Saf altynnyń saýdasy

Elimiz altyndy satýdan túsetin eksport­tyq kiristi arttyrǵany finprom.kz usynǵan málimetterde aıtylady. 2022 jyldyń qańtar-qarasha aılarynda bizdiń altyn eksporterleri sheteldikterge somasy 66,9 mln dollarǵa 4,2 tonna óńdelgen jáne óńdelmegen altyn satqan. Byltyr qazaqstandyq altyn eksportynyń qurylymy ózgerdi. Eger 2017-2021 jyldary basty eksporterimiz Qyrǵyzstan edi. 2022 jyly Qyrǵyz Respýblıkasyna 2,2 tonna altyn satyldy. Bul eksporttyq kiristiń 52,5 paıyzyn qamtamasyz etti. Al Reseı eksporttyq kiristiń 61,6 pa­ıyzyn (41,2 mln dollar) qamtamasyz etti. Dúnıejúzilik altyn keńesiniń aqpan aıyndaǵy málimetinde bizdiń eldiń altyndy eń kóp satqan elderdiń kóshbasynda bolǵan, 2023 jyldyń aqpan aıynda álemdik ortalyq bankter altyn-valıýta rezervteri úshin 51,7 tonna altyn satyp alǵan, bizdiń eldiń altyn qory 13 tonnaǵa azaıǵan degen derekter keltirilgen.

Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova keltirgen derekterde 2022 jyly syrtqy naryqqa 20 tonnaǵa jýyq altyn satylǵany, bul 7 mıllıard dollar tabys ákelip, qordaǵy altynnyń úlesin 68 paıyzdan 58 paıyzǵa deıin qysqartqany aıtylady.

Freedom Finance sarapshysy Elena Belıaeva altyn eń qaýipsiz aktıv retinde degen pikirge basymdyq beredi. Qarjy naryǵy qubylmaly bolyp ketken kezde oǵan degen suranystyń artýy, baǵasynyń ósýi qalypty jaǵdaı eken. Sol sebepti ınvestorlar altynǵa kúrdeli jaǵdaı seıilgenshe, altyndy turaqqa qoıyp, es jıyp alýǵa múmkindik beretin aktıv retinde qaraıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, paıyzdyq mólsherlemeler joǵary bolǵan kezde, oblıgasııalar altynǵa qaraǵanda tartymdyraq bolady. Sebebi altynda valıýta tárizdi ústeme paıyz qoıatyn múmkindik joq. Al qazirgideı jaǵdaıda qaýipsiz aktıv retindegi tartymdylyǵy altynnyń básin asyryp tur.

Kez kelgen memlekettiń qarjylyq turaqtylyǵy negizderiniń biri – el­diń rezervteri. Dúnıejúzilik altyn keńesi álemdik altyn naryǵyna q­a­tys­ty usynǵan boljamynda altyndy damýǵa jol ashatyn faktor re­tinde qarastyrǵan. Tipti, ortalyq ınflıa­­sııaǵa qarsy agressıvti kúreste altyn­nyń múmkindigine ıek artatyny da osy qujatta jazylypty. Ázirge álem altynnyń baǵasyn bir ýnsııa­sy úshin 2075 dollarlyq dálizden 3 myń dollarlyq dálizge ótedi degen boljamǵa basymdyq berýge asyǵyp otyr. Bir gramy 29 396,71 teńge turady. Altynnyń bir gramynyń baǵasy 2018 jylǵy aqpandaǵy 13 671 teńgeden bıylǵy aqpanda 26 158 teńgege deıin ózgerdi. 2023 jyldyń qańtarynda altynnyń bir gramy 28 549 teńge boldy. Altynnyń eń joǵary baǵasy 2022 jyldyń naýryz aıynda tirkeldi. Sol kezde bir gramy úshin – 32 531 teńge. Investing.com málimeti boıynsha, altyn fıýchersteri naýryzda 1836 dollardan 1999 dollarǵa deıin 8,9%-ǵa qymbattady. 24 naýryzda altyn­nyń baǵasy bir troı ýnsııasy úshin 1999 dollar boldy. Bank of America altyn baǵasy bir troı ýnsııasy úshin 2000 dollardan joǵary kóterilýi múmkin dep boljady.

Kezinde Ulttyq bank atynan memleket elde óndirilgen altynnyń barlyǵyn satyp alatyny týraly sheshim qabyldap, altyn keni segmentiniń basty ınvestory atandy. Bul altyn-valıýta qoryndaǵy altynnyń úlesin arttyryp alýǵa jáne qolaıly sátte qolaıly baǵamen alyp-satýǵa múmkindik berip otyr.

