Táýelsizdik – ata tarıhymyzdy qaıta zerdeleýdi qajetsinedi

Qazaq memlekettiligi jáne onyń tarıhy qaı zamanda da zertteýshilerdiń nazarynan tys qalǵan emes. Keshegi Reseı ımperııasy tusynda atalǵan másele orys tarıhynyń aıasynda, onyń quramdas bóligi retinde qarastyryldy. Sáı­kesinshe alasapyran zamandaǵy qazaqtardyń tarıhy burmalanyp, Reseıdiń Azııany otarlaý jolyn­daǵy saıasaty búrkemelendi. 1832 jyly jarııalanǵan eńbeginde-aq A.I.Levshın qazaqtardyń XVII ǵasyrdyń sońynda batysynda Edil qalmaqtary, soltústiginde bashqurttar men Sibir kazak-orys­tarynyń, shyǵysta onyń qaýip­ti jaýy jońǵarlardyń shap­qyn­shylyǵyna ushyraǵanyn jaza kele, «qazaqtar tek qana Uly Petr­den kómek kúte alatyndyǵyn alǵa tartyp», tarıhı jaǵdaıda qazaq­tardyń bolashaq taǵdyryn alyp el Reseımen baılanystyrǵan-dy. Mundaı saıasat keıingi orys zertteýshileri L.Meıer, A.I.Dob­rosmyslov eńbekterinde de jalǵasyn tapty. Keńestik zamanda osy saıasat aıtarlyqtaı óz­ge­riske ushyrady deý qıyn. О́ıt­keni, Alash zııalylary kótergen qazaq memlekettiligi, ony saqtaý jolyndaǵy ult azattyq qozǵalystar ótken ǵasyrlardaǵy tarıhı tulǵa­larymyzdyń qoǵamdyq-saıası qyz­metteri máseleleri keńestik júıe talabymen ólshene bastady. 1949 jyly qazaq memlekettiligi máselesiniń mańyzdylyǵyn eskergen E.Bekmahanov ózin synaýshy­larǵa ómirin qaterge tige batyl jaýap bergen bolatyn. Elimizdiń táýelsizdigi ǵana hal­qy­­myzdyń negizgi memlekettilik máselesine tarıhı shyndyq turǵy­sy­nan qaraýǵa múmkindik berdi. Bul baǵytta qazaq tarıhshy­lary H.Ábjanov, Z.Qınaıat, B.Kári­baev­tyń pikirleri qundy. Sonymen, Qazaq memleketi óz bastaýyn ulan-baıtaq Eýrazııa aralyǵyn erkin jaılaǵan túrki­tildes halyqtardyń erkimen, taǵ­dyr ortaqtyǵymen, rýhanı bir­ligi­men, aýmaly tókpeli zamanda urpaqtar úılesimdiligimen dúnıege keldi. Memleket eshqashan negizi, tamyry joq jerde paıda bolmaıtynyn eskersek, Qazaq memleketi saq, ǵundardyń zańdy murageri túrki­tildes halyqtar qurǵan qaǵanattar, qypshaqtar ıeligi, Aqordanyń jalǵasy boldy. Ol Qazaq ataýymen alǵash ret paıda bolǵan memlekettiń qurylýyna yqpalyn tıgizdi. 1465-1466 jyldary qurylǵan Qazaq memleketi – uzaq jylǵy tabıǵı damýdyń zańdy nátıjesi. Tarıhshy Zardyhan Qınaıatuly: «Al Qazaq memleketi, qazaq ulty – Joshy uly­synyń áskerı sol qanaty, Aqorda dáýi­rinde «Alash eli», bıleýshisi Orys han – «Alash han» atandy. «Alash» ataýy – qazaq ataýynyń tikeleı balamasy. Bul men ash­­qan jańalyq emes, ony Qadyrǵalı Ja­­laıyrı, Shoqan Ýálıhanov, Máshhúr Júsip Kó­peev áldeqashan aıtyp ketken. Bul týraly parsy, mońǵol, orys derekterinde jet­kilikti materıaldar bar. Biraq Qazaq handyǵy qazaq memlekettiliginiń bastaýy da, soń­­­ǵysy da emes. Saq, Úısin dáýirinen bas­tap, búginge deıin ósip-ónip kelgen dı­na­mıkalyq