Syrt kóz, syryn bilmeıtin el kimniń ishinde qandaı ıt ólip jatqanyn qaıdan bilsin? Keıde et pen súıekten jaralǵan pendeniń jaıyn kúıtteý deımiz-aý. Ol túgili, basqarýdyń joǵary dárejedegi uıymdasqan júıesi – memleket te solaı, basynan túrli jaǵdaıattar tizbegi ótip jatatyn, qan tamyry búlk-búlk etip soǵyp turǵan tiri aǵza tárizdi. Bizdiń qazaq «Adasqannyń aldy – jón, arty – soqpaq» degendi nege aıtqan desem, «adasý» da, aıyby bolmaý úshin «qaıtip úıirin tabý» da, tek tirige tán qasıet eken ǵoı. Onyń da bireý bilip, bireý bilmeıtin san túrli syrlary bar. Shynyn aıtqanda, bizdiń qoǵam «Sypaıy syryn bildirmes, aqyryn ǵana búlk eter» eski támsilmen tek ilbip basyp, áreń júrip kele jatyr eken. Keshegi qańtar oqıǵasy bizge osynyń shyndyǵyn ashyp kórsetti.
Shaıyrdyń tilimen aıtsaq: «Taýsylmaıtyn qurǵaq sózge shyrmalyp, Júrisimiz jetken joq pa yrǵalyp?» (Á.Mahanov). Burynnan da eseńgirep kele jatqan el qańtar qasiretinen keıin birjola esinen tanyp tústi. Endi, mine, eldiń es jııýyna baryn salyp otyrǵan qaýipsizdik pen memleket tutastyǵynyń kepili bolyp tabylatyn eń joǵary laýazym ıesiniń sózin mise tutpaı, qaı áreketin de oryndy-orynsyz kústanalaı bastadyq. Jasyratyny joq, dúrmekke ergen elde osylaı bolary haq. Endigi jerde ol áńgimeden qashyp qutyla almaımyz. Baıaǵynyń esti qazaǵy «Arqada aıaz bolmasa, arqar aýyp nesi bar?» degen joq pa? Osy ýaqytqa deıin qarapaıym halyqty kóziniń almasyna tamsantyp kelgen eski júıe biryńǵaı ulttyń qamyn oılaǵan bolsa, qazaq beıbit sherýge shyǵyp, artynan arandap qalyp, aıdyń-kúnniń amanynda orasan shyǵynǵa ushyramas edi ǵoı. Qalaı desek te, endigi jerde júıege sapaly ózgeris kerek. Onsyz saıası, áleýmettik, rýhanı ahýal ózara sharby bulttaı kirige almaıdy. El de únemi ótken kúnniń elesine erip júre almasy anyq. Qansha aýyr bolsa da, es jıyp, alysqa qaramasa bolmaıdy. О́ıtkeni myrza demeseńiz, ýaqyt shirkiniń emshi emes. Qarapaıym ómirdiń zańy – osy.
Otyz jyl múlgip, uıqysynan oqys oıanyp ketken «jannyń» kúıin elestetý qıyn. Jurt óń men tústiń arasyndaǵy býaldyr bultqa minip júrip, bir belgisiz ári-sári kúı keshken tárizdi. Sananyń túkpirinde osyǵan uqsas túsiniksiz birdeńeler jylt-jylt etedi. Iá, temir qanatynyń bir shetimen kók tiregen, endi bir ushymen jer taıanǵan alyp ımperııanyń qushaǵynan sytylyp shyǵyp, rýhanı hám saıası quldyqtyń qursaýynan «azattyq aldyq» dep júrgen alǵashqy jyldary qazaq jappaı úlbiregen úmittiń jetegine erdi. Ult rýhynyń ólmeýine sebepshi bolatyn nárse osy ǵoı. Attyń jaly, atannyń qomynda júrgende-aq uly órkenıetter kóshine ilesken kóshpeli tirligin qala mádenıetiniń yrqyna jeńdirip, terlikpen tutasyp ketken taqymyn jazyp, orystyń yqpalymen attan túsip, alpys tutam aq naıza men qara bolat qaıqy qylyshty kerege basyna ilgen qazaqty keńes odaǵynyń jetpis jyl ustaǵan alaqanynyń taby arqyly sińgen ýyttan aryltý úshin birshama ýaqyt kerek boldy. Qazaqtyń bul tarıhy Mysyrǵa qul bolyp júrgen evreılerdi qutqarýshy kósemniń qyryq jyl qumda sandalǵan oqıǵasyn eriksiz eske túsiredi. Alaıda ekeýiniń arasynda úlken kerte bar.
