Jaıylym jetispeýshiligi mal basynyń kóbeıýine kedergi

Almaty oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Amanjol Abdar­hmanovtyń aıtýynsha, Mem­le­ket basshysynyń ıgerilmeı jatqan ja­ıy­lym­dyq jerlerdi aýyl turǵyn­da­ryna qaıtaryp berý tapsyrmasyna sáıkes aımaqta júıeli jumys júrgizilip keledi.

– Aýdandar jáne Qonaev qalasynyń atqarýshy organdary jyl bastalǵaly beri jalpy aýdany 285,5 myń gektar 601 sýbektiniń jaıylymdyq alqaptary paıdalanbaı jatqanyn anyqtady. Erikti negizde jáne sot sheshimi boıynsha 44,0 myń ga jer memlekettik menshikke qaı­ta­ryldy. Atap aıtqanda, Balqash aýdany – 758,0, Eńbekshiqazaq aýdany – 18,5, Jambyl aýdany – 6093,9, Kegen aýdany – 5786,5, Ile aýdany – 12 595,9, Raıymbek aýdany – 4523,57, Talǵar aýdany – 10,3, Uıǵyr aýdany – 11090,6, Qonaev qalasy 3157,0 gektar aýmaqty keri qaıtarǵan. Budan basqa, Almaty oblysy prokýratýrasynyń talap aryzy boıynsha sot sheshimimen Jambyl jáne Qarasaı aýdandaryndaǵy jalpy aýdany 1931,0 gektar jer ýchaskeleri memleket menshigine alyndy. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasady, – deıdi Amanjol Abdarhmanov.

Tórt túlik ósirýden jeri shuraıly Jambyl aýdany Almaty oblysy ekige bólinbeı turǵan kezdiń ózinde birinshi orynda edi. Atap aıtqanda, qoı-eshki men iri qara, jylqy sanynan birinshi orynda bolsa, túıe ósirýde ǵana tórtinshi orynǵa taban tiregen.

– Mal sanaǵy jylyna eki ret ótedi. Jazǵy sanaq jas tólmen qosa esepteledi. Byltyrǵy jyly usaq múıizdi mal sany 1 mln 200 myńnan asqan. Jalpy, usaq mal sany boıynsha aýdanymyz respýb­­­lıkada úshinshi orynǵa turaqtaıdy, – deıdi Jambyl aýdany ákiminiń orynbasary Aqnıet Týmataev.

Alaıda mal sanynyń kóbeıýi tabı­ǵat­­qa, flora men faýnaǵa da zardabyn tıgizbeı qoımaıdy. Burynǵy ujym­shar kezinde sharýashylyq ortalyq­tan­dyrylyp, aýyspaly jaıylym belgi­le­ne­tin. Al qazir jyl on eki aı bir jerde otyryp, mal jaıatyn sharýa qo­­ja­lyqtary kóbeı­gen. Oǵan jerdiń jetispeýshiligi men ary-beri kóshýdiń qıyndyǵy qolbaılaý. Saldarynan aýyl tóńiregi tozyp, topyraq qunarsyzdanyp jatyr. Sondyqtan bul másele aýdan ákiminiń eseptik kezdesýlerinde jıi kóteriledi. Eger mal basyn kóbeı­tý osy qarqynmen júre beretin bolsa, al­da­ǵy bes jyldyqta qoı basy 2 mln-ǵa jetip qalýy ábden múmkin degen boljam bar.

– Osy jaǵdaıǵa baılanysty shaǵyn bordaqylaý alańyn iske qosyp, sannan sapaǵa kóshý máselesi týraly halyqqa tú­sin­dirme jumystaryn júrgizip kele­miz. Biz sharýa qojalyqtaryna baryp «ma­lyń kóbeıip ketti» dep eshkimge aıta almaımyz. Bireýdiń dáýletine shekteý qoıa almaımyz. Aýdan boıynsha 61 eldi meken bar. Onyń 54 eldi mekenine 42559 gektar ortaq jaıylymdyq jer belgilengen. Qazirgi kúnge Qyzylásker, Espe, Jańaqurylys, Yntymaq, Sholaq Qar­ǵaly syndy on shaqty eldi mekenge ja­ıylymdyq jer belgilenbeı tur. Bul da basty másele, – degen ákim orynbasary ortaq jaıylym máselesi kún tárti­bin­de turǵanyn alǵa tartty.

