Kim-kimniń de balaýsa shaǵynan bastap, eseıip er jetkenge deıin júregine shýaq, janyna adamdyq dánin egip, bilim qoregin beretin ustaz deıtin rýhanı baǵbany bolady. «Ustazy myqtynyń ustanymy myqty» degendi osyǵan qarap aıtsa kerek. Mektepte uzaq jyl bala oqytyp, boı qýaty men oı qaıratyn urpaq tárbıesine arnaǵan muǵalimniń biri – Qostanaı qalasynyń qurmetti azamaty Begen Kópesh aqsaqal.
Ardager ustaz biraz jyldan beri qurmetti demalysta otyrǵanymen, mektepten áli de qol úzgen joq. О́zi eńbek etken daryndy balalarǵa arnalǵan Ybyraı Altynsarın atyndaǵy mektep-ınternatqa aptasyna, aıyna bir bas suǵyp, muǵalim-shákirttermen kezdesip, aqyl-keńesin aıtyp ketedi.
Qazirgi Altynsarın kóshesi men Ál-Farabı dańǵylynyń qılysqan tusy – Qostanaı qalasynyń qasterli de, qasıetti oryndarynyń biri. 1984 jyly Ybyraı Altynsarın dál osy jerde tuńǵysh ret orys-qazaq mektebin ashty. Begen Qajenuly osy mektepti támamdap, osynda 40 jyl bala oqytty. О́kinishke qaraı, Ilııas Omarov, Spandııar Kóbeev syndy ult zııalylary oqyǵan bilim oshaǵynyń eski ǵımaraty ótken ǵasyrdyń 60-jyldary súrilip ketken. Qazir mekteptiń ornynda oblystyq prokýratýra ǵımaraty tur. Degenmen uly aǵartýshy saldyrǵan alǵashqy mektepte eńbek etken ustazdarynyń ulaǵat-taǵylymy Begen Qajenulynyń kúni búginge deıin kóz aldynda.
– 1954-55 jyldarǵy tyń kóterý kezinde eski mekteptegi eki qabatty jataǵymyzdy qala basshylyǵy orys mektebine berip jiberdi. Sol kezde ustazdarymyzdyń ishinde Myrzahmet Shaıhın degen aǵamyz jalǵyz ózi qarsy shyǵyp, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine búkil basshylardyń atyn atap turyp «Ybyraı ashqan mektep nege jabylady?» degen maqala berdi. Gazet redaksııasy da aǵaıdyń pikirin qoldap, qosymsha pikir jarııalaǵan edi. Biraq ne kerek, jergilikti basshylar túrli jeleý taýyp, ustazymyzdy mektepten ketýge májbúr etti. Qazir tarıh, ýaqyt bizdiń paıdamyzǵa sheshilgenine táýba deımin. Súrilip ketken bilim ǵımaratynyń janynda Ybyraı atamyzdyń atynda mektep te bar, munda daryndy balalar bilim alady, – deıdi ardager ustaz.
Begen Qajenuly balalyq shaǵyn soǵysqa urlatqan urpaqtyń ókili. 1944 jyly alty jasynda alǵash aýyldyq mekteptiń tabaldyryǵyn attady. Al 1948 jyly Ybyraı mektebiniń shákirti atandy. 1960 jyly pedagogıka ınstıtýtyn támamdap, qazirgi Áýlıekól aýdanyndaǵy Sulýkól aýylynda muǵalim bolyp jumys istep júrgende ásker qataryna alyndy. 1964 jyly Qostanaıǵa oralyp, kezinde ózi túlep ushqan qara shańyraq – Ybyraı mektebine muǵalim bolyp ornalasty. Begen Qajenulynyń búkil ustazdyq qyzmeti osy mektepte ótti. Eńbek jolyn qarapaıym ustazdyqtan bastaǵan ol bilim shańyraǵynda uzaqjyldar boıy oqý isiniń meńgerýshisi boldy. Keıin 10 shaqty jyl mektep dırektory qyzmetin atqardy.
– Meniń negizgi ómir belesterim osy mekteptiń tarıhymen sabaqtasa órilip jatyr. 1966 jyly Ybyraı atamyzdyń 125 jyldyǵyna oraı, respýblıkalyq pedagogıka oqýlary ótti. Sol kezde oblys bıligi Ybyraı Altynsarınge eskertkish ornatý týraly sheshim qabyldady. Muny tórt jyl kútýge týra keldi. 1970 jyly 7 mamyrda uly aǵartýshynyń ózi saldyrǵan eski mekteptiń ornyna Ybyraı atamyzdyń eskertkishi turǵyzyldy. 1971 jyly aqpan aıynda, muny endi respýblıka boıynsha birinshi ret dep aıtýǵa bolady, Ybyraı Altynsarın atyndaǵy qazaq orta mektep-ınternaty «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy, – deıdi Begen aǵaı.