qu­bylys», – dep túıindegen-di. Sony­men, qazaq memleketi qaınar bastaýyn – búgingi Qazaqstan terrı­torııasyn sonaý kóne zamannan kóship qonyp, turaqty mekenge aı­nal­dyrǵan taıpalardan, olar qura­ǵan memleketterden alady. Memleketimiz túrli tarıhı jaǵdaılarǵa qaramastan, bizdińshe, óziniń birtutastyǵyn 1780 jyly qazaq hany Abylaı qaıtys bolǵanǵa deıin tolyq saqtady. Abylaıdan keıin ǵana Reseı otarlaý josparyn batyl júrgizýge kiristi. Orys áskerleri ashyqtan-ashyq Kishi júzdi oırandady, handyq basqarý júıesin joıýǵa batyl kiristi. Orta júz hany Ýálıdiń sońyna ásker saldy. Munyń ózi «bodandyq» qysymynyń jańa kezeńiniń bastal­ǵanyn anyq dáleldedi. Onyń arty ashyqtan-ashyq Nuraly hannyń Ýfa qalasyna, Arynǵazy hannyń Kalýga qalasyna jer aýdarylýyna, Syrym, Isataı, Mahambet batyrlardyń, Kenesary hannyń, Naýryzbaı sultannyń ólimine ulasty. Sońy Qazaq memleketiniń orys ımperııasynyń quramyna zorlap enýine ákeldi. Soǵan qara­mastan, halqymyzdyń boıyn­daǵy azattyq rýhyn, jarqyn bolashaqqa umty­ly­syn eshkim óshire almady. Bizdińshe, áý bastan Qazaq mem­leketi dala demokratııasynyń úlgisimen quryldy. Ol saıa­sı-ekonomıkalyq egemendikti saq­taǵan qazaq rýlary, olar qur­ǵan rýlar federasııasy, odan ári taıpalyq konfederasııa­lar odaǵymen erekshelendi. Konfederasııalar odaǵy – Uly, Orta, Kishi júzden quralǵan Halyq keńesine, Quryltaıǵa toǵysty. Halyq keńesinde ult máselesi, tutas eldikti saqtaý, jaıylym máseleleri talqylandy. XVIII ǵasyrdaǵy qazaqtar jaıymen jaqsy tanys P.Rychkov: «Qazaq rýlary emin-erkin kóship júredi, bastary syrttan joıqyn qaýip tóngende nemese oljaǵa attanǵanda ǵana qosylady», – deıdi. Qazaq tarıhynda Táýke han zamanyndaǵy Saıram mańyndaǵy Mártóbe, Kúltóbe, 1710 jylǵy Aral teńizi mańyndaǵy Qaraqum, 1729-1730 jylǵy Ordabasy jıyndary týraly málimetter saq­talǵan. Halyq keńesinde el seni­min aqtaıtyn handyq basqarý júıesiniń tiregi, onyń basshysy Aǵa han kópshilik daýyspen saılandy. Bul arada 1767 jyly 14 jeltoqsanda Abylaı hannyń Omby ákimshiligine joldaǵan hatyndaǵy qazaqty basqarǵan Aǵa handar týraly «meniń ata-babalarym Baraq han, Jánibek han, Jádik han, Shyǵaı han, Esim han, Jáńgir han, Táýke han, Bolat han, Qaıyp han, Ábilqaıyr han, Ábilmámbet han, olardan soń endi men Abylaı hanmyn», degen joldardy atap ótýge tıispiz. Árıne, tizimde qazaq handyǵynyń qurylý, qalyptasý kezeńindegi Kereı, Qasym, Táýekel handar atalmaǵanymen olardyń qazaq tarıhyndaǵy sińirgen eńbek­teri tarıhı derekterde tolyq­qandy hattalǵan. Biz úshin osy derek­tiń mańyzdysy alǵash ret Aǵa handardyń retimen kórsetilýi jáne onyń Abylaı atynan jazylýy der edik. Tarıhymyzda Aǵa handarmen qatar olarǵa baǵynǵan kishi handar da bolǵan. Bir ǵana XVIII ǵasyrdaǵy aty tarıhta qalǵan Uly júzdegi Jolbarys, Orta