Alǵashqy kezeńde muz astyndaǵy kóktemdegi qyzyl sýdaı, kóz aldynan jylystap ótip jatqan salt, dástúr, óner, bilim, ǵylym, til men dil jaıynda kóp aıtyla qoıǵan joq. Máseleniń barlyǵy zaryǵyp júrip áreń jetken táýelsizdiktiń tarıhy on jyldyqtyń kelesi belesine ıek artqan kezden bastaldy. О́kinishke qaraı, ol kezde bári kesh edi. Alyp «mehanızm» tetikteri iske qosylyp, qarqyn alyp ketken boıda keshegi kesirtke endi aıdaharǵa aınalyp, qonjyq maqat bolyp aqyra bastaǵan. Álemniń barlyq túkpirine «Men mundalap!» aıqara ashylǵan esikten de, syzyq sańylaý tesikten de antalap, aǵylyp jatteki mádenıettiń qanatyna ilesip kirgen san túrli mádenı ustyndar dala kóńil ańǵal jurttyń aqylyn arbap, turmysyn bılep, sanasyn ýlaı bastaǵany kúni keshegideı kóz aldynda. Tap osy tustaǵy qorqynyshty sýret ańyzdaǵy toıymsyz patsha Zulhaqtyń keýdesin jaılap, sanasyn ýlap, yrqyn alyp, erkin bılep, kúnine pálenbaı adamnyń mıynan qorek tappasa, qos ıinnen basyn shyǵaryp turyp alatyn, qansha jese de tábeti qaıtpaıtyn ajdaha jylanǵa uqsas oqıǵa tizbegin óz aldyna sóz etpese, bul ýázıpanyń arasyna syımaıdy.
Ras, bul kezeńde memleket «baıtal túgil bas qaıǵynyń» kúıinde edi. Eń bastysy, qarapaıym halyq osynyń bárine kóz jumyp, qarap otyra alǵan joq. Alaıda kóptiń daýysy kóktegi Qudaıǵa jetse de, Aq Ordaǵa jetpegen soń amal qansha? Toıynyp, etke shyǵyp qyshynǵan at tóbelindeı top óziniń ulttyq qundylyqtaryn ultaraq qurly kórmeýge aınaldy. О́ıtkeni olar ulttyq murat, eldik múddeni múldem basqa qundylyqtarmen aýystyryp alǵan bolatyn. Izdegenin tapqan kúnnen bastap jemsaýyn nyǵyzdaýmen ǵana aınalysty. Al qara halyqtyń ashy zary men janaıqaıy aıtylǵan jerde qurdymǵa sińgendeı bolyp otyrdy. Qandy qańtarǵa deıingi úshinshi onjyldyqta qazaq qoǵamynyń basynan keship jatqan máseleler qarapaıym jurt tarapynan jıi aıtyla bastady. О́kinishke qaraı, ol kezde halyq pen bıliktiń arasy tym alshaqtap ketken bolatyn. Kóz aldynda ósip shyqqan kishkentaı tuqyldyń qarqarasy qaýǵa aınalyp úlgergenin kórsek te, kórmeıtin jaǵdaıǵa dýshar bolǵanymyz ókinishti, árıne.