1972 jyly Ybyraı Altynsarın atyndaǵy bilim shańyraǵynyń is-tájirıbesi joǵary baǵalanyp, mektep búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesine múshe bolyp qabyldanady. Al Begen Qajenuly «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy.
Begen Qajenuly shákirtterin týǵan jer tarıhymen, el shejiresimen sýsyndap ósip, otanshyl azamat bolyp qalyptasýyna mol kúsh jumsady. Bir ǵana mysal, ol mektep-ınternat tabaldyryǵyn jańa attaǵan qazaq balalaryn eń aldymen uly Ybyraı kesenesine alyp baryp, uly ustaz jatqan jerdiń tarıhymen tanystyryp, aǵartýshynyń el úshin etken óshpes eńbegi týraly uzaq áńgime aıtýdy ádetke aınaldyrǵan. О́ıtkeni ózi ınternatta oqyǵan kezde Myrzahmet Shaıhın aǵaıy balalardy uly aǵartýshy jatqan jerge alyp barǵany bar. Sol oqıǵa esinde jattalyp qalǵan Begen ustaz endi ózi de Ybyraı mektebinde sabaq berip júrgen soń, aǵartýshy kesenesine bala aparmaý degendi úlken kúná dep túsingen. Begen Qajenuly oqýshylardy uly aǵartýshynyń kesenesine, ádette, qyrkúıektiń eń alǵashqy demalys kúninde aparatyn. Myrzahmet aǵaıy aparǵanda qatty shóldegeni esinde qalypty. Sodan balalar shóldep qalmasyn dep sý alyp júretin boldy.
– Biz sonaý qalanyń shetindegi kesenege jaıaý baryp, jaıaý keletinbiz. Sol mańaıdy jınap, quran oqytyp, synyp saǵattaryn ótkizetinbiz. Aǵaı bizge Ybyraı atamyzdyń ómiri men ustazdyq qyzmeti týraly, Inspektor kóliniń tarıhy týraly kóptegen qyzyqty áńgimeler aıtyp beretin, – deıdi Begen ustazdyń kóp shákirtteriniń biri, búginde Ybyraı atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattyń muǵalim bolyp qyzmet atqaratyn Qalıma Esimhanqyzy.
Kóp jyldar boıy qasıetti qara shańyraq Ybyraı mektebinde muǵalim, Begen aǵaımen áriptes bolǵan ardager ustazdyń biri – áıgili Meńdiqara pedagogıka ýchılıshesiniń túlegi Kúnjamal Shákirqyzy. Búginde qurmetti zeınet demalysynda otyrǵan halyq aǵartý isiniń úzdigi sol kezdegi mektep basshysynyń adamı qasıetteri týraly «Begen Qajenuly qazaq balalarynyń eshkimnen kem bolmaı, jan-jaqty tárbıe alýy úshin kóp jumys atqarǵan azamat. Muǵalimge oqýshynyń nazaryn aýdarý úshin jaıly ún kerek, kesteli sóılep, shákirtterine keleli oı tastaı bilýi kerek jáne tereń bilim men tabıǵı daryn kerek. Begen Qajenulynyń boıynda osy qasıetterdiń bári bar edi. Sonymen qatar ózi óte qarapaıym kisi. Oqýshylarym shahmat úıirmesine qatysty. Sodan aldyńǵy bos partaǵa shahmat qoıyp qoıatyn boldym. Úziliste balalarym oınaıdy. О́zi dırektor bola júrip, úlken úziliste bizdiń synypqa kelip, balalarmen shahmat oınap ketetin», deıdi.
Ybyraı Altynsarın atyndaǵy mektep-ınternatta 40 jylǵa jýyq ustazdyq etken Begen Qajenulynyń tálimin kórgen júzdegen shákirt búginde elimizdiń ár óńirinde túrli salada abyroıly eńbek etip júr. Olardyń kóbi – óz salasynda joǵarǵy jetistikterge jetip, tabys bıigin baǵyndyrǵan eldiń qalaýly azamattary.
Qostanaı oblysy