júzdegi Sámeke, Kóshek, Kishi júzdegi Nuraly, Batyr, Qaıyp jáne ózge de handar, sóz joq, Aǵa handarǵa baǵynǵan. Bul arada keıbir ǵalymdar jazǵandaı, qazaq tarıhyndaǵy Uly, Orta jáne Kishi júzder «úsheýi úsh memleket bolǵan» emes [Násenov B. Qazaqta júz bolmaǵan // Násenov B. XVIII tom-XXXIII kitap. Ábilqaıyr han (III taraýy). Máskeý muraǵattary sóıleıdi. Sankt-Peterbýrgtiń kitaphanasy saıraıdy. –Almaty-Novosıbırsk, 2011. -11 b.]. Iá, bolýy da múmkin emes. XVIII ǵasyrda qazaq halqy birligi men ishki tutas­tyǵy arqyly ǵana antalaǵan kór­shileri – Reseı baǵyttaǵan qal­maq, bashqurt, orys-kazaktardan, jońǵardan, parsydan, qytaıdan, ońtústiktegi handyqtardan aman qaldy. Qytaı muraǵatynan tabyl­ǵan 1762 jylǵy Qaıyp, Batyr, Nuraly handar hatyn jarııa­lap saralaǵan Baqyt Ejenhanuly: «Bıleýshilerdiń danyshpandyǵy men patrıottyǵyna tıisti baǵa­syn berýimiz kerek. Olardyń dıp­lomatııalyq joldaý hattary «biz, qazaq bıleýshileri óz bastaýymyzdy Shyńǵys hannan alamyz»; «qazaq halqy úsh júzge bólingenine qaramastan, biz barlyq qýanysh pen qıyndyqty birge bólisemiz» degen jalǵyz ǵana joǵary ıdeıamen sýǵarylǵan edi. Handar men sul­tandar óz kúshteriniń bir ǵana nársede – Qazaq eliniń birliginde ekenin óte jaqsy túsindi», – degen pikirler bizdiń memlekettik túsinigimizdi sózsiz keńeıte túsedi. Bul arada Aǵa handarǵa laıyqty baǵasyn beretin ýaqyt jetkendigin atap ótemiz. Aǵa handardyń ózi kishi handarmen, rý, taıpalardy basqarǵan bı, sultandarmen, memlekettik qurylymdaǵy batyr, jasaýyl, tóleńgittermen, musylman dinı ókilderimen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Bıleýshilerdiń ózi elden bólektene almady, halqyna táýeldi edi. Endigi úlken másele Qazaq memleketiniń syrtqy saıasattaǵy kóp vektorly ustanymy. Búgingi táýelsiz elimizdiń kóp vektorly saıasaty, bizdińshe, óz bastaýyn ótken tarıhtan alady. Oǵan qazaq halqynyń Eýrazııanyń ortasynda ornalasyp, álemdik memleketter – Reseı men Qytaı tárizdi iri memlekettermen kórshiles bolýymyz áser etti. Sonaý XVII-XVIII ǵasyrlarda Qazaq memleketi saıası turaqtylyqty saqtaý maqsatynda Reseı men Qytaıdan basqa ózimen kórshiles Iran, Aýǵanstan ımperııalarymen de baılanys ornatty. О́z shekarasyn qorǵaý, keńeıtý maqsatynda jan berip, jan alys­ty. Qazaqtardyń kóp vektorly saıasatynyń bir kórinisi retinde 1731 jylǵy qazaq-orys kelissózderin ataýǵa bolady. Ábilqaıyr hannyń osy bir saıasatyn Reseımen jasal­ǵan ýaqytsha kelisim retinde qara­ǵan durys. Reseıde saqtalǵan han­nyń hatyn tarıhshy A.Isın 2001 jyly Abaı jýrnalynyń №2 sanynda «Ábilqaıyr hannyń hatyn qalaı oqyǵan durys?» ataýymen qaıtadan aýdaryp, jańa mátinde usynǵanymen, tarıhshylar arasynda elenbeı, ǵylymı aınalysqa keńirek enbeı qaldy. Sondyqtan Ábilqaıyr han, onyń janyndaǵy tarıhı