 Sarapshylardyń aıtýynsha, altynymyz ortaıyp qaldy deýge sebep joq. Barlyǵy baqylaýda. Ekonomıst Almas Chýkınniń pikirinshe, altyn quny qyryq qubylyp tursa da, onyń ınvestısııalyq sıpaty tartymdy. Sebebi altynnyń aty – altyn. Sarapshy aıtyp ótkendeı, Ulttyq banktiń altynǵa qatysty kózqarasy naqtylana bastady. Demek aldaǵy ýaqytta bankterdiń depozıtter mázirinde teńge, sheteldik valıýtalarmen birge altyn da sap túzep turýy bek múmkin. Biraq sarapshy aıtyp ótkendeı, altyn bizge saqtandyrý rezervi retinde kerek, biraq onyń altyn-valıýta qoryndaǵy úlesi 25-30 paıyzdan aspaýy tıis. Bul ustanymdy Ulttyq bank te qup kórip otyr.

Ekonomıst Almas Chýkın valıýtalyq rezervtegi altynnyń úlesin azaıtý saıasatyn durys dep sanaıdy. Kezinde Ulttyq bank atynan memleket elde óndirilgen altynnyń barlyǵyn satyp alatyny týraly sheshim qabyldady. Elde altyn óndirisiniń artýyna osy faktor sebep bolǵan. Qazaqstanda jyl saıyn 70-80 tonna tazartylǵan altyn óndiriletini Ulttyq banktiń málimetterinde aıtylǵan. Bul altyn-valıýta qoryndaǵy altynnyń úlesin jyl saıyn kóbeıtip otyrýǵa múmkindik berip otyr. 2023 jyldyń naý­ryzynda altynnyń baǵasy kóterilip, Ulttyq qordaǵy dollar úlesin 1,6 mlrd dollarǵa kóbeıtip alýǵa múmkindik bol­ǵan.

Biz úshin mańyzdysy, elimizdiń ózin ózi eń mańyzdy strategııalyq aktıv – altynmen qamtamasyz etip otyrǵany. Altyn qorynyń beriktigine sengen elder altyn baǵasyn ýysynda ustap, qor jınap alsa, keıbir elder ózge elder esebinen altyn qoryn arttyryp jatyr. Bizdiń el de bul úrdisten shet qalmaıdy. Osy ýaqytqa deıin Ulttyq qordyń jáne Ulttyq bank rezervteriniń negizgi bóligi shetel valıýtasynan, odan qaldy sheteldik baǵaly qaǵazdardan turdy. 2019 jyly qyrkúıek aıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qordaǵy aktıvtiń bir bóligin altynǵa almastyrý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul qujat Ulttyq qordyń jınaqtaýshy aktıvterindegi altynnyń úlesi 5 paıyzǵa deıin kóterýdi zańdastyrady. Jalǵyz biz ǵana emes, naryqtyń parqyn biletin elderdiń bári baǵaly metall qorlaryn, onyń ishinde altyn quımalaryn arttyrýǵa basymdyq berip jatyr. Ulttyq ónimin, qaryz-nesıesin de dollarmen baǵalap, baılyǵyn sonymen qambalaǵan elder endi altynǵa den qoıyp jatyr.

Resmı málimetter boıynsha elimizde shamamen 200-ge taıaý altyn ken orny bary anyqtalǵan. Bizdiń altyn óndiretin «Qazaqmys» korporasııasy, «Qazsınk» jáne «Taý-ken Altyn» jaýapkershiligi shekteýli seriktesteri tazartylǵan altyn óndiredi. Sarap­shy­lardyń myńda­ǵan tonna tas pen qum, topyraqtan az mólsherde altyn shaıylǵannyń ózi olja deıtini bekerden-beker emes. Sodan keıingi másele zaýyttardyń zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtaý máselesinde bitpegen sharýa shash-etekten. Ǵalymdar altyn ajyratyp alýǵa ábden bolatyn 9 mlrd tonnaǵa jýyq qaldyq qoqysta jatqanyn aıtady. Biraq soǵan qaramastan Ulttyq qordyń kiris bóligin altyn esebinen tolyqtyryp otyrýǵa, qajet bolsa teńge men ekonomıkaǵa al­tyn­men dem berýge kirisip ketti. «Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov altyn-valıýta esebinen 1,4 mlrd dollar ın­ter­vensııa jasaǵanyn aıtty. 2023 jyly zeınetaqy qorynan satyp alǵan 2 mlrd dollar 12 aıǵa teńdeı bólingenin, teńgeniń dollarǵa degen baǵamyna barynsha yqpal etpeý úshin jasalǵany habarlandy. Altyn-valıýta aktıvteriniń portfeli ınvestısııalardyń kólemi týraly qupııalylyqqa baılanysty jarııalanbaıtyny belgili. Biraq altyn aldaǵy bes-alty jylda teńgege dem beretin faktor retinde qarastyrylýy múmkin. Biraq altyndy Ulttyq bank valıýtalar teke-tiresinde munaı tárizdi jeke batyr retinde qarastyrsa, onyń áleýetin álsiretip alady. Sebebi altyndy óndirý tehnologııasy sonshalyqty jetildirilgen joq. Ulttyq bankte altynda ishki naryqtan da, syrtqy naryqtan da satyp alý múmkindigi bar. Sondyqtan altyndy satý-satyp alý onyń baǵasyna júrgiziledi, altyn-valıýta qoryndaǵy altynnyń úlesi bizge tıimdi dálizden tómendep ketpeıdi dep úmittenemin», deıdi E.Ibragım.