Jalpy aýdannyń aýylsharýashylyq jer­le­riniń kólemi – 1 477 484, aýyl tur­ǵyn­darynyń ortaq jaıylymyna qa­jet jer kólemi 159 105 gektardy qu­raı­dy. Búgingi kúnge osy qajet­ti­lik­tiń 30 pa­­­ıyzy sheshim tapqan. Jerdi qaıtaryp alýda sharýa qoja­lyq­ta­ry­nyń da zardap shegetinin áńgimege ar­qaý etken ákim orynbasary Aqnıet Tu­rysbekuly tyǵyryqtan shyǵýdyń bir­neshe joly bar ekenin, sonyń biri – aýyl turǵyndaryna tek saýyn malyn shektep ustaý, ıaǵnı jaıylymdarda baǵy­la­tyn maldyń 1 gektarǵa shaq­qan­da­ǵy úle­si belgilengen normatıvten aspaý qa­­jettigin túsindirý qajettigin aıtady. Oǵan sebep te joq emes.

– Mysaly, Jaısan aýylynyń ishi kádimgi mal qora sııaqty bolyp ketken. Tó­selgen asfalttiń beti kóń bolyp ja­tyr. О́ıtkeni ol jaqta bir aýladan bir otar qoı órip shyǵatyn úıler bar. Bul aýyldyń sanıtarlyq-epı­de­mııa­lyq jaǵdaıyna da keri áser etpeı qoımaıdy. Aýyl turǵyn­da­ry­nyń jaıly ómir súrýine, taza­lyǵy men turmysyna da zalalyn tıgi­zedi, – degen ol sol se­bep­ten, eldi meken­derde mal ustaýdyń shek­tik normasyn belgileý qajettigi más­lıhat depýtat­tarynyń nazaryna usy­nyl­­ǵan­dy­ǵyn aıtty.

Aýdan ákiminiń bastamasymen qolǵa alynǵan qanatqaqty joba Aqseńgir aýyl­dyq okrýginen bastaý almaq. Bul maq­satta aýyl turǵyndaryna túsindirme ju­­mystary uıymdastyrylyp jatyr. Ortaq jaıylymnyń eń kóbi osy Aqseńgir aýyldyq okrýginiń enshisinde, 7400 gektar jeri bar, sonyń ózi jetkiliksiz kóri­ne­di. Al atalǵan aýdanda 24 aýyldyq okrýg bar.

– Byltyr Myńbaev aýylyndaǵy Qoı sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynda aýdannyń asyl tuqymdy qoshqarlarynyń kórmesin ótkizgenbiz. Sol kezde Baltyq elderinen kelgen de­le­­gasııa múshelerinen estigenim, ter­rıto­rııasy kishkene ǵana Estonııada 30 myń ǵana qoı ósirilip, etin eksportqa shyǵarady eken. Al bizdegi Mátibulaq aýyldyq okrýgindegi qoı sany 70 myńǵa je­tip qaldy. Osyǵan qarap aýdan okrýginiń mal sany bir memlekettiń mal sa­ny­nan eki ese kóptigin bilýge bolady, – degen Aqnıet Týmataev Aıdarly okrýginiń qoı sany 55 myńǵa jýyq­taı­tyn­­dyǵyn, al halyq sany 1200 adam­nyń tóńi­reginde ekendigin mysalǵa keltirdi.

Ortaq jaıylym – aýyl malyn baǵý­ǵa arnalǵan jer. Alaıda bir qora­dan myńdaǵan mal órse oǵan ortaq jaıy­lym­nyń tarlyq etetini aıtpasa da túsinikti. Jaıy­lymdyq jerdi tıimdi paıdalaný Jambyl aýylynda bir júıege kelip, problema túıini tarqatylǵan. Aýyl tur­ǵyndaryna byltyr – 280, bıyl 270 gek­tar jer ortaq jaıylym retinde belgilenip berilgen. Búginde aýyldyń tá­jirı­beli baqtashysy Aıtjan esimdi azamat ortaq jaıylym jerin ózi qoryp, oǵan aýyldyń malyn jaıady. Bul – basqa aýyldarǵa úlgi bolarlyq nátıje. Osy jerde paıdalanbaı jatqan jerdi qaıtarý máselesi 42 myń gektarmen toq­tap qalmaıtyndyǵyn sóz etken ákim orynbasary aýdan ortalyǵyna jaqyn aýyldardyń ortaq jaıylymdaryn ret­teýde qıyndyq baryn aıtady. Mysaly, Qarasý okrýginde 4 eldi meken bar bolsa, ár eldi mekendegi aýyldyq ja­ıy­lymnyń kólemi bar-joǵy 90-100 gektardan aspaıdy.