tulǵalar atynan jazylǵan túpnusqa hattardy qazaqstandyq mamandarǵa arnaıy aýdartýdy qolǵa alǵan jón. О́ıtkeni, hannyń keıingi barlyq áreketteri orys saıasatkerleri tyq­pa­laǵan «bodandyq» qamytynan múldem alshaq ekenin dáleldeıdi. Ábilqaıyr hannyń Reseıge qaratyp: «Meni qan maıdanda jaýlap alǵan joqsyń, «orys bodandyǵyn» óz erkimmen qabyldadym, Túrkistanǵa kóship ketsem, orys úkimeti meni qaıtara almaıdy», – dep jar salýy [Esmaǵambetov K. Alǵy sóz. Ábilqaıyr han: Ańyz ben aqıqat // Ábilqaıyr han. Jınaq. Qurastyrǵan K.Esmaǵambetov. – Almaty: «Arys», 2004. -16 b.], Edil qalmaqtary, Jaıyq kazak-orystarymen soǵystary, bashqurttardy ózine qosýǵa jáne olarǵa qazaqtan han saılaýǵa kúsh salýy, Iran shahy Nádirmen 1742-1746 jyldardaǵy ózara elshi almasýlary, 1746 jyly Nádirge «orystar jaǵynan qysastyqqa ushyraǵan shaqta panalaý úshin Besqala qalashyǵyn berýdi» surap hat jazýy, osy aralyqtaǵy Jońǵar memleketimen qudandaly bolý saıasaty, ony jalǵastyrǵan Ábilmámbet, Abylaı handardyń Reseımen baılanysty úzbeı Qytaımen, Aýǵanstanmen elshilik almasýlary, ózara tıimdi saýda-sattyqty damytýy qazaqtyń Aǵa handarynyń táýelsiz saıa­satyn aıqyndaıdy. Aǵa handar Ábilmámbet, Abylaıdyń kóp vek­­torly syrtqy saıasatyn júzhan­dary tolyqtaı qoldady deýimizge bolady. Abylaıdyń 1757 jyly Qytaı generaldaryna: «Men Orta júzdiń hanymyn. Kishi júz ben Uly júzdi de meniń týmalas baýyrlarym bıleıdi», – degen pikiriniń ózi ishki tutastyqty bildiredi [100 qujat. (Qazaq handyǵy men Chıń ımperııasy arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty qujattar). – Almaty: «Sanat», 1998. -176 b.]. Olaı bolsa ótken tarıhymyzdy jazý­ǵa erekshe yqpal jasaǵan 1731 jylǵy Ábilqaıyr han bastaǵan, keıin ony Ábilmámbet, Abylaı handar jalǵastyrǵan qazaq-orys kelissózder tarıhyn otarlaýshy Reseı kózqarasymen emes, jańasha ulttyq paıymmen saralaıtyn ýaqyt jetti. Kezinde orys tarıhshysy, akademık N.I.Veselovskıı Qazaqstannyń Reseıge qosylýy tarıhyn zertteı kele: «Kósh­pen­dilerdiń kelisim týraly túsinik­teriniń bizdiń túsinigimizden álde­qaıda aıyrmashylyǵy bar. Olar úshin bodandyq degenimiz, eshkimdi belgili bir memleketke eshteńege mindettemeıtin, sondaı-aq qazaq­tar­­dyń paıdasyna sheshilgen saýda-sattyqtyń bir kelisimi sııaq­ty áser etti» [Ýnkovskıı I. Posolstvo k Zıýngarskomý hýn-taıchjı Sevan Rabtaný kapıtana ot artıllerıı Ivana Ýnkovskogo ı pýtevoı jýrnal ego za 1722-1724 gody. Dokýmenty, ızdanıe s predıslovıem ı prımechanıem N.I.Veselovskogo. -SPb. 1887. -S.4] dese, al akademık V.V.Bartold: «Orta Azııa bıleý­shileri «bodandyqty» kúsh­tiniń álsizge qamqorlyq jasaýy dep eseptedi. Olar ony tek qana tıim­di mámile retinde qabyl­dap, sol kezeńde moıyndaryna esh­qandaı da mindetkerlikti al­ǵan joq», – degen qorytyndy