Úkimettiń jer qoınaýyn paıdalaný­shy­larǵa berilgen kelisimsharttar men lısenzııalardy qaıta qaraý jumystaryn júrgizip jatqany ótken jyly belgili boldy. Paıdaly qazbalarǵa qatysty 115 kelisimshart pen 198 lısenzııa, sondaı-aq kómirsýtekter boıynsha 12 kelisimshart buzyldy, memleketke qaıtaryldy, bir­neshe ken oryndarynyń aýksıon arqyly ýaqytsha paıdalanýǵa beriletini jyl basynda belgili boldy.

Bul úrdisten bizdiń el de qalys qalyp jatqan joq. Kez kelgen memleket­tiń qarjylyq turaqtylyǵynyń negiz­de­riniń biri – eldiń rezervteri. Mem­le­kettiń altyn qory neǵurlym berik bolsa, kóp bolsa, soǵurlym onyń eko­no­mı­kalyq táýelsizdigi artady. Joǵary qubylmalylyq jaǵdaıynda álemdik naryqtaǵy altyn óndirisiniń kólemi 2009 jyldan 2020 jylǵa deıin 2,2 esege ósti, al 2022 jyly bul kórsetkish 26,4 mln tonnaǵa jetti.

Ekonomıst Saıan Qombarovtyń valıý­ta­lyq rezervtegi altynnyń úlesin azaıtý saıasatyn durys dep sanaǵanmen, dollardy altynǵa satyp alý úderisin qup kórmeıdi eken. Qazir dollar arzandap, altyn qymbattap barady. Altynnyń kóp bóligi chıpter jáne basqa elektronıka sııaqty joǵary tehnologııalyq ónimderdiń qandaı da bir túrin óndirýge ketedi degen túsinik múldem qate. Teh­no­lo­gııadaǵy altynnyń úlesi – 10, zergerlik buıymdardaǵy úlesi 40-50 pa­ıyzdan aspaıdy. Al qalǵan bóligi álemniń bas bankteriniń altyn qoımalarynda, jekelegen tulǵalardyń seıfinde quıma altyn retinde jatyr. Qazir álemde altynnan bas tartaıyn dep otyrǵan el joq. Satyp alyp jatqandardyń basym kópshiligi – damyǵan elder. Sońǵy jıyrma jyl ishinde altyn alty ese qymbattapty. 2002 jyly troı ýnsııasy úshin 300 dollar bolsa, 2022 jyly 1800 dollarǵa deıin ósti. Álemdik eko­nomıkanyń týrbýlenttik aımaqta tu­raqtalyp qalýy, BRIKS-ke múshe el­der­diń dollardan ishinara bas tartýǵa nıet tanytýyna baılanysty altynnyń baǵasy óse beredi. Dollardyń basqa valıýtalarǵa qatysty baǵasy, ekonomıst Charlz Nennerdiń boljamy boıynsha 70 paıyzǵa deıin tómendeıdi. Demek mundaı jaǵdaıda dollar men altynnyń ara salmaǵyn ustap turýdyń táýekeli joǵary. Álemdik altyn óndirisi 2022 jyly 109,4 mıllıon ýnsııaǵa ósip, jyl saıyn orta eseppen 3,2 paıyzǵa artqan. 2030 jylǵa qaraı 141,7 mıllıon ýnsııaǵa jetedi degen úmit bar.

London altyn naryǵy qaýymdastyǵy júrgizgen sarapshylardyń saýaldamasyna sáıkes, altyn men kúmis 2022 jylmen salystyrǵanda 2023 jyldyń sońyna qaraı altyn 3,3 paıyzǵa, kúmis 8,8 paıyzǵa ósedi dep kútilýde. Osylaısha, kúmis baǵasy 2022 jyly 21,73 dollardan 23,65 dollarǵa deıin kóterilýi múmkin. Altynnyń baǵasy bir troı ýnsııasy úshin 1859,90 dollarǵa jetýi múmkin. Salystyrý úshin: 2022 jyly ol bir troı ýnsııasy úshin ortasha eseppen 1 800,09 dollardy qurady. Álemdik ortalyq bankter týraly aıtatyn bolsaq, onda olardyń altyn satyp alýynyń ósý tendensııasy ótken jyldyń III-toqsanynan beri baıqaldy. Nátıjesinde, 2022 jyl altyn satyp alý boıynsha tarıhtaǵy ekinshi rekordtyq jyl boldy, 2023 jyly bul úrdis jalǵasty.