Iá, qańtar oqıǵasy aıaqasty burq ete qalǵan burqaqty jaǵdaı emes. Bolmashyǵa kóz aldap, ózin aldarqata júrip, úzdiksiz úmit etken otyz jyldan astam ýaqytty ishinara úshke bólip alyp «bastaý», «damý», «ýshyǵý» dınamıkasyn tolyq bastan keshken zańdy úderis. О́kinishti bolsa da, bul bizdiń júrip ótken jolymyz, qazaq amalsyz moıyn usynǵan shubarala tarıh. Endi ony qalasaq ta, qaramasaq ta, kóshtiń izin tolaıym súrip tastaý múmkin emes. Árıne, tóreshi ýaqyt bárin de elekten ótkizip, enshili tarıhqa aınaldyratyny aqıqat. Kóp nárseniń baıybyna sol kezde boılap barýymyz múmkin. Al ýaqyt degen qudiretti bir orynda ustap tura almaısyń. Dúnıe-dıirmen bir sátke de toqtaýdy bilmepti. Der kezinde esin jıyp úlgermegen ulttar qoldaǵy tizginniń ushynan aırylyp qalǵany jaıynda tarıhtyń ashy sabaǵynan tálim almasqa amal joq. Onsyz barar jer, basar taý, tireler tuıyǵyń belgili. Osyndaıda «ógizdi» de óltirmeı, «arbany» da syndyrmaı óte shyǵatyn dańǵyl jol tabý – ońaı sharýa emes. Múmkin bizdiń qazaq belgili bir ýaqytqa «taım-aýt» alyp, taǵdyryn senip tapsyrǵan basshyǵa túbegeıli ózgeris jasaý úshin múmkindik berý kerek shyǵar? Onsyz ult ustazy Aqańnyń belgili orys mysalshysy Krylovtan tárjimelegen jyryna arqaý bolǵan aqqý, shortan hám shaıannyń kerin keltirýimiz bek múmkin ǵoı. Qazir jurttyń bári, biletini de, bilmeıtini bolsa da, saıasılanyp alǵan. Iá, halyq ashqursaq bolǵan jerde munyń eshqandaı emi joq. Sol úshin birinshi kezekte qarapaıym qarashynyń áleýmettik jaǵdaıy sheshilýi tıis. Onsyz, qarsaqtaban, qaljaýyr baılanǵan qalyptan alǵa jyljýymyz ekitalaı. Shynyn aıtqanda, tap qazir sonyń qaı-qaısysyna da bizde ýaqyt bar dep aıtý qıyn. Sonda ne istemek kerek?
Qańtar oqıǵasyn AQSh-tyń Taıaý jáne Orta Shyǵystaǵy ult-azattyq qozǵalysyn basyp-janshýǵa baǵyttalǵan Dýaıt Devıd Eızenhaýer doktrınasymen bettestirýge yńǵaı tanytyp turatyndar qatary bar ekeni baıqalady. Iá, bul bir qyrynan qarap, jeńil kóz júgirtip ótkende sanaǵa sáýlesin shashyratyp úlgeretin syrtqy, aldamshy áserler jıyntyǵyna kelińkireıdi. Shyn máninde, bizdiń jaǵdaı amerıkandyqtar tap bolǵan ahýalmen salystyrǵanda, múldem basqa. Jalpy, qańtar oqıǵasy bolashaqta túrli mamandar qaıta aınalyp soǵyp, tarıhı, saıası túıinder jasaıtyn kúrdeli másele. Tarıh qatpary tereń jasyrǵan, bul kúnde umytylǵandaı áser qaldyrǵanymen, únemi kórinip qalyp otyratyn túrli oqıǵalardy aıtpaǵanda, qazirgi qazaqtyń etnık tamyrynyń ózeginde jatqan túıtkilder bizge bılikte, qarapaıym ómirde bolsa da, mentaldik erekshelikterdi tolaıym qaıta qaramaıynsha, másele túbegeıli sheshilmeıtinin kórsetip qana qoımaı, sony ishteı dáleldep berip otyr.