jasa­ǵan [Bartold V.V. Sochınenııa IH t. -C. 405]. Orys ǵalymdary pikirlerin E.Bekmahanov qazaq eliniń Reseıge baǵynyshtylyǵyn aǵanyń inige qamqorlyǵy ispettes deı kele, «Reseı patshasy Anna Ioanovnanyń irgetasynda «bodan bolý» («poddanstvo») degen termın qoldanylǵan. XVIII ǵasyr­dyń birinshi shıreginde bul sózdiń maǵynasy qazirgiden bólek. Ol kezde «poddanstvo» degen sózdi qamqorlyq dep túsingen, ıaǵnı bul sózdi ózine qaratyp alý nemese otarlaý dep túsinbeý kerek», – dep oryndy eskertken-di [Bekmahanov E.B. Sobranıe sochınenıı v semı tomah. Tom 3. (Prısoedınenıe Kazah­stana k Rossıı). Pavlodar: TOO NPF «EKO», 2005. –S. 189]. Tarıh qazaqtardyń bolashaǵy úshin qansha qymbatqa tússe de, Reseı­men osylaısha kelisimge kel­genin, ol arqyly soltústik pen ba­tysymyzdaǵy jaıylymdardy ıelengenimizdi, Azııada iri ımperııaǵa aınalǵan parsy shahy Nádirmen elshi almas­qany­myzdy, Jońǵarııany jer beti­nen joıǵan Qytaıdyń da tilin taba bilgenimizdi, oǵan qarsy Aýǵan shahy Ahmadty da paıdala­nyp, musylmandar odaǵyn qurǵa­ny­myzdy, osyndaı batyl sheshimder arqyly ımperııalar arasynda ózimizdi aman-esen saqtap qalǵanymyzdy da biledi. Osynsha mańyzdy oqıǵalardyń barlyǵy XVIII ǵasyrdyń nebári 50 jylyn qamtydy. Jeńisi men jeńilisi qatar júrgen, babalarymyzdyń tún uıqysyn tórt bólgen tar jol taıǵaq keshý jyldarynyń naqty nátıjesi 1991 jyly álemdik qaýym­dastyqqa engen Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy boldy deı alamyz. Qazaq memlekettiligin saqtaý barysyndaǵy halqymyzdyń bir­týar tulǵalarynyń qoǵamdyq-saıası qyzmetterin muraǵatta bar qujattarmen shynaıy zerdeleý de – kezek kúttirmeıtin má­se­le. Olardyń biriniń erligin ekinshisine tańyp, odan qalsa muraǵat derekterin burmalap, tarıhı oqıǵalardyń ýaqytyn ári-beri jyljytý, tulǵalardy qoldan ulyqtaý, jergilikti jerlerden úlken, kishi batyrlardy qoldan jasaý búgingi jaǵdaıymyzda tarıh ǵylymyna abyroı ákelmeıdi. Bul arada el aldynda jarqyraı kóringen muraǵat qujattarynda attary máńgige hattalǵan Aǵa handar Táýke han, Qaıyp han, Ábilqaıyr han, Ábilmámbet han, Abylaı handy, 1710 jyly Qaraqumda dańqy shyqqan, 1742 jyly túrikmender qolynan qaza tabatyn Tabyn Bóken­­baı batyrdy, sál keıin Ábil­qaıyr han janynan tabylatyn Shaqshaq Bógenbaıdy, Qanjyǵaly Bógenbaıdy, Shaqshaq Jánibek pen sultan Jánibekti, Baraq sul­tan­dy, Qarakereı Qabanbaı batyrdy, ataqty bıler Tóle bı, Qazy­bek bı, Áıteke bılerdi jáne ózge de tulǵalardyń ómiri men qyz­metin zertteýde qazaqshylyq, baýyr­maldyq emes, tarıhı shynaıy obek­tıvtik kózqaras qajet. Tul­ǵalar tarıhyn jaza salý nemese naqty dálelsiz iri zertteýlerge qosa salý óskeleń urpaqty shatastyrady jáne tarıh ǵylymynyń qadirin ketiredi. Mundaı sátsiz tájirıbeler zardaby búginde ashyq baıqalýda. Máselen, búginge