Jalpy jaıylymdyq jerdi óz maqsa­tyn­da ıgerý degenimiz – soǵan sáıkes maly bolý degendi bildiredi. Búgingi kúnge jeri bar, ıesi joq shamamen 5 myń gektarǵa deıingi jer qaıtarylǵan. Naqtylasaq, paıdalanylmaıtyn jaıylym jerler ýchaskesi – 89, ıaǵnı 55635 gektardy quraıdy. Onyń ishinde jer paıdalanýshylarmen kelissózder júrgizý arqyly 2 jer ýchaskesi boıynsha 446 gektar jer ortaq jaıylymǵa qaıtarylǵan. Sondaı-aq sot talap aryz joldanǵan jer ýchaskeler sany – 16, kólemi 8536 gektardy quraıdy. Sot sheshimi shyqsa bul jerler de halyqqa qaıtarylmaq. Dese de, myń bas maldyń ornyna sapaly júz bas ósirip, mal azyǵynyń berik qoryn jasaýdyń tıimdiligi nasıhattala bermek. Aýyspaly jaıylym bolmaǵan jerde mal arasynda juqpaly aýrýdyń taralýy, jaıylymnyń qunarsyzdanýy syndy máselelerdiń ýshyǵa túsetini anyq. Ony aldyn alýda jaıylymdyq jerdi belgilengen normatıvterge saı uqypty ári tıimdi paıdalanýdyń ma­ńy­zy zor.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn tyńǵylyqty oryndaýda Qaraqastek aýyldyq okrýginiń turǵyndary bel­sen­dilik tanytyp júr desek, asyra aıt­­qandyq emes. Bıylǵy aqpan-naý­ryz aılarynda Úshbulaqta 93 gektar sharýa qojalyqtarynyń jerleri qaı­tarylyp, zańdastyrylsa, Burǵan aýy­lyn­daǵy «Shynjyrbaı» óndiristik kooperatıvinen – 420, al Qaraqastek aýylynan 2000 gektar jer, «Súıinbaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń men­shiginen alynyp, ákimshilik teńge­ri­mine zańdastyrylyp jatqanyn aıt­qan aýyldyq okrýg ákiminiń orynbasary Álibek Jeken, munyń barlyǵy úlesker azamattardyń kelisimimen she­shim tapqandyǵyn málimdedi. Sóıtip, aýyl turǵyndary jaıylymǵa qol jet­kizgen. Alaıda Qaraqastek aýylynda tabyn joq. Aýyldyq ákimdik qyz­met­kerleri qoldaǵy maldy kelisip, jaı­laýǵa jiberýdi uıǵaryp otyr. Sebebi aýyl mańynda bos júrgen mal qaraý­syz qalyp, eginge nemese eldiń baý-baq­shasyna kirip ketý jaǵdaılary jıi­lep, shaǵymdanatyndar kóbeıgen. Osyndaı renish týyndamas úshin ári jaı­laýda jaıylǵan maldyń qońdy bolary túsindirilýde. Bul iste aýyl tur­ǵyny Aıgúl Ordabaeva belsendilik tanytyp júr. Búginde ol jerdi jalǵa alyp, mal baǵýdy kásipke aınaldyrǵan. Qoı men iri qara basyna tólenetin aq­sha ákimshilikpen kelisilip bekitiledi. Aýyl­dyq okrýgindegi mal basyna shaq­qan­da 15 myń gektar jer qajet bolsa, búginde 2500 gektar jer sheshimin tapqan. Ortaq jaıylymdyq jerler negizinen «Bolaı», «Shynjyrbaı», «Burǵan», «Súıinbaı», «Qaraqastek» syndy iri sharýa qojalyqtarynan qaıtarylǵan.

TÚIIN. Eki jyl buryn Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ıgerilmegen jaıylymdyq jerlerdi turǵyndarǵa qaıtaryp berýdi tapsyrǵan bolatyn. Memleket basshysy bul másele ásirese, Túrkistan, Almaty, Qyzylorda oblystarynda aıqyn sezilip otyrǵandyǵyn ataǵan edi. Al bul máseleniń Almaty oblysynda qanshalyqty sheshimin taýyp otyrǵanyn bir aýdannyń mysalynda aıttyq...

Almaty oblysy