Ustaz rýhymen syrlasý

Aıbat Eshkeev týraly maqa­lany oqyp otyrmyn.

«Aıbat aǵanyń áke-sheshesi de Qara­ǵandy ǵylymyna eńbegi sińgen, zııa­ly jandar boldy. Rafhat Armııauly – belgili fılosof. Ǵylymı dıssertasııasyn áıgili Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde qorǵaǵan az qa­zaqtyń biri. Qaraǵandy medısına jáne kooperatıv ınstıtýtta­rynda kafedra meń­gerýshisi bolyp uzaq jyl eńbek etse, anasy Ulbek Ospalaqova E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnı­versıtetiniń qazaq tili kafedrasynda ustazdyq etti». Osy sońǵy sóılemge kelgende júregim tolqyp qoıa berdi. Apyr-aý, shynymen de bul meniń ustazym ǵoı. Úsh uıyqtasam túsime kir­meıtin jaǵdaı. Tirshiliktiń qa­my­tyna jegilip, soǵan qalaı noq­talanǵanymdy bilmeppin. Ke­shirshi meni, ustazym!

Endi, mine, arada qansha jyl­dar ótkennen keıin sizdiń rýhy­ńyzben syr­lasyp otyrmyn. Bizdiń tobymyz­da­ǵy jıyrma bes stýdentke bes jyl boıy analyq, ustazdyq júregińizben meıirim-shýaǵyńyzdy molynan tók­tińiz. Eshqaısymyzdy bólip-jarǵan joqsyz. Dekannyń qazaqqa qyryn qa­raıtyn orynbasary Verıýgınamen bizder úshin talaı taıtalasqa tústińiz. Ásire­se úlgerimi nashar stýdentterge janashyrlyq tanytyp, solar «oqýdan shyǵyp qalmasyn» dep shyr-pyr bolyp júrdińiz. Osy oqıǵalardyń shet jaǵasyn top jetekshisi retinde jaqsy bilemin. Biz oqýǵa túskennen ke­ıin top­taǵy jıyrma bes balany qabyldap alyp (keıin 3-kýrs­ta akademııalyq dem­alystan qa­zir­gi etnograf-jazýshy Tórehan Maı­bas qosyldy), solardyń qolda­ryna ýnıversıtettiń tabaqtaı ­dıp­lomyn ustatyp, shyǵaryp saldy­ńyz. Áli esimde, alǵashqy kýratorlyq sa­ǵat­ta bizge biraz suraq qoıdyńyz. Ony áli umytqan joqpyn. «Káne, kileń beske tap­syrǵandaryń qol kóterińdershi?» dedińiz. Úsh-tórt bala qol kóterdi. Odan keıin «Endi kim tórt pen beske tapsyrdy?» dep suradyńyz. Umytpasam, 15 shaqty jas qol kóterdi. Budan soń artyq suraq bolǵan joq. Men keıingi topta edim. Ýnıversıtetke túsý emtıhanyn bir bes, bir tórt, bir úshke tapsyrdym. Shynym sol. О́zimdi aýyr sal­maqty abıtýrıent­pin dep esepteımin. О́ıtkeni buǵan de­ıin mektepte 11 jyl jumys istep, oqý­ǵa jigit aǵasy bolǵan­da tústim. Kelesi kýratorlyq saǵat­ta bizden baqylaý dıktantyn aldyńyz. 25 stýdenttiń ishinde bir bala ǵana 5-ke jazdy. Ol – ońtústiktiń oǵylany Musa Tileý­berdıev bolatyn. Bolashaǵy zor azamat edi. Bes jyl birge oqy­ǵanda onyń joldastaryna bir qat­qyl sóz aıt­qanyn estigen emes­pin. Ádemi jymıyp qana júre­tin. О́kinishtisi, qanquıly zu­­lym­dardyń qolynan qaza tapty. Son­daı-aq tobymyzda qazirgi Maqtaaral aýdandyq gazetiniń re­daktory Sábıt Qaldybaev sha­ńy­raq kótergende, soǵan da bar jaǵdaı jasap edińiz. Sonyń bári búginge deıin kóńilimde saırap tur».

