúnnen bastap eki «jetim» syrlas, syılas, dos bolyp ketedi. Qabdykárim oqý izdep 1952 jyly Almatyǵa attanady. Úsh jyldan keıin eki dos qaıta kezdesip, ótken ómirlerin eske alyp, áńgime soǵyp otyr», dep jazady Ázilhan Nurshaıyqov. Shyn máninde, Qabdykárim Ydyrysov pen Mahmet Qaıyrbaev ǵumyr boıy syılasyp ótken. Aqyn batyrdyń ómiri týraly «Áke joly» poemasynda da keltiredi.

Qadykárim Ydyrysovtyń ómirinde aıshyqty oryn alatyn taǵy bir tulǵa – ataqty partızan, jazýshy, Halyq qaharmany Qasym Qaısenov. Eki tulǵanyń qaı ýaqytta tanysqany Qasym Qaısenovtiń esteliginde bar. Ol Qabdykárim inisimen Jazýshylar odaǵynda, aqyn Jumaǵalı Saındi izdep barǵanynda, Jumekeń ádettegideı bir jas jigitpen sóılesip tur eken deıdi. «Sózderin bólmeıin dep jaqyndamadym. Bir kezde Jumekeń meni kórip: «Beri kel», dep qasyna shaqyrdy. Men jaqyn barǵan soń: «Myna aǵań – partızan. Partızan bolǵanda Ýkraınany dúrliktirgen ataqty partızan, ýkraındyqtar ony Vasıa deıdi», dep meni asyra maqtady. Men yńǵaısyzdanyp qaldym. «Mynaý Qabdykárim Ydyrysov degen aqyn iniń, tanysyp qoı», dep jas jigitti tanystyrdy. Ekeýmiz qol alysyp amandastyq. Ol meni «Vasıa degenderi nesi?» dep kúlip, máz bolyp qaldy. Osy sátten bastap ekeýmiz aǵaly-inilideı etene jaqyn bolyp kettik. Bul orta boıly, jaıdary, aq sary jigit. Biraz úırenisken soń óziniń qurbylarymen ázildeskendeı meni ázilge buryp, baýrap aldy. Onyń óleń­derin gazet-jýrnaldardan jıi oqı­tyn­myn. Kóńildi kezderinde ol án de salatyn. Qolyna dombyrasyn alyp, Estaı atanyń «Qorlanyn» ańyratatyn edi. Tyńdaýshy bizderdiń kózimizge jas kelmeıtini az bolýshy edi. «Qorlandy» Qabdykárimdeı aıtatyn ánshini estigen emespiz deıtin tyńdaǵan aǵalary. Shynynda da solaı edi. О́zi júregi názik aqyn adam «Qorlandy» aıaqtap aýyr kúrsinetin. Ony súıip qu­shaqtaıtyn edim. Ne kerek, sol as­qaq ánshi jannyń sol shabytty ánin kúı­ta­baq­qa kim túsirdi deısiń! Tyńdap otyryp, meniń jan dúnıem egilip, kózime jas tolyp ketti. Estaı atanyń bul ánin 1939 jyly poıyzdyń júk tasıtyn vagonynda onyń jıeni Hamza О́mirbaevtyń aýzynan estigen edim», dep kópshilik bile bermeıtin syrymen bólisedi. Qabdykárim aqynnyń Qasym Qaısenovpen ár kezderi túsken sýret­teri saqtalǵan. So­ǵan qarap, árdaıym olar­dyń áńgimesi mán­di bol­ǵanyn uǵy­namyz.

1945 jyly fashıstik orda – Reıs­tag­qa alǵashqy Jeńis týyn tikken áıgili batyr Raqymjan Qosh­qar­baev­tyń erligi kezinde keńes óki­meti ta­ra­pynan der kezinde baǵa­lan­basa da, qazaq halqy ony áýelden batyr tutty. Qabdykárim aqyn da Raqymjan aǵa­­sy­nyń erligin pash etip, óskeleń oqyrmanǵa nasıhattaýǵa eńbek sińirdi. Mine, qolymyzda syrty qyzyl juqa kitap. Ataýy – «Batyr aǵaı», Raqymjan Qoshqarbaevtyń erligine arnalǵan dastan. Balalarǵa arnalǵan shyǵarmasy jeke kitap bolyp ta basyldy, óleń «Batyr qazaq» ataýymen 1978 jyly tańdamaly jınaǵyna kirdi. Raqymjan Qoshqarbaevpen ártúrli ýaqytta túsken sýretteri aqyn inisimen iltıpaty bólek bolǵanyn meńzese ke­rek. Tómendegi sýrette Raqymjan Qosh­qarbaev aǵasymen ótken ǵasyrdyń 70-jyldary Baıan­aýyl jerine kelgen sátte túskenge uq­saıdy.

Q.Ydyrysovtyń jaıly minezi, aq-adal kóńilin aǵalary aıryqsha baǵalaǵany baıqalady. Onyń Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Syrbaı Máýlenov, Juban Moldaǵalıev sekildi aqyn-jazýshylarmen etene aralasyp, syılasqanyn kóptegen sýretten kóremiz. Aralastyǵy týraly derek qolymyzda bolmasa da, birneshe sýretinde Qabdykárim Ydyrysov Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshulymen birge tur. Myna bir sýrette áıgili batyrmen bir shıpajaıda áńgime-dúken quryp otyrǵan syndy. Aldaǵy ýaqytta biletin adamdardan surastyryp júrip, bul týraly da málimetterdi tolyqtyrarmyz.

Nurbol JAIYQBAEV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

PAVLODAR