deıin Áıteke bıdiń ómiri men qyzmeti tolyqqandy zerttelmedi, uly hanymyz Abylaıdyń 1780 jyly qaıtys bolǵany dáleldense de, baspasóz quraldary oqyrmandy áli de 1781 jyly dep shatastyrýda, jaryq kórgen ensıklopedııalarda tulǵalarymyzdyń ómir súrgen jyldary da ártúrli jazylýda. Tulǵalar arasyndaǵy qarym-qa­tynastarda memlekettik múd­de­niń basym bolǵanyn jazatyn ýaqyt keldi. Otandy qorǵaý máselelerinde olardyń birlese qımyldaǵanyn basa kórsetýimiz qajet. Oǵan muraǵattyq qujattar da jeterlik. Máselen, 1759-1764 jyldary aralyǵyndaǵy Qytaı ekspasııasyn toqtatý úshin jasalǵan qazaq-aýǵan baılanysyndaǵy Aǵa han Ábilmámbet pen Abylaı hannyń Nuraly hanmen, keıin 1772 jyly qyrkúıek aıynda Nuraly hannyń Aǵa han Abylaıǵa Qabylan sultanyn jiberip, qazaq dalasyndaǵy qalmaq, túrikmen tutqyndaryn Reseıdegi qamaýdaǵy qazaqtarmen almastyrý máselesin talqylaýy ishki birlikti dáleldeıdi. 1762 jylǵy Qytaı patshasyna joldaǵan hatynda Kishi júz hany Nuraly: «Qazaqtarda úsh júz jáne olardy basqaratyn úsh han bar. Biz Ábilpeıiz sultan arqyly onyń jáne Ábilmámbet, Abylaı handardyń Sizdermen ózara senimge qurylǵan qarym-qatynasyn estidik. Biz, Nuraly han, Eráli, Dosaly, Qaraǵaı (Ábilqaıyr hannyń balasy. Zertteýshiler ony Qarataı dep atap júr – Á.M.) sultandar Kishi júzdi basqaramyz. Biz úsh júzge bólinsek te jaýǵa qarsy soǵysta bolsyn, beıbit ómirde bolsyn árqashan da birgemiz. Sondyqtan biz de, ózge júzderdeı Sizdermen qarym-qatynasymyzdy bekitkimiz keledi», – dep elshilerin jibergen [Ejenhanýly B. Zapıskı sıanlýnskogo chınovnıka // Kazahstanskaıa pravda. -17 maıa.-2013]. Qytaı derekterimen tanys shyǵystanýshy K.Hafızovanyń «Abylaı han Baraq sultan Ábilqaıyr handy ól­tir­gennen keıin de arazdasýshy toptar arasyndaǵy senimdi qa­rym-qatynasyn saqtaı bildi. Ol Sın­diktermen bolǵan kelissózder barysynda Nuraly hannyń bedelin ósirdi jáne ony únemi Qytaı baǵy­tyndaǵy qadamdarymen aqparat­tandyryp otyrdy. Abylaı han ishki saıası tepe-teńdikti jáne kór­shi­les alyp derjavalar ara­syndaǵy syrtqy saıası baılanysty saqtaı bildi», – degen qorytyndysy tarı­hymyzdyń betterine jańa tujy­rymdar jasaýǵa múmkindik beredi [Hafızova K. Posolskıe svıazı Abylaıa s Sınskoı ımperıeı // Mysl. -2013. -№11 Noıabr. –S.35]. Qoryta kelgende, tarıh ǵylymy aldynda elimizdiń baı shejiresi men tarıhyn álemdik deńgeıde qarastyrý kúrdeli min­deti tur. Jahandaný zamanynda Elbasy kótergen Máńgilik El ıdeıasynyń túbinde ult birligi men babalar amanaty, kórshiles shet eldermen beıbit ómir súrý, ótkennen sabaq alar qatparly tarıhymyz jatyr. Ony tolyqqandy óskeleń ur­paqqa shynaıy jetkizý tarıhshy qaýy­my­nyń basty mindeti bolmaq. Ábilseıit MUQTAR, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. ORAL.

A.Dúzelhanovtyń sýreti.