Osy ýaqytqa deıin óktem júıeniń yrqy men yńǵaıyna qaraı toptasqan klandyq top bılikke kelip, saıası traıbalıster tarapynan baıyrǵynyń tasasynda qalǵan kastalyq bólinis júıesin jańǵyrtýǵa jol berildi. Sonyń saldarynan qaı jaǵynan bolsyn (bilim, parasat, tájirıbe) kemel azamattar memleket múddesi, halyqtyń ıgiligi úshin adal qyzmet jasaý múmkindiginen shetqaqpaı etildi. Keıingi jyldary eldegi ahýaldyń tym shekten shyqqanyn sezgendikten, túrli deńgeıdegi mamandar amalsyz shetel asyp ketýge májbúr boldy. Osy ýaqytqa deıin sherý tartyp kelgen maqtaý men madaqqa jelbýaz júıege negizdelgen bılikke senim bolsa, eldegi ishki mıgrasııa jaıyn aıtpaǵanda, kúrdeli emıgrasııalyq ahýal dál búgingideı qaýipti shekte bolmas edi. Endigi jerde shekara asyp ketken mamandarǵa reemıgrasııa jasaıtyndaı jaıly jaǵdaı týdyrmaıynsha, biz jyldar boıy shekken shyǵynnyń ornyn jýyq arada toltyrý qıyn. Qazaqstannyń bar baılyǵy halyqqa, memlekettiń basty qundylyǵy – ár azamat ultqa qyzmet jasaǵanda ǵana jańa Qazaqstan múmkindigin arttyrýǵa bolady.
Qazirgi qazaq qoǵamy mańdaı tiregen máseleler jıyny jaǵdaıynda XVIII–XIX ǵasyrlarda damyǵan ıdeıalyq aǵym – aǵartýshylyq baǵytty qaıta jańǵyrtyp, el ıgiligine paıdalanýdyń mańyzy erekshe. Esim-soıy tarıhtan belgili atalǵan aǵym ókilderi qaı kezde de adam balasy úshin aýa men sýdaı qajet izgilik, ádilet, ǵylym, bilim, óner, tanym joldaryn ýaǵyzdaý arqyly qoǵamdy túzetýge kúsh saldy. Bir ǵajaby, olardyń bul ıgi áreketteri qaı kezde de qarapaıym halyq tarapynan qoldaýǵa ıe bolyp, el izgi baǵyt ustaný úshin tıimdi tásil retinde qoldanyldy. О́kinishke qaraı, qoǵamdyq formasııalar ózgergen saıyn belgili, belgisiz kúshter halyq pen bılik arasynda dánekerlikke júre alatyn osy aǵymdy joıyp jiberip otyrýǵa tyrysqan. Onyń sebebin alystan izdep qajeti joq. Bul eki aıyryqtyń arasyndaǵy tutastyq saqtalǵan qoǵamda qaı memlekettiń bolsyn irgetasy berik. Árıne, bul tobyrlyq sana yqpalyn jamylǵy etetin saıası júıedegi ásire demokrattar úshin onsha ońtaıly tásil bolmaýy múmkin. Al saıasat aǵymy aǵartýshylyq ıdeıalar negizinde túzilgende qoǵamda saýatty ıdeologııa qalyptastyrý múmkin ekeni ózin san ret dáleldedi. О́ıtkeni tal boıyn anarhııadan aýlaq salyp, izgilik rýhyndaǵy tárbıeden tálim alyp, baǵyt túzegen qoǵam músheleri ózi jasaǵan ádilet qaǵıdalarynan aınyp, óz baǵytyna qarsy kele almaıdy. Endeshe, bılik pen halyq arasynda ashyq baılanys ornaý úshin osy tásildi qaıtaryp, jańa qyrynan qaıta jańǵyrtýdyń mańyzy orasan.
Ekonomıkalyq turǵydan bizge syrttan kiretin ımport ataýly zııansyz, kerisinshe, shıkizat eskportynyń jolyn kesý kerek deıtinder qatary barshylyq. Áleýmet tutynatyn qaı taýardyń da baǵasyn meılinshe arzandatyp, ishki bazar narqyn turaqtandyrý arqyly eldiń ahýaly túzeletini aıtpasa da túsinikti. Kerisinshe, adamnyń qolymen, aqyl keniniń qory arqyly atqarylatyn eńbek narqyn qymbattatýmen birge, erekshe baǵalaý kerek. Sol adam-asyldy qoǵamǵa saı tárbıelep, onyń kún raıynan da tez buzylǵysh tolqymaly kóńil-kúıiniń myń buraýyn bir qalypty ustap turatyn kamerton – rýhanııat álemi zańdylyǵy atalǵan ólshemniń alǵashqy tarmaǵyna múldem kereǵar. Bul turǵyda, sol syrttan kiretin «ımport» – bar báleniń basy. Biz osy ýaqytqa deıin, ásirese rýhanııat áleminde tek qana syrttan kelgen «ımport» túrlerin maldanyp keldik. Sonyń saldarynan Qazaqstan túrli sektalar men dinı uıymdardyń jyly uıasyna aınaldy.