Birde kórnekti ádebıet­taný­shy-ǵa­lym Tursynbek Káki­shevtiń «Sadaq» atty kitabyn oqyp otyryp, myna bir derekke eleń ete qal­dym. «Bir kúni Qaraǵandy qa­la­synan beıtanys adam telefon soǵyp tur», dep jazady ǵalym. «Men Armııa Eshkeevtiń ba­lasy edim. Akademık Ebineı Arys­tanuly Bóketovtiń aqyl-keńe­si­men sizdiń «Sandaltqan Sada­ǵyńyzdy» oqyp, meniń ákem jó­nindegi derekterdi kórip, qýanyp turmyn...» Úsh kúnnen keıin Rafhat Armııauly Eshkeev bizdiń páterdiń tabaldyryǵyn attady».

Armııa Eshkeev – Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde bilim al­ǵan sanaýly qa­­zaq­tyń biri. Bul sol zamandaǵy irgeli oqý oryn­­darynyń biri boldy. On­da M.Jumabaev, B.Maılın, J.Tilep­ber­genov, T.Jomartbaev, M.Turǵanbaev, A.Mámetov sekildi halqymyzdyń bir­­týar azamattary bilim alǵan. 1913 jyly 50 qa­zaq balasy oqypty. Sondaı-aq munda qazaq qyzdary da oqy­ǵan. Al qoljazba «Sadaq» jýrnalyn osy medresede oqyp júr­gen qazaq jastary shyǵarǵan. Ne­gizgi uıymdastyrýshy­lar: Beıim­bet Maılın men Jıenǵalı Tilepbergenov. Armııa Eshkeev te osy jýrnaldyń belsendi avto­ry bolǵan. Onyń qandaı avtor bol­ǵanyn 1917 jyly 23 qarashada atal­ǵan jýr­nal­da shyqqan maqala­synan bilýge bolady.

«Mine, bizdiń oǵyn kezep tur­ǵan «Sadaq» jýrnalymyz da, bylaı qarap turǵan kisige oıyn­shyq, kúlki. Erikkenge ermek sekildi kó­rinse de, onyń túp maq­sat, oı-nysanasy, baıaǵy jasóspirim, jańa talap baǵlandardy basqyshtan basqyshqa mingizip, kózdegen nysanasyna jetkizbek. Sol úshin atyshýly «Sadaq» jýrnalymyzdy qaı jaǵynan bolsa da kemsitpeý kerek. О́ıtkeni «Sadaqtyń» bizge qalaı aıtsa da sózi ótedi. Keshe qylyshynan qan tamyp turǵan eski úkimettiń zamanynda «Sadaq» oǵyn kezep, eki aıaǵyn úzeńgige shirenip, jaýǵa qarsy turýǵa beti qaıtpady». Osydan-aq Armııa atamyzdyń kózqarasy men ótkir qalamyn tanısyz.

Ustazym, halqymyzdyń aıaý­ly perzentteriniń biri Armııa Eshkeev sha­­­ńyraǵynyń shyraq­shy kelini bola bilipsiz. Oǵan qolymdaǵy «Sadaq» kita­byn oqı otyryp, kózim jetti. Gazet qıyn­dysyndaǵy maqalany oqı sala, Qara­ǵandydaǵy bir azamatpen dereý habarlastym. Ýnıversıtettegi tobymyzǵa anamyzdaı qamqor bolǵan ulaǵatty ustazymyz osydan birer jyl buryn máńgilik mekenine attanypty.

Kóńil jabyrqaý tartty. Kúr­sinis kóbeıdi.

Aramyzda talaı ulynyń urpaǵy júrgenin umytpaıyq...

Tileýbek Ysqaqov,

Bilim berý isiniń ozyq qyzmetkeri,

ardager ustaz