Altyn qory kóbeıgenimen, álemdik ortalyq bankterdiń rezervterindegi úlesi ázirge 20 paıyzdaı ǵana ósim berip tur.

Táýelsiz sarapshy Erlan Ibragım 2020 jyldary, pandemııalyq daǵdarys kezinde elimizde jumys istep jat­qan kompanııalar tabysynyń 10 paıy­zy kóleminde memleket paıdasyna aýda­­ryp turǵandyǵy týrasynda aıtady. Odan beride «Samuryq-Qazyna» paı­dasynyń 7 paıyzyn «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qoryna aýdaratyny aıtylyp jatyr. Biraq altynnyń qulaǵynda otyrǵan ınvestorlardyń altyndy qandaı baǵamen satatyny da kóp máseleni sheshedi. Kúni búginge deıin altynǵa qatysty, altynnyń tabysyna qatysty másele, tipti altyn ken oryndarynyń jekeshelendirilýi jabyq esik jaǵdaıynda sheshildi. Je­ke­menshiktegi altyn ken oryndary qojaıyn­da­rynyń tapqan paıdasynyń qansha pa­ıyzy ishki ınvestısııaǵa, qansha paıyzy jumysshylardyń jalaqysyna jumsalyp kelgenin biz bilmeımiz. Biletinimiz, Ult­tyq bank pen Úkimet altyn saýdasyna qatysty málimetterdi qupııa ustap otyr­ǵan joq. Qansha tonnanyń altynyn satqany, satyp alǵanymyz týraly má­limetterdiń basy ashyq. «Munaı Ult­tyq qordyń donory retinde túsinik qalyp­tasyp qalǵan edi. 90-jyldardaǵy kelisimsharttarda munaı tabysynyń kemi 5 paıyzy Ulttyq qorǵa aýdarylady degen bap engizilýi tıis edi. Biraq mundaı talap etýge qol qysqa boldy, biz ınves­tor­lardyń tabysynan úles emes, tek salyǵymen ǵana shektelip qaldyq», deıdi Erlan Ibragım.

Sarapshynyń aıtýynsha, Ulttyq qor jáne altynǵa qatysty ózgerister keıingi kelisimsharttarǵa bastaıtyn jańalyqtyń basy bolýy tıis. Bizde qaıta zerdelenýi tıis sharttar jetip artylady. Sebebi bıýdjetke nemese Ulttyq bankke donorlyqty altyn men munaıǵa telip qoıýǵa bolmaıdy. Kómir men temirden nemese bıdaı men ýrannan bıýdjetke qansha paıda túsetinin bilmeımiz. Bir táýlikte, bir jylda qansha barrel munaıdyń nemese ýrannyń eksporttalyp jatqany týraly málimetter tym jutań. Aqparatty tehnologııanyń damyǵan zamanynda muny anyqtaý ońaı. Eger, Úkimet shyndap den qoısa, tabys salyǵyn ǵana tólep kelgen ınvestorlardyń betin burý, salyǵyn ǵana emes, tabysynyń bir bóligin bıýdjetke aýdarý týraly bap halyqaralyq talapqa qaıshy emes.

Investorlar úshin Qazaqstan ken oryndarynyń ınteraktıvti kartasy jasaldy. Endi sol oryndy ıemdenýden úmitti ınvestorlar tek tabys sa­ly­ǵy emes, tabystyń paıyzyn Ult­tyq qorǵa aýdarýdy zańdastyratyn bap kerek. «Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryndaǵy kelisimsharttarda jiberip alǵan qatelikterimiz endi qaıtalanbaýy tıis. Paıdaly ken oryndarynyń qula­ǵyn­da otyrǵan keıbir toptardyń tábetin shektemesek, onyń sońy nege apararyn Ekibastuzdaǵy jaǵdaı kórsetti. Qazaqtyń baılyǵyn ıgerip, tabys tabýdan úmitti kez kelgen ınvestor tek tabys salyǵy emes, paıdasynyń belgili bir bóligin memleketpen bólisýdi mindettep, ony ekonomıkany ártaraptandyrýǵa baǵyttaý kerek. Bul úrdis bizdiń elde naryq zańdaryna basymdyq beretin zańdylyqtardyń qalyptasýyna jol ashady», dep sózin túıindedi E.Ibragım.

ALMATY