Shynyn aıtý kerek, ókinishke qaraı, biz ulttyń sanasy jaıynda tym sırek oılanatyn kúıge tústik. Negizi, memleket bas qatyrýǵa tıis basty ári túıtkildi máselelerdiń biri – osy. Bizdiń qoıyn-qonyshymyz qazaq salt-dástúrinen basqa jurttyń jasyǵyna barynsha tolyp bolǵan. Nege ekenin qaıdam, qazaq óziniń túpnegiz tabıǵatyna tán qasıet ataýlydan basqanyń bárin talǵamaı qabyldaı berýge teris emes eken. Otyz jylda ornyna kelip, ordasy keńimeı qoıǵan shubarala til taǵdyrynyń ózi nege turady? Negizi, máseleniń biri osy jerde jatyr. Bizdiń qazaq óziniń baıyrǵy ata kásibinen aırylý, tipti keıbir jaǵdaıda ádeıi bas tartý arqyly ana tiliniń aıdaı júzine qara daq túsirip alǵanyn moıyndaǵysy kelmeıdi. Sóıtip, til taǵdyryna qatysty aıyptyny ózgeden izdeýge teris emes. Ras, oǵan syrtqy faktorlardyń da áseri orasan. Dese de, tilge qatysty termın, ataý sóz, beıneli teńeý men qazaqy oralymnyń negizi ańshylyq, eginshilik, malshylyq kásipte jatqanyn kimnen jasyrǵymyz keledi? Sonda buǵan kináli kim eken? Másele eshýaqytta birjaqty týyndamaıdy jáne daý qyryq jylda bitse de «qyrshyn kettim» deıtini ras eken.
Odan árisi «aıtsam apam da ketediniń» keri. Sondyqtan da qazirgi joǵary, orta oqý oryndaryn aıtpaǵanda, mektep pen balabaqsha qabyrǵasynan bastap qazaqtyń salt-dástúr, ádet-ǵurpy men ulttyq óner túrleri arnaıy pán retinde oqytylyp, din dástúrli uǵymdar negizinde úıretilip, nasıhattalýy tıis. Ony aıtasyz, túrli jemissiz aıtys-tartystarǵa ulasyp jatatyn qazaq etnogenezine qatysty, onyń bir ata men ortaq butaqtan taramaǵany, túrli taıpalyq odaqtardyń negizinde quralǵan sýperetnos ekenine baılanysty shyndyqty da balaǵa besikten beli shyqpaı turyp uǵyndyrý qajet. Qalaı desek te, endigi jerde ótirik ataýlyǵa oryn az. Sonda ǵana biz ómir súrip jatqan qoǵamdy túrli kezbe ıllıýzııalar saldarynan aryltýǵa bolady. Shyn máninde, qazaqtyń ózinen basqa jaýy da, dosy da joq! Abaı danyshpan jetken, jetip qana qoımaı jiti sezingen aqıqat áli kúnge deıin sol ózekti qalpynda tur. Endigi jerde qazaq rýhanııatyna qatysty ózge eldiń tájirıbesin úlgi etip, ómiri oryndalmaıtyn starategııalyq damý baǵdarlamalaryn qabyldaı bergennen is bitedi degenge endi eshkimdi sendire almaımyz. Halyq ǵasyrlar boıy shekken beınetiniń zeınetin búgin kórgisi keledi.
Iá, bul tek rýhanııat álemindegi «ımportqa» qatysty másele. Ádebıet pen ónerde de jaǵdaı týra osyǵan uqsas. Túrli kórkem shyǵarma, tıym salynǵan ádebıetter arqyly jyldar boıy tirshiligimizge enip, sana túkpirinen endi baltalasań da buzylmaıtyn turaq teýip úlgergen «tylsym túsinikter» ulttyń jadaý janyna tas kenedeı qadalyp alyp, qanyn tespeı sorǵanyn kórip, qol qýsyryp otyra berý múmkin be? Jastar arasyndaǵy túrli jynystyq aýytqý, ultqa tán emes «ózim bilemin» túsinik, «úlkenniń saqalynan alyp, arbaǵa baılap sabaý», ózine ózi qol jumsaý, jastyń da, jasamystyń da psıhotroptyq zattarǵa jappaı áýestigi, mine, osynyń bári bir-aq kúnde aspannan túse salǵan aıaqasty nárse me? Joq, bul qaı memlekette bolsyn, saýatty ıdeıaǵa qurylǵan ıdeologııanyń orny oısyrap turǵan jerde bos keńistikti jaýlap alyp, óz oıyndaǵysyn iske asyra qoıatyn ejelgi, ábden taptaýryn bolǵan tásil. Búgingi qazaq qoǵamy osy atalǵan máseleniń birimen emes, bárimen betpe-bet kelip tur. О́nerdegi, onyń ishinde dástúrli án, kúı, jyr men ulttyq folklortanýdaǵy shash etekten máseleniń jaıy da osyndaı.
Sharl de Golldiń ıdeıasyna negizdelgen, ózin jer betindegi apaıtós memleketterden azat, ishki saıasatta erkin sezingisi keletin «Gollızm» dep atalatyn ıdeologııa bar. Munyń ózi túptiń túbinde ultty konservasııaǵa alyp keletinin ýaqyt tóreshiniń ózi dáleldep shyqqan. Osy baǵytty qoldaıtyndar bar. Iá, Reseı, Qytaı, Amerıka, Túrkııa sııaqty alyptardyń ortasynda turyp, qaı jaǵynan bolsyn, azat memleket bolǵanǵa ne jetsin? Biraq onyń ázirge qoı ústine boztorǵaı uıa salǵan ertegiler álemine tán qııal ekenin sezingisi kelmeıtinder kóp. О́mirdiń shyndyǵy men kórkem shyndyqtyń ara-jigin ajyrata almaıtyn pendeler úshin muny bir sózben túsindirý qıyn, árıne. Dese de, shyndyq ataýlynyń betine týra qaramaıynsha, is bitpeıtini belgili.
Ár dáýirdiń, ár halyqtyń óz fálsafasy bolady. HVIII ǵasyrda rýhanı mádenıettiń oshaǵyna aınalǵan Fransııa ózin órkenıetti sanap kelgen memleketterdi fransýz mádenıeti aldynda tize búgýge májbúr etti. О́ıtkeni qoǵamdaǵy túrli qaıshylyq bytysyp ketken tusta aǵartýshylyq ıdeologııa fransýz revolıýsııasynyń da, reformatorlyq qozǵalystardyń da teorııalyq alǵyshartyna aınaldy. Árıne, aǵartýshylyq ıdeıa evolıýsııasy qaı kezde de birtekti bolǵan emes. Ol kezde de biri – aǵylshyndyq monarhııalyq qurylysty, ekinshisi Eýropaǵa tabynýshylyq ıdeıasyn qoldady. Bizdiń búgingi jaǵdaıymyz dál osyǵan uqsas. О́ıtkeni qazaq álemdegi damyǵan elderdiń qaı-qaısyna bolsyn táý etip, uqsap baǵýdan ket ári emes. Alaıda ult fılosofııasyna súıene otyryp, memlekettegi rýhanııat úlgisiniń ózindik modelin jasap shyqqysy keletinder tym sırek. Kóshirme qalyp, ulttyń ózeginde jatqan asyldardy aıdynnyń betine tolyq alyp shyǵa almaıdy. Sondyqtan da, memleket qolǵa alatyn qaı joba bolsyn ulttyq bolmys pen ulttyq minezge negizdelse eken deımiz.
Berik JÚSIPOV,
folklortanýshy